فهرست کتاب


گلچین حکمت

سید هاشم رسولی محلاتی

وصیتی جالب از آن حضرت

70 - و قال له رجل: أوصنی، فقال له: احفظ لسانک، ثم قال له: یا رسول الله، أوصنی، قال: احفظ لسانک، ثم قال: یا رسول الله، أوصنی، فقال: ویحک؛ و هل یکب الناس علی مناخرهم فی النار الا حصائد ألسنتهم.(77)
و مردی به آن حضرت عرض کرد: مرا سفارشی فرما، حضرت فرمود: زبانت را نگه دار. دوباره عرض کرد: به من سفارشی فرما، فرمود: زبانت را نگه دار، بار سوم عرض کرد: مرا سفارشی فرما، فرمود: وای بر تو! آیا جز این نیست که مردم را در دوزخ آنچه با زبان خود درو کنند، سرنگون سازد (و محصول زبانشان، آنها را به دوزخ افکند.)
71 - و قال صلی الله علیه و آله: صنائع المعروف تقی مصارع السوء، و الصدقة الخفیة تطفی ء غضب الله، و صلة الرحم زیادة فی العمر، و کل معروف صدقة، و أهل المعروف فی الدنیا أهل المعروف فی الاخرة، و أهل المنکر فی الدنیا هم أهل المنکر فی الاخرة، و أول من یدخل الجنة أهل المعروف.(78)
و فرمود: کارهای نیک، انسان را از مردن های بد نگه دارد، صدقه پنهانی خشم پروردگار را فرو نشاند، صله رحم عمر را بیفزاید، هر کار نیکی صدقه است (و پاداش صدقه را دارد) نیکوکاران در دنیا نیکوکاران در آخرت اند و بدکاران در دنیا همان بدکاران در آخرت اند و نخستین کسانی که در بهشت در آیند، اهل نیکی و نیکوکارانند.
72 - و قال صلی الله علیه و آله: یهرم ابن آدم و تشب منه اثنتان: الحرص و الأمل.(79)
و فرمود: آدمی زاده پیر می شود، ولی دو خصلت در او جوان می شود: حرص و آرزو.
73 - و قال صلی الله علیه و آله: اذا کان یوم القیامد لم تزل قدما عبد حتی یسأل عن أربع: عن عمره فیم أفناه، و عن شبابه فیم أبلاه، و عما اکتسبه من أین اکتسبه، و فیم أنفقه، و عن حبنا أهل البیت.(80)
و فرمود: چون روز رستاخیز شود، پای بنده ای از جای خود نجنبد (و اجازه حرکت ندارد) تا از چهار چیز پرسش شود: از عمرش، که در چه راهی سپری کرده، از جوانی اش، که در چه راهی به سر آورده، از آنچه به دست آورده (و کسب کرده) که از چه راهی در آورده و در چه راهی خرج کرده و از دوستی ما خاندان.
74 - و قال صلی الله علیه و آله: صلوا أرحامکم و لو بالسلام.(81)
و فرمود: صله ارحام خود کنید، اگر چه با سلام کردن باشد.
75 - و قال صلی الله علیه و آله: ترک الشر صدقة.(82)
و فرمود: ترک بدی کردن، صدقه است.
76 - و قال صلی الله علیه و آله: أربعة تلزم کل ذی حجی و عقل من أمتی، قیل: یا رسول الله، ما هن؟ قال استماع العلم، و حفظه، و نشره، و العمل به.(83)
و فرمود: چهار چیز است که بر هر خردمند و عاقلی از امن من لازم است، عرض شد: ای رسول خدا آنها چه هستند؟ فرمود: شنیدن دانش و حفظ آن و گسترش دادن و نشر آن و به کار بستن و عمل به آن.
