فهرست کتاب


گلچین حکمت

سید هاشم رسولی محلاتی

بخش هشتم : گلچینی از اندرزهای امام کاظم (علیه السلام)

1 - یا هشام، لکل شی ء دلیل، و دلیل العاقل التفکر، و دلیل التفکر الصمت. و لکل شی ء مطیة، و مطیة العاقل التواضع، و کفی بک جهلا أن ترکب ما نهیت عنه.
یا هشام، ما بعث الله أنبیاءه و رسله الی عباده الا لیعقلوا عن الله، فأحسنهم استجابة أحسنهم معرفة، و أعلمهم بأمر الله أحسنهم عقلا، و أکملهم عقلا أرفعهم درجة فی الدنیا و الاخرة.
یا هشام، ما من عبد الا و ملک آخذ بناصیته، فلا یتواضع الا رفعه الله، و لا یتعاظم الا وضعه الله.
یا هشام، ان لله علی الناس حجتین: حجة ظاهرة، و حجة باطنة، فأما الظاهرة فالرسل و الأنبیاء و الأئمة (علیهم السلام)، و أما الباطنة فالعقول.
یا هشام، من سلط ثلاثا علی ثلاث فکأنما أعان علی هدم عقله: من أظلم نور تفکره بطول أمله، و محا طرائف حکمته بفضول کلامه، و أطفأ نور عبرته بشهوات نفسه فکأنما أعان هواه علی هدم عقله، و من هدم عقله أفسد علیه دینه و دنیاه.(487)
یا هشام، ان کان یغنیک ما یکفیک فأدنی ما فی الدنیا یکفیک. و ان کان لا یغنیک ما یکفیک فلیس شی ء من الدنیا یغنیک.
یا هشام، ان العقلاء زهدوا فی الدنیا، و رغبوا فی الاخرة، لأنهم علموا أن الدنیا طالبة و مطلوبة و الاخرة طالبة و مطلوبة، فمن طلب الاخرة طلبته الدنیا حتی یستوفی منها رزقه، و من طلب الدنیا طلبته الاخرة فیأتیه الموت فیفسد علیه دنیاه و آخرته.
یا هشام، من أراد الغنی بلا مال، و راحة القلب من الحسد، و السلامة فی الدین، فلیتضرع الی الله - عزوجل - فی مسألته بأن یکمل عقله، فمن عقل قنع بما یکفیه، و من قنع بما یکفیه استغنی، و من لم یقنع بما یکفیه لم یدرک الغنی أبدا.
یا هشام، من صدق لسانه زکی عمله، و من حسنت نیته زید فی رزقه، و من حسن بره باخوانه و أهله مد فی عمر؟ (ه).
یا هشام، لا دین لمن لا مروة له، و لا مروة لمن لا عقل له، و ان أعظم الناس قدرا الذی لا یری الدنیا لنفسه خطرا، أما ان أبدانکم لیس لها ثمن الا الجنة فلا تبیعوها بغیرها.
یا هشام، ان امیرالمومنین (علیه السلام) کان یقول: ان من علامة العاقل أن یکون فیه ثلاث خصال: یجیب اذا سئل، و ینطق اذا عجز القوم عن الکلام، و یشیر بالرأی الذی یکون فیه صلاح أهله، فمن لم یکن فیه من هذه الخصال الثلاث شی ء فهو أحمق.
ان امیرالمومنین (علیه السلام) قال: لا یجلس فی صدر المجلس الا رجل فیه هذه الخصال الثلاث أو واحدة منهن. فمن لم یکن فیه شی ء منهن فجلس فهو أحمق.
و قال الحسن بن علی علیهما السلام اذا طلبتم الحوائج فاطلبوها من أهلها، قیل: یابن رسول الله، و من أهلها؟ قال: الذین قص الله فی کتابه و ذکرهم فقال: (انما یتذکر أولوا الألباب) قال: هم أولو العقول.
و قال علی بن الحسین علیهما السلام: مجالسة الصالحین داعیة الی الصلاح، و آداب العلماء زیادة فی العقل، و طاعة ولاة العدل تمام العز، و استثمار المال تمام المروة، و ارشاد المستشیر قضاء لحق النعمة، و کف الأذی من کمال العقل و فیه راحة البدن عاجلا و آجلا.
یا هشام، ان العاقل لا یحدث من یخاف تکذیبه، و لا یسأل من یخاف منعه، و لا یعد ما لا یقدر علیه، و لا یرجو ما یعنف برجائه، و لا یقدم علی ما یخاف فوته بالعجز عنه.
و کان امیرالمومنین (علیه السلام) یوصی أصحابه یقول أوصیکم بالخشیة من الله فی السر و العلانیة، و العدل فی الرضا و الغضب. و الاکتساب فی الفقر و الغنی. و أن تصلوا من قطعکم. و تعفوا عمن ظلمکم. و تعطفوا علی من حرمکم، ولیکن نظرکم عبرا، و صمتکم فکرا. و قولکم ذکرا، و طبیعتکم السخاء؛ فانه لا یدخل الجنة بخیل، و لا یدخل النار سخی.
یا هشام، من کف نفسه عن أعراض الناس أقاله الله عثرته یوم القیامة، و من کف غضبه عن الناس کف الله عنه غضبه یوم القیامة.
یا هشام، أفضل ما یتقرب به العبد الی الله - بعد المعرفة به - الصلاة، و بر الوالدین، و ترک الحسد، و العجب و الفخر.
یا هشام، أصلح أیامک، الذی هو أمامک، فانظر أی یوم هو و أعد له الجواب؛ فانک موقوف و مسؤول. و خذ موعظتک من الدهر و أهله؛ فان الدهر طویلة قصیرة، فاعمل کأنک تری ثواب عملک لتکون أطمع فی ذلک. و اعقل عن الله، و انظر فی تصرف الدهر و أخواله؛ فان ما هو آت من الدنیا، کما ولی منها، فاعتبر بها.
و قال علی بن الحسین علیهما السلام: ان جمیع ما طلعت علیه الشمس فی مشارق الارض و مغاربها، بحرها و برها، و سهلها و جبلها عند ولی من أولیاء الله، و أهل المعرفة بحق الله کفی ء الضلال - ثم قال (علیه السلام) - أو لا حر یدع (هذه) اللماظة لأهلها - یعنی الدنیا - فلیس لأنفسکم ثمن الا الجند فلا تبیعوها بغیرها. فانه من رضی من الله بالدنیا فقد رضی بالخسیس.
یا هشام، ان المسیح (علیه السلام) قال للحواریین: یا عبید السوء، یهولکم طول النخلة، و تذکرون شوکها و مؤونة مراقیها، و تنسون طیب ثمرها و مرافقها، و کذلک تذکرون مؤونه عمل الاخرة فیطول علیکم أمده، و تنسون ما تفضون الیه من نعیمها و نورها و ثمرها.
یا عبید السوء، نقوا القمح، و طیبوه، و أدقوا طحنه تجدوا طعمه و یهنئکم أکله، کذلک فأخلصوا الایمان و أکملوه تجدوا حلاوته و ینفعکم غبه.
بحق أقول لکم: لو وجدتم سراجا یتوقد بالقطران فی لیلة مظلمة لاستضأتم به و لم یمنعکم منه ریح نتنه. کذلک ینبغی لکم أن تأخذوا الحکمة ممن وجدتموها معه و لا یمنعکم منه سوء رغبته فیها.
یا عبید الدنیا، بحق أقول لکم: لا تدرکون شرف الاخرة الا بترک ما تحبون، فلا تنظروا بالتوبة غدا؛ فان دون غد یوما و لیلة و قضاء الله فیهما یغدو و یروح.
بحق أقول لکم: ان من لیس علیه دین من الناس أروح و أقل هما ممن علیه الدین و ان أحسن القضاء، و کذلک من لم یعمل الخطیئة أروح هما ممن عمل الطیئة و ان أخلص التوبة و أناب. و ان صغار الذنوب و محقراتها من مکائد ابلیس، یحقرها لکم، و یصغرها فی أعینکم، فتجتمع و تکثر، فتحیط بکم.
بحق أقول لکم: ان الناس فی الحکمة رجلان: فرجل أتقنها بقوله و صدقها بفعله. و رجل أتقنها بقوله وضیعها بسوء فلعه، فشتان بینهما، فطوبی للعلماء بالفعل و ویل للعلماء بالقول.
یا عبید السوء، اتخذوا مساجد ربکم سجونا لأجسادکم و جباهکم. و اجعلوا قلوبکم بیوتا للتقوی، و لا تجعلوا قلوبکم مأوا للشهوات، ان أجزعکم عند البلاء لأشدکم حبا للدنیا. و ان أصبرکم علی البلاء لأزهدکم فی الدنیا.
یا عبید السوء، لا تکونوا شبیها بالحداء الخاطفة، و لا بالثعالب الخادعة، و لا بالذئاب الغادرة، و لا بالأسد العاتیة، کما تفعل بالفرائس. کذلک تفعلون بالناس، فریقا تخطفون و فریقا تغدرون بهم.
بحق أقول لکم: لا یغنی عن الجسد أن یکون ظاهره صحیحا و باطنه فاسدا. کذلک لا تغنی أجسادکم التی قد أعجبتکم و قد فسدت قلوبکم. و ما یغنی عنکم أن تنقوا جلودکم و قلوبکم دنسة. لا تکونوا کالمنخل یخرج منه الدقیق الطیب و یمسک النخالة. کذلک أنتم تخرجون الحکمة من أفواهکم و یبقی الغل فی صدورکم.
یا عبید الدنیا، انما مثلکم مثل السراج یضی للناس و یحرق نفسه. یا بنی اسرائیل، زاحموا العلماء فی مجالسهم و لو جثوا علی الرکب؛ فان الله یحیی القلوب المیتة بنور الحکمة کما یحیی الأرض المیتة بوابل المطر.
