اخلاق

نویسنده : مرحوم سید عبد الله شبر

مقدمه مترجم

باسمه تعالی و له الحمد
یکی از موضوعاتی که انسان ناخودآگاه به سوی آن کشیده می شود بحث از تهذیب نفس و پاکسازی وجود از صفات ناپسند است. مطابقت مباحث اخلاقی با فطرت انسانی باعث می شود که انسان از شنیدن آنها لذت برده و بدون هیچ تأملی قهرمانان میدان مبارزه با نفس را بستاید. ولی باید توجه داشت که این سخن به آن معنی نیست که هر کس می تواند به آسانی اخلاق ناپسند خویش را ترک کرده به فضایل و سجایای پسندیده روی آورد.
بدیهی است که انسان به همان اندازه که از فکر داشتن خلقیات و صفات پسندیده لذت می برد از ترک صفات زشتی که در درون او ریشه زده و آثارشان در کردار و رفتارش ظاهر گردیده ناخشنود؛ بلکه هراسان است و به همین دلیل است که وارستگان از صفات حیوانی بسیار اندک و بازماندگان در ورطه هواهای نفسانی بی شمارند. این دوگانگی به این دلیل است که رهائی از خلق و خویی که انسان به آن عادت کرده بسیار مشکل بوده و جز با تلاش پی گیر و مداوم در طول سالیان متمادی امکان پذیر نیست.
انسان راحت طلب علی رغم این که راه سعادت را به خوبی می شناسد و چه بسا در آرزوی رسیدن به آن آه حسرت می کشد به آسانی حاضر نمی شود مشقت و مشکلات این راه را بر خود هموار سازد. و درست به همین دلیل است که کتب اخلاقی علی رغم دارا بودن بیشترین خواننده در مقایسه با سایر کتب کمترین اثر را در خوانندگان خود به جا می گذارند.
این در حالی است که همان تأثیر اندک بیش از آنکه بر کتاب و شیوه تألیف و روش استدلال آن متکی باشد از نویسنده و روحیات او سرچشمه می گیرد. اگر نویسنده یک کتاب اخلاقی خود به اخلاق حمیده و صفات پسندیده آراسته باشد می توان امید داشت نوشته او در قلوب آماده و نفوس مستعده تأثیری به جای گذارد وگرنه همان به که از آن قطع امید کرده بیهوده دل به آن خوش نداریم.
اگر به آنچه تاکنون گذشت این نکته را اضافه کنیم که اخلاق به عنوان یکی از علوم کاربردی ارزشی جز به کار بستن در مقام عمل ندارد و آموختن آن بدون استفاده در میدان عمل اگر زیان به بار نیاورد سودی نخواهد بخشید، در می یابیم که ملاک اصلی و معیار اساسی در ارزشیابی کتب اخلاقی ارزش اخلاقی و جایگاه معنوی نویسنده است نه نحوه تألیف و شیوه نگارش و امثال آن بنابراین برای شناخت کتابی که پیش رو دارید کافی است بدانید که این کتاب اثر اسوه ای در اخلاق و اسطوره ای در عمل چون مرحوم سید عبدالله شبر است. اثری که این کتاب در خواننده خود باقی می گذارد بیش از آن که مرهون خصوصیات کتاب باشد مدیون ویژگی های روحی و برجستگی های اخلاقی مؤلف است ولی با این حال نمی توان خصوصیات خود کتاب را از نظر دور داشت خصوصیاتی که این کتاب حائز است در کمتر کتابی به چشم می خورد، مرحوم شبر در این نوشته سعی بر آن داشته تا همراه با شیوایی قلم و سلاست کلام بدون آنکه مبحثی را طولانی کند عمده مسائل لازم را در عباراتی خلاصه و دلچسب جمع نماید.
در تطبیق این کتاب با دیگر کتب اخلاقی چنین به دست می آید که مرحوم سید در این کتاب بیش از هر چیز تحت تأثیر احیاءالعلوم غزالی بوده است، به طوری که در بسیاری از مباحث عین عبارت احیاءالعلوم را نقل کرده و به طور خلاصه می توان گفت نوشته مرحوم شبر خلاصه ای اصلاح شده از کتاب غزالی است.