77 - و قال صلی الله علیه و آله: من نقله الله من ذل المعاصی الی عز الطاعة أغناه بلا مال، و أعزه بلا عشیرة، و آنسه بلا أنیس، و من خاف الله أخاف منه کل شی ء، و من لم یخف الله أخافه من کل شی ء، و من رضی من الله بالیسیر من الرزق رضی الله منه بالیسیر من العمل، و من لم یستحی من طلب الحلال من المعیشة خفت مونته و رخا باله، و نعم عیاله، و من زهد فی الدنیا أثبت الله الحکمة فی قلبه، و أنطق بها لسانه، و بصره عیوب الدنیا داءها و دواءها، و أخرجه من الدنیا سالما الی القرار.(84)
و فرمود: کسی را که خداوند از خواری نافرمانی ها و گناهان به سوی عزت اطاعت و فرمانبرداری نقل دهد، او را بدون مال و ثروت توانگر ساخته و بدون داشتن عشیره (و فامیل) عزیز کرده و بدون انیس و همدمی او را آرامش بخشیده است. کسی که از خدا بترسد، خداوند همه چیز را از او بترساند و کسی که از خدا نترسد، خداوند او را از هر چیز بترساند و کسی که از خداوند به اندکی از روزی راضی باشد، خداوند از او به اندکی از عمل خشنود باشد و کسی که در زندگی از طلب حلال شرم نکند، کم خرج و آسوده خاطر است و عیالش در نعمت به سر برند و کسی که در دنیا زهد ورزد و به دنیا بی رغبت باشد، خداوند حکمت را در دلش استوار کند و زبانش را بدان گویا سازد و او را به عیب های دنیا بینا گرداند که هم دردش را بفهمد و هم دوای آن را و او را از دنیا به سوی خانه ابدی سالم بیرون برد.
78 - و قال صلی الله علیه و آله: الزهد فی الدنیا قصر الأمل، و شکر کل نعمة، و الورع عن کل ما حرام الله.(85)
و فرمود: زهد و بی رغبتی در دنیا: کوتاه کردن آرزو، سپاس گزاری هر نعمت و پارسایی از تمامی آنچه خداوند حرام کرده است.
79 - و قال: من کثر همه سقم بدنه، و من ساء خلقه عذب نفسه، و من لاحی الرجال ذهبت مروته و کرامته.(86)
و فرمود: کسی که اندوه بسیار دارد، تن او بیمار گردد و کسی که بد خلق باشد، خود را معذب ساخته و کسی که با مردان در افتد، مردانگی و شرافتش بر باد رود.
80 - و قال صلی الله علیه و آله: ألا ان شر أمتی الذین یکرمون مخافة شرهم، ألا و من أکرمه الناس اتقاء شره فلیس منی.
و فرمود: آگاه باشید که بدترین امت من کسانی اند که مردم از ترس شرشان آنها را گرامی دارند (و احترام کنند) آگاه باشید! کسی که مردم از ترس شرش او را گرامی دارند، از من نیست.
81 - و قال صلی الله علیه و آله: من أشراط الساعة کثرة القراء، و قلة الفقهاء، و کثرة الأمراء، و قلة الأمناء، و کثرة المطر، و قلة النبات.(87)
و فرمود: از نشانه های قیامت است: فراوان بودن قاریان قرآن، کمی فقیهان، بسیاری امیران و زمام داران، و کمی امینان، بسیاری باران و کمی گیاهان.
82 - و قال صلی الله علیه و آله: انما تکون الصنیعة الی ذی دین أو ذی حسب، و جهاد الضعفاء الحج، و جهاد المرأة حسن التبعل لزوجها، و التودد نصف الدین، و مال عال امرء قط علی اقتصاد، و استنزلوا الرزق بالصدقة، أبی الله أن یجعل رزق عبادة المومنین من حیث یحتسبون.(88)
و فرمود: جز این نیست که احسان و نیکی، باید به دین دار یا خانواده دار باشد، جهاد ناتوانان و ضعیفان حج است، و جهاد زن خوب شوهرداری کردن است، مهرورزی نیمی از دین است، هیچگاه کسی که بر پایه اقتصاد و میانه روی زندگی کند، بینوا نشود و روزی را با دادن صدقه فرود آورید (و به سوی خود جلب کنید) خداوند نخواسته که روزی بندگان مومن خود را از جایی قرار دهد که پیش بینی آن را می کنند و امید به آن دارند.