یا هشام، تعلم من العلم ما جهلت. و علم الجاهل مما علمت. عظم العالم لعلمه، ودع منازعته. و صغر الجاهل لجهله و لا تطرده ولکن قربه و علمه.
یا هشام، الحیاء من الایمان، و الایمان فی الجنة. و البذاء من الجفاء، و الجفاء فی النار.
یا هشام، بئس العبد عبد یکون ذا وجهین و ذا لسانین، یطری أخاه اذا شاهده، و یأکله اذا غاب عنه، ان أعطی حسده و ان ابتلی خذله. ان أسرع الخیر ثوابا البر، و أسرع الشر عقوبة البغی. و ان شر عبادالله من تکره مجالسته لفحشه. و هل یکب الناس علی مناخرهم فی النار الا حصائد ألسنتهم. و من حسن اسلام المرء ترک مالا یعنیه.
یا هشام، الغضب مفتاح الشر. و أکمل المومنین ایمانا أحسنهم خلقا. و ان خالطت الناس فان استطعت أن لا تخالط أحدا منهم الا من کانت یدک علیه العلیا فافعل.
یا هشام، علیک بالرفق؛ فان الرفق یمن، و الخرق شؤم، ان الرفق و البر و حسن الخلق یعمر الدیار و یزید فی الرزق.
یا هشام، قول الله: (هل جزاء الاحسان الا الاحسان) جرت فی المومن و الکافر، و البر و الفاجر. من صنع الیه معروف فعلیه أن یکافی به. و لیست المکافاة أن تصنع کما صنع حتی تری فضلک. فان صنعت کما صنع فله الفضل بالابتداء.
یا هشام، ان مثل الدنیا مثل الحیة مسها لین و فی جوفها السم القاتل، یحذرها الرجال ذووا العقول، و یهوی الیها الصبیان بأیدیهم.
یا هشام! اصبر علی طاعة الله، و اصبر عن معاصی الله، فانما الدنیا ساعة، فما مضی منها فلیس تجدله سرورا و لا حزنا. و ما لم یأت منها فلیس تعرفه، فاصبر علی تلک الساعة التی أنت فیها فکأنت قد اغتبطت.
یا هشام، مثل الدنیا مثل ماء البحر، کلما شرب منه العطشان ازداد عطشا حتی یقتله.
یا هشام، لیس منا من لم یحاسب نفسه فی کل یوم، فان عمل حسنا استزاد منه. و ان عمل سیئا استغفر الله منه و تاب الیه.
یا هشام، تمثلت الدنیا للمسیح (علیه السلام) فی صورة امرأة رزقاء، فقال لها: کم تزوجت؟ فقالت: کثیرا، قال: فکل طلقک؟ قالت: لا بل کلا قتلت. قال المسیح (علیه السلام): فویح لازواجک الباقین، کیف لا یعتبرون بالماضین.
یا هشام، ان الزرع ینبت فی السهل و لا ینبت فی الصفا. فکذلک الحکمة تعمر فی قلب المتواضع و لا تعمر فی قلب المتکبر الجبار؛ لأن الله جعل التواضع آلة العقل، و جعل التکبر من آلة الجهل، ألم تعلم أن من شمخ الی السقف برأسه شجه. و من خفض رأسه استظل تحته و أکنه. و کذلک من لم یتواضع لله خفضه الله، و من تواضع لله رفعه.
یا هشام، ما أقبح الفقر بعد الغنی. و أقبح الخطیئة بعد النسک. و أقبح من ذلک العابد لله ثم یترک عبادته.
یا هشام، لا خیر فی العیش الا لرجلین: لمستمع واع، و عالم ناطق.
یا هشام، قال رسول الله (علیه السلام): اذا رأیتم المومن صموتا فادنوا منه؛ فانه یلقی الحکمة. و المومن قلیل الکلام کثیر العمل، و المنافق کثیر الکلام قلیل العمل.
یا هشام، أوحی الله تعالی الی داود (علیه السلام) قل لعبادی: لا یجعلوا بینی و بینهم عالما مفتونا بالدنیا فیصدهم عن ذکری، و عن طریق محبتی، و مناجاتی، أولائک قطاع الطریق من عبادی، ان أدنی ما أنا صانع بهم أن أنزع حلاوة محبتی و مناجاتی من قلوبهم.
یا هشام، ایاک و مخالطة الناس، و الانس بهم الا أن تجد منهم عاقلا، و مأمونا، فانس به، و اهرب من سائرهم کهربک من السباع الضاریة.
و بنبغی للعاقل اذا عمل عملا أن یستحیی من الله. و اذا تفرد له بالنعم أن یشارک فی عمله أحدا غیره. و اذا مر بک أمران لا تدری أیهما خیر و أصوب، فانظر أیهما أقرب الی هواک فخالفه؛ فان کثیر الصواب فی مخالفة هواک. و ایاک أن تغلب الحکمة و تضعها فی أهل الجهالة.
قال هشام: فقلت له: فان وجدت رجلا طالبا له غیر أن عقله لا یتسع لضبط ما ألقی الیه؟
قال (علیه السلام): فتلطف له فی النصیحد، فان ضاق قلبه (ف) لا تعرضن نفسک للفتنه، و احذر رد المتکبرین؛ فان العلم یدل أن یملی علی من لا یفیق. قلت: فان لم أجد من یعقل السوال عنها؟
قال (علیه السلام): فاغتنم جهله عن السوال حتی تسلم من فتنة القول، و عظیم فتنة الرد.
و اعلم أن الله لم یرفع المتواضعین بقدر تواضعهم، ولکن رفعهم بقدر عظمته و مجده. و لم یومن الخائفین بقدر خوفهم ولکن آمنهم بقدر کرمه، و جوده، و لم یفرج المخزونین بقدر حزنهم ولکن بقدر رأفته و رحمته. فما ظنک بالرؤوف الرحیم الذی یتودد الی من یؤذیه بأولیائه، فکیف بمن یؤذی فیه؟! و ما ظنک بالتواب الرحیم الذی یتوب علی من یعادیه، فکیف بمن یترضاه و یختار عداوة الخلق فیه؟!
یا هشام، ایاک و الطمع. و علیک بالیأس مما فی أیدی الناس. و أمت الطمع من المخلوقین؛ فان الطمع مفتاح للذل. و اختلاص العقل و اختلاق المروات، و تدنیس العرض، و الذهاب بالعلم، و علیک بالاعتصام بربک، و التوکل علیه. و جاهد نفسک لتردها عن هواها؛ فانه واجب علیک کجهاد عدوک.
قال هشام: فقلت له: فأی الأعداء أوجبهم مجاهدة؟ قال (علیه السلام): أقربهم الیک، و أعداهم لک، و أضرهم بک، و أعظمهم لک عداوة، و أخفاهم لک شخصا مع دنوه منک، و من یحرض أعداءک علیک و هو ابلیس الموکل بوسواس (من) القلوب فله فلتشتد عداوتک. و لا یکونن أصبر علی مجاهدته لهلکتک منک علی صبرک لمجاهدته؛ فانه أضعف منک رکنا فی قوته، و أقل منک ضررا فی کثرة شره.(488)
در وصیت هایی که به هشام بن حکم فرموده چنین گوید:
ای هشام! به راستی هر چیزی را دلیلی باید و دلیل عقل، تفکر است و دلیل تفکر، خاموشی. هر چیزی را مرکبی شاید و مرکب خرد، تواضع است و همین نادانی تو را بس که مرتکب عملی گردی که تو از آن نهی شدی.
ای هشام! خدا پیغمبران و رسولانش را مبعوث نکرده به سوی بندگانش، جز برای آن که از جانب وی خردمند شوند، هر که بهتر پذیرا باشد، معرفتش بهتر است. داناتر به امر خدا، بهترینشان از نظر خرد است و عاقل ترین مردم در دنیا و آخرت درجه بلندتری دارد.
ای هشام! بنده ای نیست، جز آن که اختیارش در دست فرشته ای است که فروتنی نکند، جز آن که خداوند او را رفعت دهد و سر بزرگی نکند، جز آن که خدا او را پست گرداند.
ای هشام! به راستی خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت عیان و حجت نهان. حجت عیان، رسولان و پیغمبران و امامانند و حجت درونی و نهان، عقل است.
ای هشام! هر که سه چیز را بر سه دیگر مسلط سازد به ویرانی عقلش کمک کرده: آن که پرتو اندیشه اش را به آرزوی درازش تار کند، حکمت های نغز را به گفتار بیهوده نابود کند و تابش نور عبرت را به طوفان شهوت خود خاموش نماید؛ چنان است که هوس را بر ویرانی عقل خود یاری داده و هر که عقلش را ویران کرد دین و دنیایش تباه شود.
ای هشام! اگر بی نیاز کند تو را آنچه کفایتت کند، کمترین چیز دنیا برایت بس است و اگر بی نیازت نکند آنچه تو را کفایت کند، در دنیا چیزی نیست که بی نیازت کند.
ای هشام! خردمندان، به دنیا بی رغبتند و به آخرت مشتاق، زیرا دانستند که دنیا خود جوینده ای است که آن را جویند و آخرت هم خواهان است و خواهان درد، هر که خواهان آخرت شود، دنیا خود به دنبال وی رود تا روزی مقدر او را بپردازد و هر که جویای دنیا شد، آخرت حق خود را از وی خواهد و ناگهانش مرگ فرا رسد و دنیا و آخرتش را تباه سازد.
