فهرست کتاب


گلچین حکمت

سید هاشم رسولی محلاتی

کمال ایمان

39 - و قال صلی الله علیه و آله: ثلاث من کن فیه استکمل خصال الایمان: الذی اذا رضی لم یدخله رضاه فی باطل، و اذا غضب لم یخرجه الغضب من الحق، و اذا قدر لم یتعاط ما لیس له.(45)
و فرمود: سه چیز در هر کس باشد، خصلت های ایمان را به کمال رسانده است: آن که هرگاه خشنود بود، رضایت او را در کار باطلی وارد نکند، وقتی خشم کند، این غضب او را از دایره حق بیرون نبرد و چون به قدرت رسید، به کاری که حق او نیست دست درازی نکند.
40 - و قال صلی الله علیه و آله: ألا أدلکم علی خیر أخلاق الدنیا و الاخرة: تصل من قطعک و تعطی من حرمک، و تعفو عمن ظلمک.(46)
و فرمود: آیا شما را به بهترین خلق و خوی دنیا و آخرت راهنمایی نکنم؟ (و آنها عبارت است از این که) پیوند کنی با کسی که از تو بریده، عطا کنی به کسی که تو را محروم ساخته و درگذری از کسی که به تو ستم کرده است.
41 - و خرج صلی الله علیه و آله یوما و قوم یدحون حجرا فقال: أشدکم من ملک نفسه عند الغضب، و أحملکم من عفا بعد المقدرة.(47)
و روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله از خانه بیرون آمد و مردمی را دید که سنگی را (به عنوان زور آزمایی و قدرت نمایی) پرتاب می کنند، حضرت فرمود: سخت ترین (و قدرت مندترین) شما کسی است که در هنگام خشم بر خود مسلط باشید و پرتوان ترین شما کسی است که پس از داشتن قدرت بر انتقام، بگذرد.
42 - و قال صلی الله علیه و آله: قال الله: هذا دین أرتضیه لنفسی، و لن یصلحه الا السخاء و حسن الخلق، فأکرموه بهما ما صحبتموه.(48)
و فرمود: خداوند متعال فرمود: این دین (دین اسلام) همان دین و آیینی است که آن را برای خویش پسندیدم و چیزی آن را رو به راه نکند، مگر سخاوت و خوش خلقی، پس شما آن را با این دو خصلت گرامی بدارید، تا زمانی که با آن همراه هستید.
43 - و قال صلی الله علیه و آله: أفضلکم ایمانا أحسنکم أخلاقا.(49)
و فرمود: برترین شما در ایمان، کسی است که در خلق و خوی، او بهتر از دیگران باشد.
44 - و قال صلی الله علیه و آله: حسن الخلق یبلغ بصاحبه درجة الصائم القائم، فقیل له: ما أفضل ما أعطی العبد؟ قال: حسن الخلق.(50)
و فرمود: خوش خلقی صاحب خود را به درجه روزه دار شب زنده داری می رساند، پس به آن حضرت عرض شد: برترین چیزی که به بنده خدا داده شده چیست؟ فرمود: خوش خلقی.
45 - و قال صلی الله علیه و آله: حسن الخلق یثبت المودة.(51)
و فرمود: خوش خلقی، دوستی را استوار سازد.
46 - و قال صلی الله علیه و آله: حسن البشر یذهب بالسخیمة.(52)
و فرمود: گشاده رویی کینه را زایل می کند.
47 - و قال صلی الله علیه و آله: خیارکم أحسنکم أخلاقا الذین یألفون و یؤلفون.(53)
و فرمود: بهترین شما کسی است که اخلاقش از دیگران نیکوتر باشد، آنان که با مردم مانوس شده و دیگران نیز با آنها الفت و انس بگیرند.
48 - و قال صلی الله علیه و آله: من کان یومن بالله و الیوم الاخر فلیف اذا وعد.(54)
و فرمود: کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید به وعده خود وفا کند.