83 - فی الدرة الباهرة من الأصداف الطاهرة؛ قال رسول الله صلی الله علیه و آله: انکم لن تسعوا الناس بأموالکم فسعوهم بأخلاقکم.(89)
و در کتاب الدرة الباهره از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که ف ن به راستی که شما هرگز نمی توانید با مال ها و دارایی خود، دل های مردم را به خود جلب کنید، پس با اخلاق خود این کار را بکنید.
84 - و قال صلی الله علیه و آله: لا یرد القدر الا الدعاء، و لا یزید فی العمر الا البر، و ان الرجل لیحرم الرزق بالذنب یصیبه.(90)
و فرمود: قضا و قدر را جز دعا برنگردانید و چیزی جز نیکی کردن، در عمر آدمی نیفزاید و به راستی که مرد به خاطر گناهی که بدان دست می زند، از روزی محروم گردد.
85 - فی دعوات الراوندی: قال أسود بن أصرم قلت: یا رسول الله، أوصنی فقال: أتملک یدک؟ قلت: نعم، قال صلی الله علیه و آله: فتملک لسانک؟ قلت: نعم، قال صلی الله علیه و آله: فلا تبسط یدک الا الی خیر، و لا تقل بلسانک الا معروفا.(91)
در کتاب دعوات راوندی روایت شده که اسودبن اصرم عرض کرد: ای رسول خدا! مرا وصیتی فرما، حضرت فرمود: آیا مالک دست خود هستی و آن را در اختیار داری؟ عرض کرد: آری، فرمود: آیا زبان خود را در اختیار داری و مالک آن هستی؟ عرض کرد: آری، فرمود: پس دست خود را جز بر کار خیر باز مکن و مگشا و با زبان خود جز سخن نیکو مگو.
86 - فی کتاب کنز الکراجکی: روی عن رسول الله صلی الله علیه و آله: أنه قال: خصلة من لزمها أطاعته الدنیا و الاخرة، و ربح الفوز فی الجنة. قیل: و ما هی یا رسول الله؟ قال: التقوی، من أراد أن یکون أعز الناس فلیتق الله - عزوجل - ثم تلا (و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب.)
و در کتاب کنز کراجکی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: یک خصلت است که اگر کسی ملازم آن شد، دنیا و آخرت در اطاعت و پیروی او باشد و کام یابی به بهشت بهره اش گردد، عرض شد: ای رسول خدا! آن خصلت چیست؟ فرمود: تقوا و پرهیزکاری. هر کس بخواهد عزیزترین مردم باشد، باید تقوای الهی داشته باشد، خداوند برایش گشایشی فراهم کند و از جایی که امید ندارد، روزی اش دهد.
87 - و قال صلی الله علیه و آله: من وقی شر ثلاث فقد و قی الشرکله: لقلقه، و قبقبه، و ذبذبه فلقلقه لسانه، و قبقبه بطنه، و ذبذبه فرجه.(92)
و فرمود: کسی که شر سه چیز را نگه دارد، از همه بدیها خود را نگه داشته است: زبانش، شکمش و عورتش.
88 - و قال صلی الله علیه و آله: خمس لا یجتمعن الا فی مومن حقا یوجب الله بهن الجنة: النور فی القلب، و الفقه فی الاسلام، و الورع، و المودة فی الناس، و حسن السمت فی الوجه.(93)
و فرمود: پنج چیز است که جز در انسان با ایمان حقیقی جمع نشود و خداوند به خاطر آنها بهشت را برایش واجب سازد: نور و روشنی در دل، فقه و فهم در دین، ورع و پارسایی، مودت و دوستی در مردم و زیبایی در چهره.

