نواها و نغمه ها

نویسنده : سید رحیم عدنانی مترجم : تهیه شده در:مؤسسه هنر و ادبیات آئینی عاشورا

سخن مؤلف

عالم از ناله عشاق مبادا خالی - که خوش آهنگ و فرحبخش نوایی دارد
وقتی که به تاریخ دقیق نگاه بیندازیم به وضوح می بینیم از زمانی که دین اسلام وارد ایران گردید تأثیر سریع و غیر قابل تصور که پیام های انسان دوستانه این دین و پیام آوران آن بر مردم ایران زمین گذاشته است موجب آن گردید که حب و دوستی و عشق به پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) و خاندان معصوم ایشان، چنان در دل مردم رخنه کند که ناخودآگاه اشعاری در مدح و ستایش و مظلومیت آن بزرگواران عصمت و طهارت سروده شود. کم کم این نیاز احساس شد که این اشعار می بایست با صدایی رسا، زیبا، دلنشین و تأثیر گذار اجرا شود و از اینجا بود که تعزیه خوانی، منقبت خوانی، مداحی، مرثیه خوانی و... شکل گرفت و افرادی تحت عنوان مداح، منقبت خوان و تعزیه خوان صدای خود را نثار مدح و وصف صفات و خصوصیات والای پیامبر و اهل بیت و مظلومیتی که بر ایشان در طول دوران ولایت خود وارد شده، نمودند. هر چه این صدا زیباتر و دلنشین تر می بود تأثیر بیشتری در پذیرش اصول دین اسلام و گرایش مردم به سمت این دین مقدس و ائمه اطهار (علیهم السلام) داشت.
از آنجا که، به دلیل مخالفت پادشاهان صفوی با موسیقی و موسیقی دان های آن عصر به خصوص موسیقی آوازی (ردیف آوازی) موسیقی این مرز و بوم توسط مداحان و تعزیه خوانان به صورت سینه به سینه حفظ گردید.
لذا استفاده از موسیقی آوازی ایرانی (ردیف آوازی) در کار مداحان و تعزیه خوانان قدیم یک اصل بسیار مهم و اساسی بود. یک مداح و تعزیه خوان خوب به کسی اطلاق می شد که با موسیقی آوازی آشنایی کامل و جامعی داشته باشد و بتواند از این موسیقی به جا و فراخور مجلس استفاده نماید.
در سالهای گذشته و بالاخص پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و با شروع تهاجمات فرهنگی دشمنان نظام مقدس جمهوری اسلامی تأثیرات مخرب آن در کلیه امور فرهنگی و هنری، شاهد آن هستیم که متأسفانه این تأثیر در کار عده ای از مداحان، جلوه خاصی پیدا کرده به نحوی که تعدادی از مداحان بزرگوار که صدای خود را وقف ائمه اطهار (علیهم السلام) نوده اند به جای آشنایی و فراگیری اصول صحیح مداحی، ردیف آوازی و شناخت ریتم (وزن خوانی) و خلق آهنگ های متناسب با مجلس به تقلید نادرست و استفاده از ملودی های ترانه های ضعیف و بی محتوا روی آورده اند و بدون هیچ گونه شناختی از موسیقی آوازی ایرانی اقدام به اجرای نامناسب و نابجای اشعار خود در قالب این گونه آهنگ ها می نمایند. آشنایی مداحان محترم با موسیقی آوازی (ردیف آوازی) از آن جهت مهم است که اولا موسیقی سنتی ما ایرانیان، موسیقی عرفانی و مقدس است و شناخت آن یعنی نوعی خودشناسی و متعاقب آن خداشناسی و ثانیا با استفاده از تکنیک ها و ردیف آوازی می توانند ضمن حفظ صدای خود و دور نگه داشتن صدا از آفات بدخواندن، متناسب با مجلسی که در آن به اجرای برنامه می پردازند و با توجه به موضوع اجرا (مرثیه خوانی، مولودی خوانی، نوحه سرای و....) با استفاده از تکنیک درست خواندن، اقدام به انتخاب دستگاه فراخور مجلس و شعر مناسب، سنگین و متناسب با شأن و منزلت اهل بیت (علیهم السلام) توسط مداحان بزرگوار و خودداری از آهنگ های سخیف و بی محتوا نمایند و نظر به اینکه مداحان محترم می بایست، ساعت های متمادی و بی وقفه به اجرای برنامه بپردازند، شایسته است ضمن مطالعه دقیق این جزوه و اجرای تمرینات عملی که در حین برگزاری کلاس ها صورت می گیرد بتواند ضمن رعایت اصول درست خواندن و دوری از فشارهای بی مورد به صدا، با استفاده بجا و مناسب از دستگاه های ردیف آوازی اقدام به اجرای برنامه ی خود نمایند.
هر چند که باید اذعان داشت فراگیری اصول صدا سازی، تکنیک آواز و ردیف آوازی به 6 الی 7 سال زمان نیاز دارد و در این مقوله اندک نمی گنجد. لذا در این فرصت اندک به صورت اجمالی و مختصر اشاره ای کلی بر مباحث بالا خواهیم داشت.