وقتی برای اولین بار این کتاب شریف را مطالعه می کردم با خود می اندیشیدم که چقدر خوب بود اگر کتابی به این روش به زبان فارسی داشتیم تا آنکه خداوند منان توفیق داد به ترجمه آن همت گمارم، نخست جلد اول آن را در سال 1364 با هزینه شخصی خود به وسیله نشر روح به چاپ رساندم و اکنون ترجمه کامل کتاب را با اصلاحاتی تکمیل نموده و امتیاز چاپ آن را به انتشارات هجرت واگذار نمودم تا در اختیار خوانندگان قرار گیرد.
با خود فکر می کردم که اگر قرار باشد چیزی به عنوان مقدمه بر این ترجمه بنویسم بهتر است در چه موضوعی باشد، در این مورد چیزی به نظرم نرسید جز چند تذکر که توجه به آنها برای خواننده خالی از فایده نیست.
1 - نوع کاری که هر انسان انجام می دهد نشانه ای است از ذوق و استعداد او ولی بر وجود ملکه در نفس او دلالت ندارد، کودکی که با قلم بر صفحه سفیدی شکلک می کشد ذوق نقاشی دارد ولی هنر نقاشی در او نیست، می توان گفت استعداد نقاش شدن را دارد ولیکن نمی توان گفت نقاش است، همین طور کسی که در اخلاق کار می کند به اخلاق علاقه دارد ولی معلوم نیست دارای اخلاق پسندیده باشد.
مغضوب خداست کسی که در این باب سخنی بگوید که خود آراسته به آن نباشد، و این بنده خود را کوچکتر از آن می داند که در این وادی راهی پیموده باشد تا چه رسد که داعیه هدایت دیگران در سر بپروراند و لذا بیم آن می رود که مصداق آیه شریفه:
یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتاً عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون باشد.
ولی آنچه که امید می رود او را از این زمره بیرون برد، اینکه او این سخنان را از خود نگفته است بلکه از کسی نقل می کند که خود مزین به زینت اخلاق حسنه بوده، به امید اینکه جوانان فارسی زبان را از این نفس قدسی بهره ای باشد.
2 - نوع ترجمه ای که در این جزوه به کار گرفته شده چیزی است بین ترجمه آزاد و ترجمه تحت اللفظی، یعنی هر جا که برای حفظ مطلب یا لطافت و شیوایی آن لازم بود تعبیرات و الفاظ اصل کتاب حفظ شود دقیقاً همان الفاظ و تعبیرات را به فارسی نقل کردم و هر جا که برای حفظ مطلب نیازی به حفظ الفاظ نبود یا ترجمه تحت اللفظی سلاست کلام را سلب می کرد قلم را از قید الفاظ رهانیده منظور و مقصد کلام را بیان نمودم.
3 - در تمام کتاب سعی بر آن داشتم که ترتیب و عناوین کتاب را بر مبنای اصل قرار دهم جر بحث صفات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) که برای جلوگیری از تکرار، آن را ترتیبی دیگر دادم.
4 - بعضی از عبارات کتاب پس از ترجمه نیاز به توضیح داشت آنچه را ممکن بود در پاورقی توضیح دادم ولی این روش برای توضیح بعضی از عبارات کافی به نظر نرسید لذا توضیح را در خلال متن آورده و آن را به وسیله دو پرانتز از متن متمایز نمودم، البته به جز آیات قرآن که از این قاعده مستثنی هستند.
5 - هر بار که برای بازنویسی یا تصحیح ترجمه، آن را مرور می کردم اشکالات و اشتباهاتی را در آن مشاهده می کردم که در دفعات قبل، از دیدم مخفی مانده بود و اکنون که آن را برای آخرین بار کنترل کرده ام به صحت کامل آن معتقد نیستم بلکه هر جای آن را برای نقد و اشکال صالح دانسته و امید عفو و اغماض دارم.
والسلام علی من اتبع الهدی
2 / 8 / 74 قم المقدسه
محمد رضا جباران