شبیه ترین مردم به رسول خدا صلی الله علیه و آله

89 - و قال صلی الله علیه و آله: حفظ عنه صلی الله علیه و آله ثمان، قال: ألا اخبرکم - شبهکم بی خلقا؟ قالوا: بلی یا رسول الله، قال: أحسنکم خلقا، و أعظمکم حلما، و أبرکم بقرابته، و أشدکم حبا لاخوانه فی دینه، و أصبرکم علی الحق، و أکظمکم للغیظ، و أحسنکم عفوا، و أشدکم من نفسه انصافا.(94)
و گوید: هشت چیز از آن حضرت یادداشت شده که فرمود: شما را آگاه نکنم از کسی که در خلق شبیه ترینتان به من است؟ عرض کردند: بله ای رسول خدا! فرمود: کسی که خلقش از همه بهتر، و حلمش از همه بزرگ تر به خویشان خود از همه نیکوکارتر، محبت و دوستی اش به برادران دینی خود از همه سخت تر، در مورد حق و حقیقت از همه ثابت قدم تر، و فرو بردن خشم خود از همه نیرومندتر، در گذشت و عفو از همه نیکوتر و درباره انصاف دادن از خود محکم تر و سخت تر از همگان است.
90 - و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: أحسنوا مجاورة النعم لا تملوها و لا تنفروها؛ فانها قل ما نفرت من قوم فعادت الیهم.(95)
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مجاورت و مصاحبت نعمت های الهی را نیکو بدارید (و شکرشان را به جای آورید) و از آنها خسته نشوید و از خود دور نکنید، که به راستی کم اتفاق افتد نعمتی از مردمی دور شود و دوباره به سوی آنها باز گردد.
91 - فی أعلام الدین؛ قال صلی الله علیه و آله: ان للقلوب صدا کصدأ النحاس، فاجلوها بالاستغفار، و تلاوة القرآن.
و در کتاب اعلام الدین آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دل ها را زنگاری است همانند زنگار مس و آنها را با استغفار و تلاوت قرآن، جلا دهید.
92 - و قال صلی الله علیه و آله: خصلتان لا تجتمعان فی مومن: البخل، و سوء الظن بالرزق.(96)
و رسول خدا فرمود: دو خصلت است که در مومن جمع نشود بخل و بدگمانی به روزی.
93 - و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من أکثر الاستغفار جعل الله له من کل هم فرجا، و من کل ضیق مخرجا، و رزقه من حیث لا یحتسب.(97)
و فرمود: کسی که زیاد استغفار کند، خداوند از هر غمی برایش گشایشی فراهم کند و از هر تنگنایی رهایی و روزی دهد او را، از جایی که نپندارد.
94 - و قال صلی الله علیه و آله: حسن الخلق و صلة الارحام و بر القرابة تزید فی الأعمار، و تعمر الدیار، و لو کان القوم فجارا.(98)
و فرمود: خلق نیکو، صله رحم و نیکی به خویشان، عمرها را افزون کند و شهرها را آباد سازد، اگر چه مردمان آن بدکار باشند.
95 - و قال صلی الله علیه و آله: خلقان لا یجتمعان فی مومن: الشح، و سوء الخلق.(99)
و فرمود: دو خصلت است که در انسان مومن جمع نشود: بخل و بد خلقی.
96 - و قال صلی الله علیه و آله: لا تسبوا الدنیا فنعمت مطیة المومن، فعلیها یبلغ الخیر و بها ینجو من الشر، انه اذا قال العبد: لعن الله الدنیا قالت الدنیا: لعن الله أعصانا لربه.(100)
و فرمود: دنیا را دشنام ندهید که مرکب خوبی برای مومن است و به وسیله آن مرکب به کار خیر می رسید و از شر رهایی می یابد، به راستی که هرگاه بنده ای بگوید: خداوند دنیا را لعنت کند، دنیا گوید: خداوند هر یک از ما را که برای پروردگارش نافرمان تر است، لعنت کند.
97 - و (فی حدیث) قال رسول الله صلی الله علیه و آله: أیها الناس، ألا انبئکم بأمرین خفیف مؤونتهما عظیم أجرهما لم یلق الله بمثلهما طول الصمت، و حسن الخلق.(101)
و (در حدیثی) از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: ای مردم! آیا شما را آگاه نکنم، به دو چیز که رنج و زحمت آن اندک، ولی پاداشش بزرگ و خدا را کسی به مانند آن دو دیدار نکرده است؟ خموشی طولانی و خلق نیک.