49 - و قال صلی الله علیه و آله: الأمانة تجلب الرزق، و الخیانة تجلب الفقر.(55)
و فرمود: امانت، روزی را (به سوی انسان) و خیانت، فقر را (به سوی انسان) جلب می کند.
50 - و قال صلی الله علیه و آله: نظر الولد الی والدیه حبا لهما عبادة.(56)
و فرمود: نگاه فرزند به پدر و مادر از روی محبت و دوستی به آنان، عبادت است.
51 - و قال صلی الله علیه و آله: أقربکم منی غدا فی الموقف أصدقکم للحدیث، و آداکم للامانة، و أوفاکم بالعهد، و أحسنکم خلقا، و أقربکم من الناس.(57)
و فرمود: نزدیک ترین شما به من در روز قیامت راست گوترین، امانت دارترین، وفادارترین، خوش خلق ترین و نزدیک ترین شما به مردمانند.
52 - و قال صلی الله علیه و آله: أربع من علامات الشقاء: جمود العین، و قسوة القلب، و شدة الحرص فی طلب الدنیا، و الاصرار علی الذنب.(58)
و فرمود: چهار چیز از نشانه های شقاوت و بدبختی است: خشکی چشم، سخت دلی، حرص شدید بر طلب دنیا و اصرار بر گناه.
53 - و قال له رجل: أوصنی، فقال صلی الله علیه و آله: لا تغضب، ثم أعاد علیه، فقال: لا تغضب ثم قال: لیس الشدید بالصرعة انما الشدید الذی یملک نفسه عند الغضب.(59)
مردی به آن حضرت عرض کرد: مرا سفارشی کن: فرمود: خشم نکن، دوباره آن مرد سخن خود را تکرار کرد؟ فرمود: خشم نکن، سپس فرمود: نیرومندی و قدرت مندی بر زمین زدن دیگران (و قهرمان شدن در کشتی) نیست، بلکه قدرت مند کسی است که در هنگام خشم بر نفس خود مسلط و مالک آن باشد.
54 - و قال صلی الله علیه و آله: ان أکمل المومنین ایمانا أحسنهم أخلاقا.(60)
و فرمود: به راستی کامل ترین مردم در ایمان، کسانی اند که اخلاقشان بهتر از دیگران باشد.
55 - و قال صلی الله علیه و آله: ما کان الرفق فی شی ء الا زانه، و لا کان الخرق فی شی ء الا شانه.(61)
و فرمود: نرم خویی و مهربانی، در چیزی پیدا نشد، جز آن که آن چیز را زیور بخشیده و درشت خویی در چیزی نیامد، مگر آن را معیوب و زشت گرداند.
56 - و قال صلی الله علیه و آله: امرت بمداراة الناس کما أمرت بتبلیغ الرسالة.(62)
و فرمود: همان گونه که به تبلیغ رسالت الهی مامور گشتم. مامور به مدارا کردن با مردم گشته ام.
57 - و قال صلی الله علیه و آله: استعینوا علی أمورکم بالکتمان، فان کل ذی نعمة محسود.(63)
و فرمود: در کارهای خود از کتمان (و پوشاندن کار از دیگران) کمک جویید، زیرا هر که نعمتی دارد، مورد حسد و رشک دیگران است.(64)
58 - و قال صلی الله علیه و آله: الایمان نصفان، نصف فی الصبر و نصف فی الشکر.(65)
و فرمود: ایمان دو نیم است: نیمی در صبر و شکیبایی و نیم دیگر در شکر و سپاس گزاری.