زندگینامه مؤلف

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): علماء امتی افضل من انبیاء بنی اسرائیل
به طور کلی تاریخ شیعه را می توان به دو بخش اساسی تقسیم نمود و نقش علما را در این دو مرحله مهم به تناسب شرایط زمان بررسی کرد.
1 - زمان حضور ائمه (علیهم السلام) تا آخر غیبت صغری
در طول این مرحله ائمه اطهار همواره به منزله قطب آسیاب، محور حرکت اسلام بوده و آن را از انحراف به چپ و راست حفظ می کرده اند و وجود آنها چون شمعی به جامعه اسلامی نورافشانی می کرده و در این میان همیشه به دور شمع وجود ائمه پروانه هایی در طواف بوده اند که از وجود ائمه کسب فیض کرده و به مثابه پیامبرانی از طرف ائمه تا اقصی نقاط بلاد اسلامی فرستاده می شدند و آنچه را که از امام گرفته بودند به مردم می رساندند، اینها کسانی بودند که در جو خفقان حکومت های اموی و عباسی جان خود را در طبق اخلاص نهاده و با تلاش پی گیر ندای هر امامی را در زمان خود به پیروانش می رساندند و از طرف دیگر سنت و روش آنان را در ضمن کتاب ها و رساله هایی که هر سطر آنها حکایت از زحمات و کوششهای طاقت فرسا و ریخته شدن خون بزرگانی از این سلسله دارد، برای ما به یادگار گذاشتند.
2 - زمان غیبت کبری
غیبت کبری فرا می رسد و حضور ائمه در میان امت پایان می یابد ولی این سلسله فداکار به فعالیت خود ادامه می دهند و با زحمات بی وقفه خود اسلام را در مسیر شایسته اش حرکت می دهند، تا آنجا که اکنون آن را به دست ما سپرده و این مسؤولیت بزرگ را به عهده ما نهاده اند.
این گروه فداکار کسانی هستند که می توانند پس از معصومین به عنوان بهترین الگو برای جامعه بشریت مطرح باشند، چرا که زندگی هر کدام از آنان سراسر زهد و تقوا و تلاش و کوشش است. و اینک که جامعه ما در بستر تعالی و تکامل در حرکت است، ضروری و مناسب است که تا حد امکان تاریخ زندگی این بزرگان را بررسی کرده روش زندگی را از ایشان بیاموزیم.
به همین جهت اکنون که کتابی از این سلسله بزرگوار برای مطالعه پیش رو داریم، لازم است مختصری از زندگی این عالم بزرگ را بررسی کرده و آن را سرمشق زندگی قرار دهیم.
برای این منظور خلاصه ای از دو زندگینامه، که یکی از آنها نوشته محمد صادق سید محمد حسین صدر و دیگری نوشته یکی از شاگردان مرحوم شبر سید محمد ابن مال الله ابن معصوم قطیفی نجفی است اقتباس کردیم.
امید است که روش زندگی این بزرگ مرد که نشان از زندگی ائمه معصومین (علیهم السلام) دارد برنامه زندگی ما باشد.

تولد مؤلف

مرحوم حجه الاسلام سید عبدالله شبر (قدس سره) در سال 1188 هجری قمری در نجف اشرف متولد شد. پس از تولد او پدر بزرگوارش مرحوم علامه سید محمدرضا شبر به کاظمین نقل مکان کرد و در همان جا تا هنگام وفات مشغول به تدریس و تألیف بود.