ای هشام! هر که بی مال بی نیازی خواهد و دلی آسوده از حسد و سلامت در دین، باید به خدای - عزوجل - تضرع کند و بخواهد که عقلش را کامل کند، هر که خرد یابد بدانچه او را بس است قناعت کند و هر که بدان قناعت کند، بی نیاز شود و هر که بدان قناعت نکند، هرگز بی نیاز نخواهد شد.
ای هشام! کسی که راستگو باشد، عملش پاک گردد و کسی که اندیشه اش نیکو شد، روزی اش زیاد شود و کسی که نیکی و احسانش به برادران و خاندانش نیکو بود، عمرش طولانی گردد.
ای هشام! هر که مردانگی ندارد، دین ندارد و مردانگی بدون عقل امکان ندارد. بزرگوارترین مردم، کسی است که دنیا را برای خود مقامی نداند و آگاه باشید که بهای تن شما، جز بهشت نباشد، پس آن را به چیز دیگر نفروشید.
ای هشام! امیرالمومنین (علیه السلام) بسیار می فرمود: نشانه خردمند این است که سه خصلت داشته باشد: چون پرسندش پاسخ گوید و چون مردم از سخن درمانند، زبان به سخن باز کند و رأی موافق، صلاح همگنان خود دهد؛ هر که هیچ یک از این خصلت های سه گانه را ندارد، احمق است.
همانا امیرالمومنین (علیه السلام) فرمود: مرد در بالای مجلس ننشیند، جز آن که این سه خصلت یا یکی از آنها را داشته باشد و اگر هیچ ندارد و در صدر نشیند، احمق است.
و حسن بن علی علیهما السلام فرمود: اگر حاجتی خواهید از اهلش بخواهید، عرض شد: یابن رسول الله اهلش کیست؟ فرمود: آنها که خدا در کتابش بیان کرده و یاد نموده و فرموده: همانا صاحبدلان یادآور شدند و فرمود: آنها خردمندانند.
و علی بن الحسین علیهما السلام فرمود همنشینی با نیکان صلاح انگیز است و آداب دانشمندان خردخیز و طاعت والیان دادگستر عزت آور است و بهره گیری از مال، مردانگی را به کمال رساند و راهنمایی مشورت جو ادای حق نعمت است و خودداری از آزار، از فزونی خرد و مایه آسایش تن، در دنیا و آخرت است.
ای هشام! به راستی انسان خردمند به کسی که ترسد دروغگویش شمارد، حدیث نگوید و از آن که نگران است دریغش کند، چیزی درخواست نکند و بدانچه توانا نیست، وعده ندهد و بدانچه ناهنجار داند، امید نبندد و به کاری اقدام نکند که بترسد در آن درماند.
و امیرالمومنین (علیه السلام) چنان بود که یارانش را سفارش کرده و می فرمود: شما را توصیه می کنم به بیم و هراس از خداوند در نهان و آشکار و به عدالت در حال خشنودی و خشم و کسب کردن در نیازمندی و بی نیازی و این که پیوند کنید با هر کس که از شما بریده و در گذرید از کسی که به شما ستم کرده و نرمی کنید با کسی که شما را محروم ساخته و این که باید نظر شما عبرت باشد و خموشی تان فکر و اندیشه، گفتارتان ذکر و طبیعت شما سخاوت و بخشش، که به راستی شخص بخیل به بهشت نرود و شخص با سخاوت نیز به دوزخ.
ای هشام! کسی که نفس خود را از آبروی مردم نگه دارد (و آبروی مردم را نریزد) خداوند لغزش او را در روز قیامت ببخشاید و کسی که خشم خود را از مردم باز دارد، خداوند خشم خود را در روز قیامت از وی باز دارد.
ای هشام! برترین چیزی که بنده خدا پس از شناخت او، با آن به خدا تقرب جوید نماز است و نیکی به پدر و مادر و ترک حسد و خودبینی و فخر کردن بر دیگران.
ای هشام! شایسته ترین روزهای تو، روزهایی است که در پیش رو داری، بنگر چگونه روزی است و برای آن روز پاسخ آماده کن، زیرا تو را نگاه خواهند داشت و بازپرسی خواهی شد. پند خود را از روزگار و مردمان برگیر، زیرا روزگار هم طولانی است و هم کوتاه، پس چنان کار کن که گویا پاداش کارت را می بینی تا طمع بیشتری در این باره داشته باشی. و از سوی خداوند خردوری کن (دانش خود را از خداوند برگیر) در دگرگونی روزگار و احوال آن بنگر، که آینده آن همانند گذشته آن است و به وضع آن پند و عبرت گیرد.
حضرت علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: به راستی همه آنچه خورشید بر آن بتابد در قسمت های شرق زمین و غرب آن، دریا و خشکی اش و پستی و بلندی آن، در نزد دوستی از دوستان خدا و آنان که معرفت به حق خدا دارند، همانند جای سایه ای است. سپس فرمود: آیا آزاده ای نیست که پس مانده غذا؛ یعنی دنیا را برای اهل آن واگذارد؟! که برای جان شما بهایی نیست جز بهشت، پس آن را به چیز دیگری نفروشید، به راستی کسی که از خدا، فقط به دنیا راضی شود، به چیز زبون و پستی خشنود شده.
ای هشام! حضرت مسیح (علیه السلام) به حواریین خود فرمود: ای بندگان بد خداوند! بلندی درخت نخل، شما را به هراس اندازد و به یاد خارها و دشواری بالا رفتن آن بیفتید، ولی خوشی میوه و منافع آن را فراموش کنید؛ به همین گونه شما دشواری عمل آخرت را به یاد می آورید و زمان فرا رسیدن آن به نظر شما دور می آید، اما فراموش کرده اید نعمت ها و نور و میوه های آن را که بدان خواهید رسید.
ای بندگان بد خدا! گندم را به خوبی پاک و پاکیزه کنید و به دقت آرد نمایید، تا مزه آن را درک کنید و خوردنش بر شما گوارا باشد؛ همچنین ایمان خود را خالص کرده و کامل نمایید، تا شیرینی اش را درک کنید و سرانجامش سودتان دهد.
به حق به شما می گویم: اگر شما چراغی را بیابید که در شبی تاریک با روغن چراغ روشن شود، شما از نور آن بهره مند می شوید و بوی بد روغن آن مانع استفاده شما نمی شود، همین گونه شایسته است شما حکمت و فرزانگی را از هر کس که در وی سراغ داشتید فراگیرید و بی رغبتی خود او در حکمت، مانع فراگیری شما نگردد.
ای بندگان دنیا! این سخن را به حق می گویم: شما شرف و بزرگواری آخرت را درک نخواهید کرد، مگر به این که آنچه را دوست می دارید واگذارید و وعده توبه فردا را به خود ندهید، چون تا رسیدن به فردا یک شب و روز فاصله است و تقدیر خدای تعالی در این صبح و شام جداگانه است. (و ممکن است مرگ شما در همین یک شبانه روز برسد و بی توبه از دنیا بروید.)
به حق به شما می گویم: کسی که وامی از مردم به گردن او نیست، راحت تر و اندوهش کمتر از کسی است که بدهی دارد، اگر چه خوش حساب و خوش پرداخت باشد و همین گونه کسی که خطایی نکرده، اندوهش کمتر است از کسی که کار خطایی انجام داده؛ اگر چه از روی اخلاص توبه کند. و به راستی که گناهان ریز و کوچک از فریب ها و مکرهای شیطان است که آنها را در نظر شما کوچک کند، تا روی هم انباشته و زیاد شود و اطراف وجودتان را احاطه کند.
به حق به شما می گویم: مردم درباره حکمت و فرزانگی دو گونه اند: یکی مردی است که به گفتارش آن را پابرجا کند و با کردارش آن را تصدیق نماید (و بدان عمل کند) دیگر مردی است که با گفتارش حکمت را محکم کند، ولی در عمل با رفتار بدش آن را تباه سازد. و فاصله میان این دو چقدر زیاد است، خوشا به حال عالمان با عمل و وای به حال عالمانی زبانی!
ای بندگان بد خدا! مسجدهای پروردگارتان را زندان هایی برای بدن ها و چهره هایتان قرار دهید. و دلهایتان را خانه هایی برای تقوای الهی قرار دهید و آن را مأوای شهوت های نفسانی نکنید، به راستی هر یک از شما که در برابر بلا و گرفتاری بیشتر بی تابی کند، محبت و علاقه اش به دنیا بیشتر است و آن که در بلا شکیب و صبرش بیشتر باشد، زهد و بی رغبتی او در دنیا بیشتر خواهد بود.
ای بندگان بد! همانند کلاغ هایی نباشید که چیزی را بربایند و نه مانند روبهان حیله گر و نه مانند گرگان خیانت پیشه و نه مانند شیران ستمگر؛ بدان گونه که با طعمه خود می کند که این گونه رفتار کنید، دسته ای چیزها را بربایید و گروهی فریبکاری کنید و عده ای به مردم خیانت کنید.
به حق به شما می گویم: برای بدن کافی نیست که ظاهرش سالم باشد، ولی درونش تباه. همین گونه برای شما کافی نیست که بدنهایتان سالم، اما دلهایتان تباه باشد و کافی نیست که پوست بدنتان پاکیزه باشد، ولی دلهایتان چرک و آلوده. همانند غربال نباشید که آرد پاک را بیرون ریزد و نخاله را در خود نگه دارد، شما نیز این گونه نباشید که حکمت و فرزانگی را از دهن هایتان بیرون بریزید، اما کینه و آلودگی در سینه هایتان بماند.
ای بردگان دنیا! به راستی مثل شما مثل چراغ است که به مردم نور دهد، ولی خود را بسوزاند. ای فرزندان اسرائیل! با هر دشواری که هست به مجالس علما و دانشمندان بروید، اگر چه بر روی کنده زانو بنشینید. برای آن که خدای تعالی دلهای مرده را به نور حکمت زنده می کند، همان گونه که زمین مرده را به باران های شدید زنده می گرداند.