59 - و قال صلی الله علیه و آله: من أصبح و أمسی و الاخرة أکبر همه، جعل الله الغنی فی قلبه، و جمع له أمره، و لم یخرج من الدنیا حتی یستکمل رزقه، و من أصبح و أمسی و الدنیا أکبر همه جعل الله الفقر بین عینیه، و شتت علیه أمره، و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له.(66)
و فرمود: کسی که صبح و شام را به سر کند، در حالی که بزرگ ترین اندوهش آخرت باشد، خداوند توانگری و بی نیازی را در دل او بنهد، کار او را سر و سامان دهد و از دنیا بیرون نرود، تا این که روزی خود را به طور کامل برگیرد. و کسی که صبح و شام خود را به سر آورد، در حالی که بزرگ ترین اندوهش دنیا باشد، خداوند فقر و نیازمندی را پیش رویش قرار دهد، کارش را پراکنده سازد و از دنیا نیز به جز آنچه بهره اش بوده به چیزی نرسد.
60 - و قال صلی الله علیه و آله: ألا أخبرکم بأشبهکم بی أخلاقا؟ قالوا: بلی یا رسول الله، فقال: أحسنکم أخلاقا، و أعظمکم حلما، و أبرکم بقرابته، و أشدکم انصافا من نفسه فی الغضب و الرضا.(67)
و فرمود: شما را آگاه نکنم به کسی که در خلق و خوی، از همگان به من شبیه تر است؟ عرض کردند: چرا ای رسول خدا! فرمود: آن که اخلاقش بهتر و بردباری اش بزرگ تر، به خویشانش مهربان تر و انصافش درباره خود در حال خشم و خشنودی از دیگران، بیشتر باشد.
61 - و قال صلی الله علیه و آله: أحب عباد الله الی الله - جل جلاله - أنفعهم لعباده، و أقومهم بحقه، الذین یجبب الیهم المعروف و فعاله.(68)
و فرمود: محبوب ترین بندگان در پیشگاه خدای تعالی، کسی است که سودش به بندگان خدا بیشتر برسد و به حق خداوند استوارتر؛ آنانند که کار نیک و انجام آن، نزدشان محبوب است.
62 - و قال صلی الله علیه و آله: کیف بکم اذا فسد نساؤکم، و فسق شبانکم، و لم تأمروا بالمعروف، و لم تنهوا عن المنکر، قیل له: و یکون ذلک یا رسول الله؟ قال: نعم، و شر من ذلک، و کیف بکم اذا أمرتم بالمنکر و نهیتم عن المعروف، قیل: یا رسول الله و یکون ذلک؟ قال: نعم، و شر من ذلک، و کیف بکم اذا رأیتم المعروف منکرا و المنکر معروفا.(69)
و فرمود: حال شما چگونه است آن زمانی که زنانتان تبهکار و جوانانتان بدکار باشند و امر و به معروف و نهی از منکر نکنید؟ عرض کردند: ای رسول خدا! آیا به راستی چنین زمانی خواهد شد؟ فرمود: آری و بدتر از این هم می شود. چگونه است حال شما، آن زمانی که به بی دستور دهید و از خوبی جلوگیری کنید، عرض شد: ای رسول خدا! چنین چیزی خواهد شد، فرمود: آری و بدتر از این هم می شود. حال شما چگونه است آن زمانی که منکر و بدی را معروف ببینید و معروف و خوبی را منکر ببینید؟
63 - و فیه أیضا: قال صلی الله علیه و آله: صنفان من أمتی اذا صلحا صلحت امتی، و اذا فسدا فسدت أمتی قیل: یا رسول الله، و من هم؟ قال الفقهاء و الأمراء.(70)
نیز در همان کتاب آمده است که فرمود: از امت من دو گروهند که چون اصلاح شوند، امت من اصلاح شوند و هرگاه فاسد شدند، امت من فاسد و تباه شوند، عرض شد: ای رسول خدا آنها کیانند؟ فرمود: فقیهان و امیران.