98 - و بسنده عن ابن عمر قال: خطبنا رسول الله: خطبة ذرفت منها العیون، و وجلت منها القلوب، و کان مما ضبطت منها: أیها الناس ان أفضل الناس عبدا من تواضع عن رفعة، و زهد عن رغبة، و أنصف عن قوة، و حلم عن قدرة، و ان أفضل الناس عبد أخذ فی الدنیا الکفاف، و صاحب فیها العفاف، و تزود للرحیل، و تأهب للمسیر.
ألا و ان أعقل الناس عبد عرف ربه فرمود طاعه، و عرف عدوه فعصاه، و عرف دار اقامته فأصلحها، و عرف سرعة رحیله فتزود لها.
ألا و ان خیر الزاد ما صحبه التقوی، و خیر العمل ما تقدمته النیة، و أعلی الناس منزلة عند الله أخوفهم منه.(102)
و به سندش از ابن عمر روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان سخنرانی کرد که دیده ها از آن گریان و دل ها ترسان شد و از آن جمله که من یادداشت کردم این بود: ای مردم! به راستی که برترین مردم، بنده ای است که از روی بندگی (و با داشتن رفعت مقام) فروتنی کند و از روی رغبت به دنیا (و میل به آن) بی اعتنایی کرده و زهد ورزد و از روی توان و قوت انصاف ورزد و از روی قدرت، بردباری و حلم ورزد.
آگاه باشید که برترین بنده کسی است که در نیا به کفاف زندگی قناعت کند و با عفاف و پاک دامنی مصاحب و همراه باشد و برای کوچ کردن از دنیا توشه برگیرد و برای رفتن آماده شود.
آگاه باشید که عاقل ترین مردم، بنده ای است که پروردگار خود را شناخته، فرمان برداری اش کند، و دشمن خود را شناخته، نافرمانی اش کند، خانه ماندگار و ابدی خود را شناخته، اصلاحش کند و سرعت کوچ خود را دانسته، برای آن توشه برگیرد.
آگاه باشید که به راستی بهترین توشه، تقوای الهی است و بهترین عمل، آن است که نیت و اندیشه آغاز آن باشد و برترین مردم از نظر منزلت در پیشگاه خداوند، کسی است که ترسش از خدا بیشتر باشد.
99 - و بسنده عن أبی هریرة، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ألا ان الدنیا قد ارتحلت مدبرة، و الاخرة قد احتملت مقبلة، ألا و انکم فی یوم عمل لاحساب فیه، و یوشک أن تکونوا فی یوم حساب لیس فیه عمل، و ان الله یعطی الدنیا من یحب و یبغض، و لا یعطی الاخرة الا لمن یحب و ان للدنیا أبناء و للاخرة أبناء، فکونوا من أبناء الاخرة، و لا تکونوا من أبناء الدنیا، ان شر ما أتخوف علیکم اتباع الهوی و طول الأمل، فاتباع الهوی یصرف قلوبکم عن الحق، و طول الأمل یصرف هممکم الی الدنیا. و ما بعد هما لأحد من خیر یرجاه فی دنیا و لا آخرة.(103)
و به سندش از ابی هریرة روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هان! که به راستی دنیا پشت کرده و می رو و آخرت رو کرده و می آید، آگاه باشید! که شما در روز عمل و کاری هستید که حسابی در آن نیست و دیری نپاید که در آیید در روزی که حساب است و عملی در آن نیست و به راستی که خدا دنیا را به کسی که دوستش می دارد و دشمنش می دارد عطا می کند، ولی آخرت را ندهد، جز به کسی که او را دوست می دارد و به راستی که دنیا را فرزندانی است و آخرت را فرزندانی، پس از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، همانا بدترین چیزی که از آن بر شما هراس دارم، پیروی از هوا و هوس و آرزوهای طولانی است. پیروی از هوا و هوس قلب هایتان را از حق باز می دارد و آرزوهای طولانی تلاش شما را به دنیا مصروف می دارد و پس از آن (جایگزین شدن) این دو، برای هیچ کس امی خیری نیست، نه در دنیا و نه در آخرت.

بخش دوم : گلچینی از اندرزهای امیرالمومنین (علیه السلام)