ای هشام! آنچه از علم و دانش که به آن جاهلی، یادگیر و از علمی که بدان آگاه شده ای، به جاهل یاد ده و جاهل را از نزد خود مران، اما او را به خود نزدیک کن و یادش بده.
ای هشام! شرم و حیا از ایمان سرچشمه گیرد و ایمان هم در بهشت است. بد زبانی و فحاشی از جفا و بی مهری است و جفا در دوزخ است.
از هشام! چه بد بنده ای است، آن بنده ای که دو رو و دو زبان باشد، هنگامی که برادرش را بیند، ثنا خوانی او کند و چون از دیده اش پنهان شود، گوشت او را (با غیبت) بخورد. اگر به برادرش چیزی برسد، بر او رشک برد و اگر گرفتار شود، یاری اش نکند. به راستی که پر شتاب ترین کار نیک از نظر رسیدن، پاداش نیکی کردن است و پرشتاب ترین کار بد از نظر عقوبت و کیفر، ستم و تجاوز به دیگران است. و به راستی بدترین بندگان خدا، آن کسی است که همنشینی او را خوش نباشد، به خاطر بدزبانی و فحش او. و آیا چیزی جز درو شده های زبان، انسان را به صورت در دوزخ افکند؟ و از اسلام نیکوی انسان است که آنچه را بکارش نیاید واگذارد.
ای هشام! خشم و غضب کلید شر و بدی است و کاملترین مومنان از نظر ایمان آنهایند که خلق و خویشان بهتر است. و اگر با مردم آمیزش داشتی، چنان چه می توانی آمیزش خود را این گونه پی ریزی کنی که دست بالا بر دیگران داشته باشی (به عطا و بخشش) این کار را بکن.
ای هشام! بر تو باد به نرمخویی و مدارا کردن، که نرمخویی میمون است و درشتی و بدخویی شوم است، به راستی که مدارا کردن و نیکی و خوش خلقی سرزمین ها را آباد و روزی را فراوان کند.
ای هشام! گفتار خدایی تعالی که فرمود: آیا پاداش نیکی کردن، جز نیکی کردن است(489) این حقیقتی است که در مومن و کافر و نیکوکار و بدکار جریان دارد (و این وظیفه آدمی و امتیازش با حیوانات است) که هر کس به او نیکی شد، بر او است که مکافات کند (و نیکی را به نیکی پاسخ دهد) و پاداش دادن به این نیست که همان گونه که وی عمل کرده، تو نیز همانگونه عمل کنی، تا این که فضیلت و برتری ببیند (و تو افزون بر او کار بکنی) و اگر چنان باشد که تو هم مانند وی عملی کنی، برتری با اوست که احسان را آغاز کرده (و او دست بالا را دارد و بر تو فضیلت دارد که به نیکی آغاز کرده، اما تو را بر وی فضیلتی نیست.)
ای هشام! به راستی حکایت دنیا حکایت مار است، ظاهرش که دست مالی کنند، نرم است، در درونش زهر کشنده می باشد. مردمان عاقل و خردمند، از آن دوری کنند، اما بچه های ناآگاه با دست مالی خود به سویش روان شوند.
ای هشام! بر اطاعت و فرمانبرداری خدا شکیبا باش و از نافرمانی خدا نیز خویشتن دار، که به راستی دنیا ساعتی است (و بیش از آن نیست) آنچه از دنیا رفته و گذشته، که اکنون خوشی و اندوهی از آن نخواهی یافت و آنچه هنوز نیامده، که آشنایی و آگاهی از آن (و خوبی و بدیهای آن) نداری؛ به این ترتیب بر همین ساعتی که اکنون در آن هستی شکیبا باش، هم چنان که به خوشی خود رسیده ای.
ای هشام! مثال دنیا، مثال آب دریا است که آدم تشنه هر چه از آن بیاشامد تشنگی اش افزون گردد، تا این که او را بکشد.
ای هشام! از ما نیست کسی که در هر روز از نفس خود حسابرسی نکند، تا اگر کار نیکی انجام داده، افزونش کند و اگر کار بدی انجام داده، از آن کار به درگاه خدا آمرزش خواهی و توبه کند.
ای هشام! دنیا برای حضرت مسیح (علیه السلام) به صورت زنی کبود چشم جلوه گر شد، حضرت بدو فرمود: چند تا شوهر کرده ای؟ پاسخ داد: بسیار، حضرت پرسید: همه آن شوهرها تو را طلاق داده اند؟ گفت: نه، بلکه همه را کشته ام. مسیح (علیه السلام) فرمود: پس وای به شوهرهای مانده ات که چگونه از شوهرهای گذشته ات پند نمی گیرند!
ای هشام! زراعت در زمین نرم و هموار می روید و در روی سنگ سخت و محکم نمی روید. حکمت و فرزانگی همین گونه است که در دل فروتن آباد شود، اما در دل شخص متکبر سرکش آباد نشود. زیرا خداوند تواضع و فروتنی را آلت و ابزار عقل قرار داده و تکبر را ابزار جهل و نادانی، مگر نمی دانی کسی که سر خود را به جانب سقف، بلند کند سرش می شکند و کسی که سر خود را فرود آورد، از سایه سقف بهره مند شده و او را (از سرما و گرما) بپوشاند و همچنین کسی که در پیشگاه خدا فروتنی نکند، خداوند او را سرافکنده کند و کسی که در پیشگاه خدا تواضع کند، خداوند او را رفعت دهد.
ای هشام! فقر و نیازمندی، پس از ثروت و بی نیازی چقدر زشت است و چقدر زشت است خطا و گنه کاری پس از عبادت و پرستش حق و از این زشت تر، کسی است که برای خدا عبادت کرده، سپس عبادت خدا را رها کند.
ای هشام! خیری در زندگی نیست، مگر برای دو نفر: شنونده علم نگه دار و دانشمند زبان دار و گویا.
ای هشام! رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه مومنی را دیدید که خوش است، به او نزدیک شوید که وی حکمت در دل ها بیفکند. و مومن، کم حرف و پرکار است و منافق (به عکس) پر حرف و کم کار.
ای هشام! خدای تعالی به داود (علیه السلام) وحی فرمود: به بندگانم بگو: میان من و خودشان عالمی را که فریفته دنیا گشته واسطه قرار ندهند، که چنین عالمی آنها را از ذکر من و از راه محبت و مناجات من باز دارد، اینان راه زنان بندگان من هستند و کمترین کاری که من با آنها می کنم، آن است که شیرینی و حلاوت محبت و مناجات خود را از دلهایشان برکنم.
ای هشام! بپرهیز از آمیزش با مردم و انس با ایشان، مگر آن که خردمندی و یا امینی در آنها بیابی، که با وی انس گیر و از دیگران بگریز؛ همانگونه که از درندگان خونخوار می گریزی.
و برای شخص عاقل، شایسته است که چون عملی انجام دهد، از خداوند شرم داشته باشد. و چون نعمتی را خداوند به او عنایت کرد، دیگران را در آن نعمت شریک سازد. و چون دو کار برای تو پیش آمد که نمی دانی کدام یک بهتر است، بنگر کدام یک از آن دو، به هوا و خواهش نفسانی تو نزدیکتر است، پس با آن مخالفت کن، که درستی و صواب بسیار در مخالفت با هوای نفس است. مبادا حکمت و فرزانگی را در اختیارگیری؛ به گونه ای که آن را در میان نادانان بنهی.
هشام گوید: عرض کردم: اگر مردی را یافتم که جویای حکمت است، جز آن که عقل و خردش گنجایش نگه داری آنچه را بر وی القا کنم ندارد؟
حضرت فرمود: با او از در ملاطفت در کیفیت خیرخواهی بر آی و اگر دلش تنگ شد، خود را در معرض فتنه قرار مده و از رد کردن متکبران نیز پرهیز کن، زیرا خود علم و دانش راهنمایی کند که باید خوانده شود، بر کسی که افاقه و بازگشت ندارد، عرض کردم: اگر کسی را نیافتم که سوال از حکمت را فهم و درک کند؟
حضرت فرمود: همین بی خبری او را از سوال غنیمت بدان، تا از دچار شدن به فتنه گفتار و فتنه بزرگ رد کردن آنان سالم بمانی.
و بدان خدای تعالی افراد متواضع را به اندازه تواضع و فروتنی شان رفعت ندهد، بلکه به مقدار عظمت و شوکت خود به آنان رفعت و مقام دهد و همچنین خائفان را به مقدار ترس و خوفشان امان ندهد، بلکه به اندازه کرم و بخشش خود امانشان دهد و اندوه اندوهگینان را به مقدار اندوهشان برطرف نکند، بلکه به اندازه رحمت و مهر خود اندوهشان را بگشاید و با این ترتیب چه گمان داری به خدای رحیم و مهربانی، که دوستی و محبت کند به کسانی که در مورد دوستانش او را بیازارند، تا چه رسد به آن کس که در راه خدا او را بیازارند. و چه گمان داری درباره توبه پذیر مهربانی که بپذیرد توبه کسی را که با او دشمنی کند، تا چه رسد به کسی که خشنودی اش را جوید و دشمنی خلق خدا را در این راه بپذیرد.
ای هشام! بپرهیز از طمع و آز و بر تو باد به نومیدی از آنچه در دست مردم است. طمع از مخلوق را در خود بمیران که به راستی طمع، کلید ذلت و خواری و ربودن عقل و خرد و از میان بردن مردانگی ها و آلوده ساختن خلق و خوهای پسندیده و بردن علم و دانش است. و بر تو باد به چنگ زدن به عنایت پروردگار و توکل بر وی. و با نفس خود پیکار کن تا آن را از هوا و هوس باز داری، زیرا این کار بر تو واجب است، همانند پیکار با دشمن خود.