64 - و قال صلی الله علیه و آله: اذا کثر الزنا بعدی کثر موت الفجأة، و اذا طفف المکیال أخذهم الله بالسنین و النقص، و اذا منعوا الزکاة منعت الأرض برکاتها من الزرع و الثمار و المعادن، و اذا جاروا فی الحکم تعاونوا علی الظلم و العدوان، و اذا نقضوا العهود سلط الله علیهم عدوهم، و اذا قطعوا الأرحام جعلت الأموال فی أیدی الأشرار، و اذا لم یأمروا بالمعروف، و لم ینهوا عن المنکر، و لم یتبعوا الأخیار من أهل بیتی، سلط الله علیهم أشرارهم، فیدعو عند ذلک خیارهم فلا یستجاب لهم.(71)
و فرمود: هرگاه زنا زیاد شود، مرگ ناگهانی بیشتر شود و هرگاه کم فروشی شود، خداوند آنها را به خشکسالی و قحطی دچار کند و هنگامی که زکات را نپردازند، زمین برکت های خود را از زراعت و میوه ها و معادن برگیرد و هرگاه در حکم قضاوت زورگویی و ستم روا دارند، بر ستم و دشمنی کمک کنند و چون پیمان شکنی کنند، خداوند دشمنانشان را بر آنها مسلط کند و هنگامی که قطع رحم کنند، اموال و دارایی ها در دست بدان و اشرار قرار گیرد و هرگاه امر به معروف و نهی از منکر نکنند و از نیکان خاندان من پیروی ننمایند، خداوند بدان آنها را بر سرشان چیره سازد و در این وقت، خوبانشان دعا کنند و دعایشان به اجابت نرسد.
65 - و قال صلی الله علیه و آله: و أثنی قوم بحضرته علی رجل حتی ذکروا جمیع خصال الخیر، فقال رسول الله صلی الله علیه و آله: کیف عقل الرجل؟ فقالوا: یا رسول الله، نخبرک عنه باجتهاده فی العبادة و أصناف الخیر تسألنا عن عقله؟ فقال صلی الله علیه و آله: ان الأحمق یصیب بحمقه أعظم من فجور الفاجر، و انما یرتفع العباد غدا فی الدرجات، و ینالون الزلفی من ربهم علی قدر عقولهم.(72)
جمعی در محضر رسول خدا، مردی را ستایش کردند و همه کارهای خیر را به آن مرد نسبت دادند، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عقل این مرد چگونه است؟ عرض کردند: ای رسول خدا ما از تلاش فراوان این مرد در عبادت و انواع کارهای خیرش، شما را آگاه می کنیم و شما از عقلش می پرسید؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی که آدم احمق، به خاطر حماقت خود به گناهی بزرگ تر از گناهی که انسان فاجر و تبهکار بدان گرفتار شود، دچار می گردد و جز این نیست که بندگان خدا به اندازه عقل های خود در فردای قیامت به درجه های والا و مقام قرب حق تعالی خواهند رسید.
66 - و قال صلی الله علیه و آله: قسم الله العقل ثلاثة أجزاء، فمن کن فیه کمل عقله، و من لم تکن فیه فلا عقل له: حسن المعرفة لله، و حسن الطاعة لله، و حسن الصبر علی أمر الله.(73)
و فرمود: خداوند عقل را به سه بخش تقسیم کرده که در هر کس اینها وجود داشت، عقلش کامل است و کسی که آنها را نداشت، عقل ندارد: شناخت و معرفت نیک درباره خداوند، اطاعت و فرمان برداری نیکو از خداوند و صبر و شکیبایی نیکو در برابر دستورهای خداوند.
67 - و قال صلی الله علیه و آله: تصافحوا؛ فان التصافح یذهب السخیمة.(74)
و فرمود: مصافحه کنید، زیرا (دست دادن) کینه و دشمنی را می برد.
68 - و قال صلی الله علیه و آله: یطبع المومن علی کل خصلة و لا یطبع علی الکذب و لا علی الخیانة.(75)
و فرمود: من بر هر خصلت و عملی (ممکن است) خو کند، مگر بر دروغ و خیانت.