چگونگی روند حفظ موسیقی آوازی (ردیف آوازی) در قالب تعزیه، مداحی، منقبت خوانی توسط مداحان، منقبت خوانان و تعزیه خوانان:

وقتی به مطالعه دقیق تاریخ موسیقی می پردازیم، شاهد آن هستیم که موسیقی آوازی (ردیف آوازی) بقا و حفظ خود را تا حدود بسیار زیادی مدیون تعزیه خوانان، منقبت خوانان و مداحان گذشته و بالاخص در عصر صفویه می باشد. به دلیل توجه بیش از حد پادشاهان سلسله صفوی به مذهب و شعائر مذهبی، موسیقی موجب بی توجهی قرار گرفت تا حدی که در صورت مشاهده یک موسیقیدان، انگشتان او را قطع می کردند و در صورت تکرار فعالیت موسیقایی دستور کشتن او می دادند.
خیلی از موسیقیدانان آن زمان که عرصه را برای فعالیت خود تنگ می دیدند و جان خود را در خطر می دیدند یا در خفقان به سر می بردند و سکوت اختیار می کردند و یا به خاطر حفظ جان خود و خانواده شان از شهر و دیار خود می گریختند و به جاهای دور دست و امن پناه می بردند در آن دوران خفقان چون پادشاهان صفویه به موسیقی مذهبی، آئینی و اشاعه مذهب شیعه توجه خاص و ویژه ای داشتند لذا برای مداحان و تعزیه خوانان اهمیت و ارزش فوق العاده ای قائل بودند. بنابر این موسیقی سنتی ما ایرانیان به خصوص موسیقی آوازی توسط تعزیه خوانان، منقبت خوانان و مداحان به صورت سینه به سینه حفظ گردید و به نسل های بعدی منتقل گردیده و از خطر نابودی، نجات یافت. چه بسا اگر مداحان و تعزیه خوانان عصر صفوی نبودند مشخص نبود چه بلایی بر سر موسیقی سنتی می آمد؟!

آشنایی مداحان با موسیقی آوازی و تأثیرات مثبت و منفی این شناخت:

موسیقی آوازی بخش مهمی از موسیقی هر کشور به خصوص ایران را تشکیل می دهد. کلیه نواها و نغمه هایی که ما در قالب موسیقی سنتی، فولکلور، کلاسیک، پاپ و مداحی و تعزیه خوانی می شنویم به نوعی شامل یکی از دستگاه ها و در چهارچوب گوشه ای مشخص از ردیف آوازی می باشند. در اثر موارد خیلی از دوستان مداح بدون آنکه بدانند در چه دستگاه و یا در گوشه ای می خوانند و آیا می بایست فراخور حال آن مجلس در آن دستگاه بخوانند یا خیر به اجرای خود ادامه می دهند.
حال آنکه هر کدام از دستگاه ها و گوشه های آواز ایرانی به نوعی ارتباط با موضعی خاص دارد و می بایست به مناسبت خاصی اجرا گردد. به عبارتی مصداق جمله معروف هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد می باشد.
نکته ای که مداحان اهل بیت (علیهم السلام) باید به آن توجه داشته باشند این که شرایط زمان و مکان است که به ما می گوید در این مکان و زمان چه دستگاهی، چه گوشه ای و چه شعری خوانده شود.
در موسیقی آوازی هر دستگاه باید در شرایط خاص خود اجرا شود. شعری فراخور آن دستگاه و یا گوشه برای اجرا انتخاب شود. بعنوان مثال کسی که می خواهد آوازی در دستگاه همایون بخواند که حال و هوای این دستگاه، تداعی کننده غم و اندوه می باشد. لذا اشعار شاد و فرحبخش به هیچ وجه مناسب این دستگاه نمی باشد و از آن بدتر اینکه در مجلسی مثل مولودی خوانی که می باید از نغمه های شاد استفاده شود، دستگاه همایون اجرا گردد!
یک مداح موفق و حرفه ای باید ردیف آوازی را بداند تا تشخیص دهد در مجالس مختلف، چه دستگاه، چه گوشه و چه شعری را به کار ببرد چه بسا دوستانی که به خاطر عدم آشنایی با ردیف آوازی، بی جهت و بی مورد اقدام به خواندن قطعاتی می کند که هیچ ارتباطی با مجلس ندارد.
لذا با توجه به مطالب بالا می توان نتیجه گرفت که تأثیرات مثبت و منفی آشنایی مداحان محترم با ردیف آوازی به شرح زیر می باشد:
تأثیرات مثبت:
1 - از دستگاه ها و گوشه های مختلف به اقتضای حال مجلس، به موقع و به جا استفاده می کند.
2 - بهترین و مناسب ترین شعر را برای هر دستگاه و گوشه انتخاب می کند (ذکر این نکته در این جا لازم و ضروری است که مداحان بزرگوار می بایست حتما با انواع شعر و اوزان مختلف شعری آشنایی کامل داشته باشند چرا که زمانی می توان گفت یک گوشه آوازی، به خودی خود ارزشی ندارد)
3 - اصول صحیح آواز خواندن مثل تکنیک، مترآواز، سکوت ها و کشش های مناسب و به جا را رعایت می کند.
4 - موجب زیبایی و به اصطلاح اهل فن عطر آواز می گردد.
5 - رمز موفقیت موسیقی ایرانی، تأثیر پذیری و لذت بردن مخاطبین از کلام می باشد. آشنایی با ردیف آوازی در کار مداحان اهل بیت (علیهم السلام) این تأثیر پذیری را صد چندان می کند.
6 - آشنایی مداحان با اصول درست خواندن (تکنیک های آوازی) اولا موجب حفظ صدا و دور داشتن صدا از آفات و آسیب های وارده به تارهای صوتی می گردد، ثانیا توان مداح را برای اجرای طولانی و در عین حال با کیفیت و مؤثر افزایش می دهد.
7 - قدرت ساخت و خلق آهنگ های سنگین و وزین را افزایش می دهد.
تأثیرات منفی:
1 - فشار بیش از حد به صدا و از بین بردن تارهای صوتی
2 - ایجاد خش در صدا که رفع آن به مرور و با اجراهای غلط و غیر اصولی، غیر ممکن می گردد.
3 - استفاده نادرست از ردیف آوازی به دلیل عدم آگاهی و شناخت (در مجلسی که می بایست چهارگاه بخواند، همایون می خواند در جایی که باید بیات اصفهان بخواند، ماهور اجرا می کند.)
4 - استفاده از آهنگ های غیر مذهبی، و تکراری که در فرهنگ ایرانیان جایی ندارد.
5 - کم شدن مخاطبین.