هشام گوید: عرض کردم: کدام دشمن است که پیکار با او واجبتر است؟
فرمود: آن دشمنی که به تو نزدیک تر و دشمنی اش با تو بیشتر و زبانش بر تو زیادتر و عداوتش با تو بزرگتر و شخص او - با همه نزدیکی اش با تو - از همه کس پنهان تر است. و آن کس که دشمنان را بر تو بشوراند و او شیطانی است که موکل است به وسوسه کردن دلها و از این رو است که باید دشمنی و عداوت تو سخت تر باشد و نباید صبر و استقامت او در راه نابودی تو بیشتر از صبر و استقامت تو در پیکار با وی باشد، چون با همه قدرت و نیرویی که دارد، از تو ناتوانتر است و با شر بسیاری که دارد، زیانش از تو کمتر خواهد بود.
2 - فی تحف العقول؛ قال (علیه السلام): ایاک أن تمنع فی طاعة الله، فتنفق مثلیه فی معصیة الله.(490)
در کتاب تحف العقول روایت شده از آن حضرت که فرمود: مبادا در راه خدا از صرف مال دریغ کنی، که دو برابرش را در نافرمانی خدا خرج خواهی کرد.
3 - و قال (علیه السلام): المومن مثل کفتی المیزان، کلما زیدء ایمانه زید فی بلائه.(491)
و فرمود: مومن چون دو کفه ترازو است، هر آنچه در ایمانش افزوده شود، در بلایش افزوده گردد.
4 - و قال (علیه السلام) عند قبر حضرة: ان شیئا هذا آخره لحقیق أن یزهد فی أوله، و ان شیئا هذا أوله لحقیق أن یخاف آخره.(492)
و بر سر گوری که حضور داشت، فرمود (علیه السلام): چیزی که آخرش این است سزد که از آغازش زهد ورزیده شود و چیزی که آغازش این است سزد که از پایانش ترسیده شود.
5 - و قال (علیه السلام): أربعة من الوسواس: أکل الطین، وفت الطین و تقلیم الأظفار بالاسنان، و أکل اللحیة.
و ثلاث یجلین البصر: النظر الی الخضرة، و النظر الی الماء الجاری، و النظر الی الوجه الحسن.(493)
و فرمود: چهار چیز از وسوسه اند: خاک خوردن، گل ریزه کردن، با دندان ناخن چیدن و ریش جویدن. و سه چیز دیده را نور بخشنده: نگاه به سبزه، نگاه به آب روان و نگاه به روی زیبا.
6 - و قال (علیه السلام): لیس حسن الجوار کف الأذی، ولکن حسن الجوار الصبر علی الأذی.(494)
و فرمود: خوش همسایگی تنها به نیازردن همسایه نیست، بلکه صبر بر آزار همسایه است.
7 - و قال (علیه السلام): اجتهدوا فی أن یکون زمانکم أربع ساعات: ساعة لمناجات الله، و ساعة لأمر المعاش، و ساعة لمعاشرة الاخوان و الثقات الذین یعرفونکم عیوبکم، و یخلصون لکم فی الباطن، و ساعة تخلون فیها للذاتکم فی غیر محرم، و بهذه الساعة تقدرون علی الثلاث ساعات، لا تحدثوا أنفسکم بفقر، و لا بطول عمر؛ فانه من حدث نفسه بالفقر بخل، و من حدثها بطول العمر یحرص، اجعلوا لأنفسکم حظا من الدنیا باعطائها ما تشتهی من الحلال، و ما لا یثلم المروة، و ما لا سرف فیه. و استعینوا بذلک علی أمور الدین؛ فانه روی: لیس منا من ترک دنیاه لدینه أو ترک دینه لدنیاه.(495)
و فرمود: بکوشید که وقت شما چهار ساعت باشد: یک ساعت برای مناجات با خدا، یک ساعت برای کار زندگانی و معاش، یک ساعت هم برای آمیزش با برادران و مردمان مورد اعتماد، که عیوب شما را به شما می فهمانند و از دل به شما اخلاص دارند و یک ساعت هم، خلوت کنید برای درک لذت های حلال و با این ساعت، بر انجام وظایف آن سه ساعت دیگر توانا می شوید. فقر و طول عمر را به خود تلقین نکنید، زیرا هر که به خود تلقین فقر کند، بخیل می شود و هر که به فکر طول عمر خود باشد، حریص می شود. برای خود بهره ای از دنیا بگیرید و آنچه خواهش حلال باشد و به مردانگی ضربه نزند و اسراف نباشد منظور دارید و به این وسیله برای انجام امور دین یاری جویید، زیرا در روایت آمده: از ما نیست کسی که دنیایش را برای دینش وانهد، یا دینش را برای دنیا از دست بدهد.
8 - و قال (علیه السلام) تفقهوا فی دین الله؛ فان الفقه مفتاح البصیرة، و تمام العبادة، و السبب الی المنازل الرفیعة، و الرتب الجلیلة فی الدین و الدنیا. و فضل الفقیه علی العابد کفضل الشمس علی الکواکب. و من لم یتفقه فی دینه لم یرض الله له عملا.(496)
و فرمود: در دین خدا بینا و فهمیده شوید، زیرا فهمیدن دین، کلید هر بینایی و کمال عبادت است و وسیله ای برای تحصیل درجات بلند و مراتب با ارزش در دین و دنیا است. و فضیلت فقیه دین فهم بر عابد، مانند فضیلت خورشید است بر ستارگان و هر کس در دینش فهم نکند، خدا هیچ عملی را از وی نپسندد.
9 - و قال (علیه السلام) لعلی بن یقطین: کفارة عمل السلطان الاحسان الی الاخوان.(497)
و به علی بن یقطین فرمود: کفاره کارمندی سلطان، احسان به برادران دینی است.
10 - و قال (علیه السلام): کلما أحدث الناس من الذنوب ما لم یکونوا یعملون أحدث الله لهم من البلاء ما لم یکونوا یعدون.(498)
و فرمود: هر آنچه مردم گناهان تازه کنند، که نمی کردند، خدا بلاهایی تازه به آنها دهد که به حساب نمی آوردند.
11 - و قال (علیه السلام): ینادی مناد یوم القیامة: ألا من کان له علی الله أجر فلیقم، فلا یقوم الا من عفا و أصلح، فأجره علی الله.(499)
و فرمود: یک جارچی در روز قیامت فریاد می زند: آگاه باشید! هر که را بر خدا مزدی است، به پا خیزد و بلند نشود، مگر کسی که گذشت و اصلاح (بین مردم) کرده، که اجرش با خدا است.
12 - و قال (علیه السلام): السخی الحسن الخلق فی کنف الله، لا یتخلی الله عنه حتی یدخله الجنة. و ما بعث الله نبیا الا سخیا. و ما زال أبی یوصینی بالسخاء، و حسن الخلق حتی مضی.(500)
و فرمود: سخاوتمند خوش خو در پناه خدا است و خدا او را رها نکند و وانگذارد تا به بهشتش برد. خدا پیغمبری نفرستاده، مگر با سخاوت و پیوسته پدرم مرا به سخاوت و خوش خویی سفارش می کرد، تا در گذشت.
13 - و قال (علیه السلام): عونک للضعیف من أفضل الصدقة.(501)
و فرمود: کمک تو به ناتوان، از بهترین صدقه دادن است.
14 - و قال (علیه السلام): تعجب الجاهل من العاقل أکثر من تعجب العاقل من الجاهل.(502)
و فرمود: تعجب نادان از عاقل خردمند، بیشتر است از تعجب خردمند از نادان.
15 - و قال (علیه السلام): المصیبة للصابر واحدة، و للجازع اثنتان.
و فرمود: مصیبت بر شخص شکیبا یکی است، ولی برای بی تابی کننده دوتا است.
16 - روی عن موسی بن جعفر (علیه السلام) أنه قال: التودد الی الناس نصف العقل، و کثرة الهم یورث الهرم، و العجلة هی الخرق. و من ضرب بیده علی فخذه، أو ضرب بیده الواحدة علی الاخری عند المصیبة فقد حبط أجره، و المصیبة لا تکون مصیبة یستوجب صاحبها أجرها الا بالصبر و الاسترجاع عند الصدمة، و الصنیعة لا تکون صنیعة الا عند ذی دین أو حسب.
و من بذر و أسرف زالت عنه النعمة، و أداء الأمانة و الصدق یجلبان الرزق. و الخیانة و الکذب یجلبان الفقر و النفاق، و اذا أراد الله بالذرة شرا أنبت لها جناحین فطارت فأکلها الطیر، و الصنیعة لا تتم صنیعة لصاحبها الا بثلاثة أشیاء: تصغیرها و سترها و تعجیلها، فمن صغر الصنیعة عند المومن فقد عظم أخاه، و من عظم الصنیعة عنده فقد صغر أخاه، و من کتم ما أولاه من صنیعة فقد کرم فعاله، و من عجل ما وعد فقد هنی العطیة.(503)
و از حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) روایت شده که فرمود: دوستی با مردم، نیمی از عقل است و اندوه بسیار، پیری آورد و شتاب کاری، نادانی و حماقت است. کسی که در هنگام مصیبت دست خود بر زانو زند یا (از روی افسوس) دست را بر دست دیگر زند، اجر خود را پایمال کرده و مصیبتی که موجب اجر و پاداش مصیبت زده شود، آن است که در هنگام رسیدن مصیبت همراه با صبر و استرجاع گفتن انا لله و انا الیه راجعون باشد. و احسان نیست، مگر احسان به شخص دیندار یا انسان با شخصیت و دارای حسب و نسب.