69 - و قال صلی الله علیه و آله: لأبی ذر: أی عری الایمان أوثق؟ قال الله و رسوله أعلم، فقال: المولاة فی الله، و المعاداة فی الله، و الحب فی الله، و البغض فی الله.(76)
و به ابی ذر غفاری فرمود: کدام یک از دست گیره های ایمان محکم تر است؟ ابوذر عرض کرد: خدا و رسول او داناترند، فرمود: دوستی و دشمنی کردن در راه خدا و محبت و خشم در راه خدا.

وصیتی جالب از آن حضرت

70 - و قال له رجل: أوصنی، فقال له: احفظ لسانک، ثم قال له: یا رسول الله، أوصنی، قال: احفظ لسانک، ثم قال: یا رسول الله، أوصنی، فقال: ویحک؛ و هل یکب الناس علی مناخرهم فی النار الا حصائد ألسنتهم.(77)
و مردی به آن حضرت عرض کرد: مرا سفارشی فرما، حضرت فرمود: زبانت را نگه دار. دوباره عرض کرد: به من سفارشی فرما، فرمود: زبانت را نگه دار، بار سوم عرض کرد: مرا سفارشی فرما، فرمود: وای بر تو! آیا جز این نیست که مردم را در دوزخ آنچه با زبان خود درو کنند، سرنگون سازد (و محصول زبانشان، آنها را به دوزخ افکند.)
71 - و قال صلی الله علیه و آله: صنائع المعروف تقی مصارع السوء، و الصدقة الخفیة تطفی ء غضب الله، و صلة الرحم زیادة فی العمر، و کل معروف صدقة، و أهل المعروف فی الدنیا أهل المعروف فی الاخرة، و أهل المنکر فی الدنیا هم أهل المنکر فی الاخرة، و أول من یدخل الجنة أهل المعروف.(78)
و فرمود: کارهای نیک، انسان را از مردن های بد نگه دارد، صدقه پنهانی خشم پروردگار را فرو نشاند، صله رحم عمر را بیفزاید، هر کار نیکی صدقه است (و پاداش صدقه را دارد) نیکوکاران در دنیا نیکوکاران در آخرت اند و بدکاران در دنیا همان بدکاران در آخرت اند و نخستین کسانی که در بهشت در آیند، اهل نیکی و نیکوکارانند.
72 - و قال صلی الله علیه و آله: یهرم ابن آدم و تشب منه اثنتان: الحرص و الأمل.(79)
و فرمود: آدمی زاده پیر می شود، ولی دو خصلت در او جوان می شود: حرص و آرزو.
73 - و قال صلی الله علیه و آله: اذا کان یوم القیامد لم تزل قدما عبد حتی یسأل عن أربع: عن عمره فیم أفناه، و عن شبابه فیم أبلاه، و عما اکتسبه من أین اکتسبه، و فیم أنفقه، و عن حبنا أهل البیت.(80)
و فرمود: چون روز رستاخیز شود، پای بنده ای از جای خود نجنبد (و اجازه حرکت ندارد) تا از چهار چیز پرسش شود: از عمرش، که در چه راهی سپری کرده، از جوانی اش، که در چه راهی به سر آورده، از آنچه به دست آورده (و کسب کرده) که از چه راهی در آورده و در چه راهی خرج کرده و از دوستی ما خاندان.
74 - و قال صلی الله علیه و آله: صلوا أرحامکم و لو بالسلام.(81)
و فرمود: صله ارحام خود کنید، اگر چه با سلام کردن باشد.
75 - و قال صلی الله علیه و آله: ترک الشر صدقة.(82)
و فرمود: ترک بدی کردن، صدقه است.
76 - و قال صلی الله علیه و آله: أربعة تلزم کل ذی حجی و عقل من أمتی، قیل: یا رسول الله، ما هن؟ قال استماع العلم، و حفظه، و نشره، و العمل به.(83)
و فرمود: چهار چیز است که بر هر خردمند و عاقلی از امن من لازم است، عرض شد: ای رسول خدا آنها چه هستند؟ فرمود: شنیدن دانش و حفظ آن و گسترش دادن و نشر آن و به کار بستن و عمل به آن.