و کسی که اسراف کند، نعمتش زایل گردد و امانت داری و راستی، روزی بیاورد و خیانت و دروغ، نداری و دو رویی بیاورد و هرگاه خداوند، بدی مورچه را بخواهد دو بال برای او برویاند و پرواز کند و پرنده او را بخورد. و احسان کامل نشود برای احسان کننده، مگر به سه چیز: کم شمردنش، پنهان کردنش و شتاب در دادن و انجامش. پس کسی که احسان خود را نزد مومن کوچک به حساب آورد، برادرش را بزرگ کرده، ولی آن کس که احسان خود را پیش او بزرگ کند، برادرش را کوچک کرده و کسی که احسان خود را پنهان کند، کاری بزرگوارانه کرده و کسی که در وعده احسانی که کرده شتاب کند، عطای خود را گوارا نموده است.
17 - فی کشف الغمه؛ سمع موسی (علیه السلام) رجلا یتمنی الموت فقال له: هل بینک و بین الله قرابة یحامیک لها؟ قال: لا، قال: فهل لک حسنات قدمتها تزید علی سیئاتک؟ قال: لا، قال: فأنت اذا تتمنی هلاک الأبد.
و در کتاب کشف الغمه است که امام موسی بن جعفر (علیه السلام) از مردی شنید که آرزوی مرگ می کند، حضرت بدو فرمود: آیا میان تو و خداوند خویشاوندی و قرابتی است که خداوند به خاطر آن از تو حمایت می کند؟ عرض کرد: نه، فرمود: آیا کاری نیکی از پیش فرستاده ای که بر اعمال بد تو می چربد؟ عرض کرد: نه، فرمود: پس با این وضع، تو برای خود آرزوی نابودی ابدی می کنی.
18 - و قال (علیه السلام): من استوی یوماه فهو مغبون، و من کان آخر یومیه شر هما فهو ملعون، و من لم یعرف الزیادة فی نفسه فهو فی نقصان، و من کان الی النقصان فالموت خیر له من الحیاة.(504)
و نیز فرمود: کسی که دو روزش یکسان باشد. مغبون است و کسی که پایان این دو روزش بدترین اوقات آنها باشد، ملعون خواهد بود و کسی که فزونی در خود نبیند، رو به نقصان و کمبود می رود و کسی که چنین باشد، مرگ برای وی بهتر از زندگی است.
19 - و قال ابن حمدون فی تذکرته: قال موسی بن جعفر (علیه السلام): وجدت علم الناس فی أربع: أولها أن تعرف ربک، و الثانیة أن تعرف ما صنع بک، و الثالثة أن تعرف ما أراد منک، و الرابعة أن تعرف ما یخرجک من دینک.(505)
و ابن حمدون در کتاب تذکره خود گفته که موسی بن جعفر علیهما السلام فرمود: علم مردم را در چهار چیز یافتم: نخست آن که پروردگار خود را بشناسی، دوم آن که بشناسی که خدا درباره تو چه کرده؟ سوم آن که بشناسی خدا از تو چه خواسته و چهارم آن که بشناسی آنچه تو را از دین و آیینت بیرون می برد.

بخش نهم : گلچینی از اندرزهای امام رضا (علیه السلام)

1 - فی تحف العقول؛ قال الرضا (علیه السلام): لا یکون المومن مومنا حتی تکون فیه ثلاث خصال: سنة من ربه، و سنة من نبیه صلی الله علیه و آله، و سنة من ولیه (علیه السلام). فأما السنة من ربه فکتمان السر، و أما السنة من نبیه صلی الله علیه و آله فمداراة الناس، و أما السنة من ولیه (علیه السلام) فالصبر فی البأساء و الضراء.(506)
در کتاب تحف العقول روایت شده که امام رضا (علیه السلام) فرمود: مومن، مومن نیست، مگر در او سه خصلت باشد: سنتی از پروردگارش، سنتی از پیامبرش و سنتی از امامش. سنت پروردگارش راز پوشی است و سنت پیامبرش، مدارا کردن با مردم و اما سنت امامش، شکیبایی در سختی و تنگی.
2 - و قال (علیه السلام): صاحب النعمة یجب أن یوسع علی عیاله.(507)
و فرمود: کسی که نعمت دارد، باید بر عیالش در هزینه وسعت بخشد.
3 - و قال (علیه السلام): لیس العبادة کثرة الصیام و الصلاة، و انما العبادة کثرة التفکر فی أمر الله.(508)
و فرمود: عبادت به روزه گرفتن و نماز خواندن زیاد نیست و همانا عبادت، اندیشه کردن بسیار در کار خدا است.
4 - و قال (علیه السلام): لم یخنک لاأمین، ولکن ائتمنت الخائن.(509)
و فرمود: امین به تو خیانت نکند، بلکه تویی که خائن را امین دانسته ای.(510)
5 - و قال (علیه السلام): الصمت باب من أبواب الحکمة، ان الصمت یکسب المحبة، انه دلیل علی کل خیر.(511)
و فرمود: خموشی یکی از ابواب حکمت است، به راستی خموشی دوستی می آورد و همانا آن رهنمای هر خیری می باشد.
6 - و قال (علیه السلام): الأخ الأکبر بمنزله الأب.(512)
و فرمود: برادر بزرگتر به جای پدر است.
7 - و سئل (علیه السلام): عن السفلة فقال: من کان له شی ء یلهیه عن الله.(513)
و از آن حضرت پرسیدند: سفلة (یعنی افراد فرومایه پست) کیانند؟ فرمود: آن که چیزی دارد و آن چیز او را از خداوند سرگرم سازد.
8 - و قال (علیه السلام): صدق کل امری عقله، و عدوه جهله.
و فرمود: دوست هر کس خرد او است و دشمنش نادانی اش.
9 - و قال (علیه السلام): التودد الی الناس نصف العقل.
و فرمود: دوستی کردن با مردم نیمی از عقل است.
10 - و قال (علیه السلام): ان الله یبغض القیل و القال، و اضاعة المال، و کثرة السؤال.(514)
و فرمود: خدا پر گفتن و مال تلف کردن و پر خواهش کردن را دشمن می دارد.
11 - و قال (علیه السلام): لا یتم عقل امری مسلم حتی تکون فیه عشر خصال: الخیر منه مأمول، و الشر منه مأمون، یستکثر قلیل الخیر من غیره، و یستقل کثیر الخیر من نفسه، لا یسأم من طلب الحوائج الیه و لا یمل من طلب العلم طول دهره، الفقر فی الله أحب الیه من الغنی، و الذل فی الله أحب الیه من العز فی عدوه، و الخمول أشی ء الیه من الشهرة، ثم قال (علیه السلام): العاشرة و ما العاشرة، قیل له: ما هی؟ قال (علیه السلام): لا یری أحدا الا قال: هو خیر منی و أتقی. انما الناس رجلان: رجل خیر منه و أتقی، و رجل شر منه و أدنی؛ فاذا لقی الذی شر منه و أدنی قال: لعل خیر هذا باطن و هو خیر له، و خیری ظاهر و هو شر لی. و اذا رأی الذی هو خیر منه و أتقی، تواضع له لیلحق به، فاذا فعل ذلک فقد علا مجده، و طاب خیره، و حسن ذکره، و ساد أهل زمانه.(515)
و فرمود: عقل هیچ شخص مسلمانی کامل نشود، مگر آن که ده خصلت در وی باشد:
1 - خیر و نیکی از او امید رود (و در کار خیر امید مردم باشد)؛
2 - مردم از شرش در امان باشند؛
3 - خیر و نیکی اندک را از دیگران بزرگ بداند؛
4 - کار خیر بسیار را از خود اندک بشمارد و کم به حساب آورد؛
5 - از درخواست حاجت های مردم خسته نشود؛
6 - در تمام دوران زندگی، از تحصیل علم خسته نشود؛
7 - فقر و نیازمندی در راه خدا نزد وی، محبوبتر از ثروت و غنا باشد؛
8 - خواری در راه خدا نزد او، محبوبتر از عزت در پیش دشمنان خدا باشد د
9 - گمنامی را بیشتر از شهرت دوست بدارد؛ سپس فرمود: (اما) دهمی آن خصلت ها و آن چه بزرگ است؟
عرض شد: آن چیست؟ فرمود:
هیچ کس را نبیند، جز آن که با خود بگوید: این شخص از من بهتر و باتقواتر است. به راستی مردم دو گونه اند: یکی، مردی که (در حقیقت) بهتر و باتقواتر از وی است و دیگری، مردی که از او بدتر و پایین تر است. پس اگر کسی را دید که از او بدتر و پایین تر است، با خود گوید: شاید خیر و خوبی این مرد در درون باشد و همین برای او بهتر است و خیر و خوبی من آشکار است و این برای من بدتر است.
و فرمود: اگر کسی را دید که به راستی بهتر و باتقواتر از او است، در برابرش فروتنی کند تا بدو ملحق گردد و چون چنین کرد، مجد و شوکتش بلند و خیر و خوبی اش پاکیزه گشته و نامش نیک شده و بر مردم زمان خود سیادت و آقایی می یابد.
12 - قال (علیه السلام): و سئل عن خیار العباد؟ فقال (علیه السلام): الذین اذا أحسنوا استبشروا، و اذا أساؤوا استغفروا، و اذا أعطوا شکروا، و اذا تبلوا صبروا، و اذا غضبوا عفوا.(516)
از آن حضرت از بهترین بنده های خدا پرسش شد؟ فرمود: آنها کسانی اند که هرگاه نیکی کنند، شادمان شوند و هر موقع بدی کنند آمرزش خواهند و هرگاه عطایی به آنها شود، شکر گزارند و هر موقع دچار بلا شوند، صبر کنند و هرگاه خشم کنند در گذرند.
13 - و سئل (علیه السلام) عن حد التوکل؟ قال (علیه السلام): أن لا تخاف أحدا الا الله.(517)
و نیز از آن حضرت از حقیقت توکل پرسش شد؟ فرمود: آن است که جز از خدا نترسی.
14 - قال (علیه السلام): الایمان أربعة أرکان: التوکل علی الله، و الرضا بقضاء الله، و التسلیم لأمر الله، و التفویض الی الله، و قال العبد الصالح: و أفوض أمری الی الله فوقاه الله سیئات ما مکروا.(518)
و فرمود: ایمان چهار رکن دارد: توکل بر خدا، رضا به قضای خدا، تسلیم به امر خدا و واگذاری کار به خدا. آن بنده خوب (مومن آل فرعون) گفت:(519) کار خود را به خدا و آنهم و خدایش از بد اندیشی آنان نگه داشت.
15 - و قال (علیه السلام): صل رحمک و لو بشربة من ماء، و أفضل ما توصل به الرحم کف الأذی عنها، و قال فی کتاب الله: (و لا تبطلوا صدقاتکم بالمن و الأذی.)(520)
و فرمود: صله رحم کن، گرچه با جرعه آبی باشد و بهترین پیوند با خویشاوندان خودداری از آزار وی است. و فرمود: خداوند در قرآن فرموده: صدقات خود را به منت و آزار، بیهوده مسازید.(521)
16 - و قال (علیه السلام): ان من علامات الفقه الحلم و العلم، و الصمت باب من أبواب الحکمة. ان الصمت یکسب المحبة؛ انه دلیل علی کل خیر.(522)
و فرمود: از نشانه های دین فهمی، حلم و علم است و خموشی بابی است از ابواب حکمت. خموشی دوستی آورد و به راستی که آن راهبر به هر خیر و خوبی است.
17 - و قال (علیه السلام): ان الذی یطلب من فضل یکف به عیاله أعظم أجرا من المجاهد فی سبیل الله.(523)
و فرمود: آن که روزی طلبد تا عیال داری کند، مزدش از مجاهد در راه خدا بزرگتر است.
18 - و قال (علیه السلام): خمس من لم تکن فیه فلا ترجوه لشی ء من الدنیا و الاخرة: من لم تعرف الوثاقة فی أرومته. و الکرم فی طباعه، و الرصانة فی خلقه، و النبل فی نفسه، و المخافة لربه.(524)
و فرمود: هر که پنج چیز ندارد، به وی امیدی برای دنیا و آخرت نداشته باش: نه ریشه محکم دارد، نه طبع کریم، نه خوی درست، نه نجابت در خود و نه ترس از پروردگارش.
19 - و قال (علیه السلام): السخی یأکل من طعام الناس لیأکلوا من طعامه، و البخیل لا یأکل من طعام الناس لئلا یأکلوا من طعامه.(525)
و فرمود: سخاوتمند از غذای مردم بخورد، تا از غذایش بخورند و بخیل از طعام مردم نخورد، تا از غذایش نخورند.
20 - و قال (علیه السلام): یأتی علی الناس زمان تکون العافیة فیه عشرة أجزاء: تسعة منها فی اعتزال الناس و واحد فی الصمت.(526)
و فرمود: برای مردم زمانی آید که سلامتی در آن زمان ده قسمت است: نه قسمت آن در کناره گیری از مردم است و یکی هم در خاموشی.
21 - و قال (علیه السلام): عونک للضعیف من أفضل الصدقة.(527)
و فرمود: کمک تو به ناتوان، از بهترین صدقه دادن است.
22 - و قال (علیه السلام): لا یستکحمل عبد حقیقة الایمان حتی تکون فیه خصال ثلاث: التفقه فی الدین. و حسن التقدیر فی المعیشة. و الصبر علی الرزایا.(528)
و فرمود: هیچ بنده ای به حقیقت کمال ایمان نرسد، تا سه خصلت در وی باشد: فهم در دین، اندازه گیری خوب در زندگی و صبر بر بلاها.
23 - قال علی بن شعیب دخلت علی أبی الحسن الرضا (علیه السلام) فقال لی: یا علی، من أحسن الناس معاشا؟ قلت: یا سیدی أنت أعلم به منی. فقال (علیه السلام): یا علی من حسن معاش غیره فی معاشه.
یا علی، أحسنوا جوار النعم؛ فانها وحشیة مانأت عن قوم فعادت الیهم.
یا علی، ان شر الناس من منع رفده، و أکل وحده، و جلد عبده.(529)
یا علی، من أسوأ الناس معاشا؟ قلت: أنت أعلم، قال: من لم یعش غیره فی معاشه. علی بن شعیب گوید: خدمت امام رضا (علیه السلام) رسیدم، به من فرمود: ای علی! زندگی چه کسی بهتر است؟ گفتم: ای آقایم شما از من داناترید! فرمود: ای علی! کسی که دیگری در زندگی او خوش زندگی کند. ای علی! زندگی چه مردمی بدتر است؟ گفتم: شما داناترید. فرمود: کسی که دیگری در زندگی اش زندگی نکند.
ای علی! با نعمت ها خوش همسایه باشید که گریز پایند و از مردمی دور نشوند، که دوباره باز آیند.
ای علی! بدترین مردم کسی است که از آن که بر وی وارد شود، دریغ کند و تنها بخورد و بنده اش را بزند.
24 - و قال (علیه السلام): لیس لبخیل راحة، و لا لحسود لذة، و لا لملوک وفاء، و لا لکذوب مروة.(530)
و فرمود: بخیل را آسایش، حسود را خوشی و لذت، پادشاهان را وفا و دروغگو را مروت و مردانگی نیست.
25 - فی فقه الرضا؛ سلوا ربکم العافیة فی الدنیا و الاخرة - الی أن قال -: و اجتهدوا أن یکون زمانکم أربع ساعات: ساعة لله لمناجاته، و ساعة لأمر المعاش، و ساعة لمعاشرة الاخوان الثقات، و الذین یعرفونکم عیوبکم و یخلصون لکم فی الباطن، و ساعة تخلون فیها للذاتکم، و بهذه الساعة تقدرون علی الثلاث الساعات، لا تحدثوا أنفسکم بالفقر، و لا بطول العمر؛ فانه من حدث نفسه بالفقر بخل، و من حدثها بطول العمر حرص، اجعلوا لأنفسکم حظا من الدنیا باعطائها ما تشتهی من الحلال، و ما لم یثلم المروة و لا سرف فیه، و استعینوا بذلک علی أمور الدنیا؛ فانه نروی لیس منا من ترک دنیاه لدینه، و دینه لدنیاه. و تفقهوا فی دین الله؛ فانه أروی من لم یتفقه فی دینه ما یخطی أکثر مما یصیب؛ فان الفقه مفتاح البصیرة، و تمام العبادة، و السبب الی المنازل الرفیعة، و حاز المرء المرتبة الجلیلة فی الدین و الدنیا، فضل الفقیه علی العباد کفضل الشمس علی الکواکب، و من لم یتفقه فی دینه لم یزک الله له عملا.(531)
و در کتب فقه الرضا (علیه السلام) است که فرمود: از پروردگار خود عافیت و سلامتی دنیا و آخرت را بخواهید؛ تا آن جا که فرمود: و بکوشید تا زمان زندگی شما چهار بخش باشد: بخشی برای خدا و راز و نیاز با او، قسمتی برای امر معاش و زندگی، بخشی برای آمیزش با برادران مورد اعتماد و آنان که عیبهایتان را به شما نشان دهند و در دل با شما خلوص داشته باشند و قسمتی را برای لذت های خویش اختصاص دهید و با آن برای بخش های دیگر نیرو گیرید. با خود از نداری و عمر طولانی سخن نگویید، زیرا کسی که با خود از نداری سخن به میان آورد، بخل ورزد و کسی که از عمر طولانی سخن گوید، حرص ورزد.
برای نفس خود بهره ای از دنیا در نظر گیرید، که بهره های حلالی را که می خواهد و به مردانگی ضربه نمی زند و اسرافی در آن نیست، به او بدهید که به ما گفته اند: از ما نیست کسی که دنیای خود را به خاطر دینش واگذارد و دینش را به خاطر دنیایش. و در دین خدا تفقه کنید (و فهم خود را به کار اندازید) که به ما گفته اند: کسی که در دین خود فهم و اندیشه نکند، خطایش زیادتر از صواب است و فقه (و فهم در دین) کلید بصیرت و بینایی و کمال عبادت و سببی برای رسیدن به منزلگاههای والا است و انسان بدان وسیله در دین و دنیا به مرتبه والا برسد و برتری فقیه بر عبادت کنندگان، همانند برتری خورشید است بر ستارگان و کسی که در دین فقیه نباشد، خداوند عملی را از او پاک نکند.
26 - و فی العدد قال الرضا (علیه السلام): من حاسب نفسه ربح، و من غفل عنها خسر، و من خاف أمن، و من اعتبر أبصر، و من أبصر فهم، و من فهم علم، و صدیق الجاهل فی تعب، و أفضل المال ما وقی به العرض، و أفضل العقل معرفة الانسان نفسه، و المومن اذا غضب لم یخرجه غضبه عن حق، و اذا رضی لم یدخله رضاه فی باطل، و اذا قدر لم یأخذ أکثر من حقه.(532)
و در کتاب عدد؛ آمده که حضرت رضا (علیه السلام) فرمود: کسی که از خود حسابرسی کند، سود برد و کسی که از خود غافل شود، زیان برد. کسی که از خدا و روز جزا بترسد، در امان است و کسی که پند گیرد، بینا شود و کسی که بینا شد بفهمد و کسی که بفهمد بداند. دوست و رفیق نادان در رنج است. بهترین مالها آن است که آبروی آدمی بدان نگه داری شود و برترین عقل ها شناخت انسان از خود است. مومن کسی است که چون به خشم آید، خشمش او را از حق جدا نکند و چون خوش باشد، خوشی او را به باطل نکشاند و چون به قدرت رسید، زیاده از حق خود نگیرد.