77 - و قال صلی الله علیه و آله: من نقله الله من ذل المعاصی الی عز الطاعة أغناه بلا مال، و أعزه بلا عشیرة، و آنسه بلا أنیس، و من خاف الله أخاف منه کل شی ء، و من لم یخف الله أخافه من کل شی ء، و من رضی من الله بالیسیر من الرزق رضی الله منه بالیسیر من العمل، و من لم یستحی من طلب الحلال من المعیشة خفت مونته و رخا باله، و نعم عیاله، و من زهد فی الدنیا أثبت الله الحکمة فی قلبه، و أنطق بها لسانه، و بصره عیوب الدنیا داءها و دواءها، و أخرجه من الدنیا سالما الی القرار.(84)
و فرمود: کسی را که خداوند از خواری نافرمانی ها و گناهان به سوی عزت اطاعت و فرمانبرداری نقل دهد، او را بدون مال و ثروت توانگر ساخته و بدون داشتن عشیره (و فامیل) عزیز کرده و بدون انیس و همدمی او را آرامش بخشیده است. کسی که از خدا بترسد، خداوند همه چیز را از او بترساند و کسی که از خدا نترسد، خداوند او را از هر چیز بترساند و کسی که از خداوند به اندکی از روزی راضی باشد، خداوند از او به اندکی از عمل خشنود باشد و کسی که در زندگی از طلب حلال شرم نکند، کم خرج و آسوده خاطر است و عیالش در نعمت به سر برند و کسی که در دنیا زهد ورزد و به دنیا بی رغبت باشد، خداوند حکمت را در دلش استوار کند و زبانش را بدان گویا سازد و او را به عیب های دنیا بینا گرداند که هم دردش را بفهمد و هم دوای آن را و او را از دنیا به سوی خانه ابدی سالم بیرون برد.
78 - و قال صلی الله علیه و آله: الزهد فی الدنیا قصر الأمل، و شکر کل نعمة، و الورع عن کل ما حرام الله.(85)
و فرمود: زهد و بی رغبتی در دنیا: کوتاه کردن آرزو، سپاس گزاری هر نعمت و پارسایی از تمامی آنچه خداوند حرام کرده است.
79 - و قال: من کثر همه سقم بدنه، و من ساء خلقه عذب نفسه، و من لاحی الرجال ذهبت مروته و کرامته.(86)
و فرمود: کسی که اندوه بسیار دارد، تن او بیمار گردد و کسی که بد خلق باشد، خود را معذب ساخته و کسی که با مردان در افتد، مردانگی و شرافتش بر باد رود.
80 - و قال صلی الله علیه و آله: ألا ان شر أمتی الذین یکرمون مخافة شرهم، ألا و من أکرمه الناس اتقاء شره فلیس منی.
و فرمود: آگاه باشید که بدترین امت من کسانی اند که مردم از ترس شرشان آنها را گرامی دارند (و احترام کنند) آگاه باشید! کسی که مردم از ترس شرش او را گرامی دارند، از من نیست.
81 - و قال صلی الله علیه و آله: من أشراط الساعة کثرة القراء، و قلة الفقهاء، و کثرة الأمراء، و قلة الأمناء، و کثرة المطر، و قلة النبات.(87)
و فرمود: از نشانه های قیامت است: فراوان بودن قاریان قرآن، کمی فقیهان، بسیاری امیران و زمام داران، و کمی امینان، بسیاری باران و کمی گیاهان.