27 - و قال (علیه السلام): اتقوا الله أیها الناس فی نعم الله علیکم، فلا تنفروها عنکم بمعاصیه، بل استدیموها بطاعته و شکره علی نعمه و أیادیه، و اعلموا أنکم لا تشکرون الله بشی ء بعد الایمان بالله و رسوله، و بعد الاعتراف بحقوق أولیاء الله من آل محمد (علیهم السلام) أحب الیکم من معاونتکم لا خوانکم المومنین علی دنیاهم التی هی معبر لهم الی جنات ربهم؛ فان من فعل ذلک کان من خاصة الله.(533)
و نیز فرمود: ای مردم! تقوای الهی داشته باشید در مورد نعمتهایی که خدا بر شما دارد و آنها را با نافرمانی ها از خود دور نکنید، بلکه با فرمانبرداری و شکر خدا بر نعمتهایش، آنها را بر خود پایدار کنید و بدانید که پس از ایمان به خدا و رسولش و پس از اتراف به حقوق و اولیای الهی از خاندان محمد صلی الله علیه و آله سپاس خدا را نکنید به چیزی محبوبتر از کمک دادن به برادران ایمانی خود در دنیای آنها، که پلی است برای رسیدن ایشان به بهشت های الهی و هر کس چنین کند، از خاصان درگاه خدا است.
28 - فی الدرة الباهرة: أراد المأمون قتل رجل، فقال له (علیه السلام): ماتقول یا أبا الحسن؟ فقال: ان الله لا یزید بحسن العفو الا عزا، فعفا عنه.
و در کتاب الدرة الباهره است که مامون خواست مردی را بکشد و به امام رضا (علیه السلام) عرض کرد: ای ابا الحسن! نظر شما چیست؟ امام (علیه السلام) فرمود: به راستی که خدا با گذشت نیکو، جز بر عزت و شکوت کسی نیفزاید، مأمون که این سخن را شنید از آن مرد درگذشت.
29 - و قال (علیه السلام): اصحب السلطان بالحذر، و الصدیق بالتواضع، و العدو بالتحرز، و العامة بالبشر.(534)
و فرمود: مصاحبت کن با پادشاه به احتیاط و پاییدن و با دوست به تواضع و فروتنی و با دشمن به دوری جستن از وی و با عموم مردم به خوش رویی.
30 - فی کنز الکراجکی بسنده عن أیوب بن نوح، قال: قال الرضا (علیه السلام): سبعة أشیاء بغیر سبعة أشیاء من الاستهزاء: من استغفر بلسانه و لم یندم بقلبه فقد استهزأ بنفسه، و من سأل الله التوفیق و لم یجتهد فقد استهزأ بنفسه، و من استحزم و لم یحذر فقد استهزأ بنفسه، و من سأل الله الجنة و لم یصبر علی الشدائد فقد استهزأ بنفسه، و من تعوذ بالله من النار و لم یترک شهوات الدنیا فقد استهزأ بنفسه، و من ذکر الله و لم یستبق الی لقائه فقد استهزأ بنفسه.(535)
و در کتاب کنز کراجکی است که حضرت رضا (علیه السلام) فرمود: هفت چیز است که بدون هفت چیز دیگر مسخره به حساب آید: کسی که با زبان استغفار کند، اما در دل پشیمان نباشد، خود را مسخره کرده، کسی که از خدا توفیق خواهد و کوشش نکند، خود را مسخره کرده و کسی که احتیاط کاری کند و پرهیز نکند، خود را به استهزا گرفته و کسی که از خداوند بهشت بخواهد و در برابر سختی ها بردبار نباشد، خود را به مسخره گرفته، و کسی که از آتش دوزخ به خدا پناه می برد، ولی شهوت های دنیا را رها نمی کند، خود را به استهزا گرفته و کسی که خدا را یاد کند و سبقت به دیدار او نگیرد، خود را به مسخره گرفته است.
31 - و قال (علیه السلام) فی تفسیر قوله تعالی: (فاصفح الصفح الجمیل) فقال: عفوا من غیر عقوبة و لا تعنیف و لا عتب.(536)
و در تفسیر گفتار خدای تعالی که فرموده: در گذر، درگذشتنی زیبا فرمود: گذشتی که کیفر و درشتی و سرزنش در آن نباشد.

بخش دهم : گلچینی از اندرزهای امام جواد (علیه السلام)

1 - فی تحف العقول قال للجواد (علیه السلام) رجل: أوصنی، قال: و تقبل؟ قال: نعم، قال: توسد الصبر، و اعتنق الفقر، و ارفض الشهوات، و خالف الهوی، و اعلم أنک لن تخلو من عین الله، فانظر کیف تکون.(537)
در کتاب تحف العقول آمده که مردی به امام جواد (علیه السلام) عرض کرد: مرا وصیتی فرما، حضرت فرمود: می پذیری؟ عرض کرد: آری، فرمود: صبر و بردباری را بستر و بالش خود قرار ده و با فقر ملازم باش. شهوت ها و خواسته های دل را به دور انداز. با هوای نفس مخالفت کن و بدان که تو از دید خداوند پنهان نیستی، پس بنگر تا چگونه و در چه وضعی هستی.
2 - و قال (علیه السلام): المومن یحتاج الی ثلاث خصال: توفیق من الله، و واعظ من نفسه، و قبول ممن ینصحه.(538)
و فرمود: مومن نیاز دارد به توفیق از طرف خدا و به پندگویی از طرف خودش و به پذیرش از هر کسی که اندرزش دهد.
3 - فی أعلام الدین؛ قال أبو جعفر محمد بن علی الجواد علیهما السلام: کیف یضیع من الله کافله؟ و کیف ینجو من الله طالبه؟ و من انقطع الی غیر الله و کله الله الیه، و من عمل علی غیر علم ما أفسد أکثر مما یصلح.(539)
در کتاب اعلام الدین است که امام جواد (علیه السلام) فرمود: چگونه ضایع می شود، کسی که خداوند ضامن وی است و چگونه نجات یابد، کسی که خدا جوینده او است؟ و کسی که به سوی دیگری جز خدا دل ببندد، خداوند به همان واگذاش کند و کسی که ندانسته کاری بکند، فساد کارش بیش از اصلاح آن است.
4 - و قال (علیه السلام): من أطاع هواه أعطی عدوه مناه.(540)
و فرمود: کسی که از هوای نفس خود پیروی کند، آرزوی دشمن خود را برآورده است.
5 - و قال (علیه السلام): من هجر المداراة قارنه المکروه، و من لم یعرف الموارد أعیته المصادر، و من انقاد الی الطمأنینة قبل الخبرة فقد عرض نفسه للهلکة و للعاقبة المتعبة.(541)
و فرمود: کسی که مدارا نکند، دچار ناراحتی گردد و کسی که جایگاه ورود در کارها را نشناسد، بیرون آمدن از آن او را به رنج اندازد و کسی که پیش از آزموده شدن بینش کافی اطمینان یابد، خود را در معرض نابودی و سرانجام دردناک قرار داده.
6 - و قال (علیه السلام): قد عاداک من ستر عنک الرشد اتباعا لما تهواه.(542)
و فرمود: کسی که به خاطر تو، رشد و صلاحت را از تو پنهان کند، با تو دشمنی کرده است.
7 - و قال (علیه السلام): راکب الشهوات لا تقال عثرته.(543)
و فرمود: کسی که بر مرکب شهوت های خود سوار گشته، لغزشش قابل بخشش و جبران نیست.
8 - و قال (علیه السلام): الثقة بالله تعالی ثمن لکل غال، و سلم الی کل عال.(544)
و فرمود: اعتماد به خدای تعالی، بهای هر چیز گرانبها و نردبان رسیدن به هر جایگاه والایی است.
9 - و قال (علیه السلام): ایاک و مصاحبة الشریر؛ فانه کالسیف یحسن منظره و یقبح أثره.(545)
و فرمود: بپرهیز از همدمی با بدکار، که همچون شمشیر دیدنش نیکو است، ولی کاربردش زشت است.
10 - و قال (علیه السلام): اذا نزل القضاء ضاق الفضاء.(546)
و فرمود:: چون قضا آید، فضا تنگ گردد.
11 - و قال (علیه السلام): لا تعادی أحدا حتی تعرف الذی بینه و بین الله تعالی، فان کان محسنا فانه لا یسلمه الیک، و ان کان مسیئا فان علمک به یکفیکه فلا تعاده.(547)
و فرمود: با کسی دشمنی مکن، تا رابطه میان او و خدای تعالی را بدانی که اگر نیکوکار است، خدا او را تسلیم تو نخواهد کرد و اگر بدکار است، همان اطلاع تو از وضع وی برای تو کافی است و با او دشمنی مکن.
12 - و قال (علیه السلام): لا تکن ولیا لله فی العلانیة، عدوا له فی السر.(548)
و فرمود: چنان نباش که در ظاهر با خدا دوستی کنی و در باطن دشمنی.
13 - و قال (علیه السلام): عز المومن فی غناه عن الناس.(549)
و فرمود: عزت و سربلندی مومن در بی نیازی او از مردم است.
14 - و قال (علیه السلام): نعمة لا تشکر کسیئة لا تغفر.(550)
و فرمود: نعمتی که سپاسش داشته نشود، همچون گناهی است که آمرزیده نشود.
15 - و قال (علیه السلام): لا یضرک سخط من رضاه الجور.(551)
و فرمود: زیان نرساند به تو خشم کسی که ستم او را خشنود سازد.