82 - و قال صلی الله علیه و آله: انما تکون الصنیعة الی ذی دین أو ذی حسب، و جهاد الضعفاء الحج، و جهاد المرأة حسن التبعل لزوجها، و التودد نصف الدین، و مال عال امرء قط علی اقتصاد، و استنزلوا الرزق بالصدقة، أبی الله أن یجعل رزق عبادة المومنین من حیث یحتسبون.(88)
و فرمود: جز این نیست که احسان و نیکی، باید به دین دار یا خانواده دار باشد، جهاد ناتوانان و ضعیفان حج است، و جهاد زن خوب شوهرداری کردن است، مهرورزی نیمی از دین است، هیچگاه کسی که بر پایه اقتصاد و میانه روی زندگی کند، بینوا نشود و روزی را با دادن صدقه فرود آورید (و به سوی خود جلب کنید) خداوند نخواسته که روزی بندگان مومن خود را از جایی قرار دهد که پیش بینی آن را می کنند و امید به آن دارند.
83 - فی الدرة الباهرة من الأصداف الطاهرة؛ قال رسول الله صلی الله علیه و آله: انکم لن تسعوا الناس بأموالکم فسعوهم بأخلاقکم.(89)
و در کتاب الدرة الباهره از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که ف ن به راستی که شما هرگز نمی توانید با مال ها و دارایی خود، دل های مردم را به خود جلب کنید، پس با اخلاق خود این کار را بکنید.
84 - و قال صلی الله علیه و آله: لا یرد القدر الا الدعاء، و لا یزید فی العمر الا البر، و ان الرجل لیحرم الرزق بالذنب یصیبه.(90)
و فرمود: قضا و قدر را جز دعا برنگردانید و چیزی جز نیکی کردن، در عمر آدمی نیفزاید و به راستی که مرد به خاطر گناهی که بدان دست می زند، از روزی محروم گردد.
85 - فی دعوات الراوندی: قال أسود بن أصرم قلت: یا رسول الله، أوصنی فقال: أتملک یدک؟ قلت: نعم، قال صلی الله علیه و آله: فتملک لسانک؟ قلت: نعم، قال صلی الله علیه و آله: فلا تبسط یدک الا الی خیر، و لا تقل بلسانک الا معروفا.(91)
در کتاب دعوات راوندی روایت شده که اسودبن اصرم عرض کرد: ای رسول خدا! مرا وصیتی فرما، حضرت فرمود: آیا مالک دست خود هستی و آن را در اختیار داری؟ عرض کرد: آری، فرمود: آیا زبان خود را در اختیار داری و مالک آن هستی؟ عرض کرد: آری، فرمود: پس دست خود را جز بر کار خیر باز مکن و مگشا و با زبان خود جز سخن نیکو مگو.
86 - فی کتاب کنز الکراجکی: روی عن رسول الله صلی الله علیه و آله: أنه قال: خصلة من لزمها أطاعته الدنیا و الاخرة، و ربح الفوز فی الجنة. قیل: و ما هی یا رسول الله؟ قال: التقوی، من أراد أن یکون أعز الناس فلیتق الله - عزوجل - ثم تلا (و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب.)
و در کتاب کنز کراجکی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: یک خصلت است که اگر کسی ملازم آن شد، دنیا و آخرت در اطاعت و پیروی او باشد و کام یابی به بهشت بهره اش گردد، عرض شد: ای رسول خدا! آن خصلت چیست؟ فرمود: تقوا و پرهیزکاری. هر کس بخواهد عزیزترین مردم باشد، باید تقوای الهی داشته باشد، خداوند برایش گشایشی فراهم کند و از جایی که امید ندارد، روزی اش دهد.
87 - و قال صلی الله علیه و آله: من وقی شر ثلاث فقد و قی الشرکله: لقلقه، و قبقبه، و ذبذبه فلقلقه لسانه، و قبقبه بطنه، و ذبذبه فرجه.(92)
و فرمود: کسی که شر سه چیز را نگه دارد، از همه بدیها خود را نگه داشته است: زبانش، شکمش و عورتش.
88 - و قال صلی الله علیه و آله: خمس لا یجتمعن الا فی مومن حقا یوجب الله بهن الجنة: النور فی القلب، و الفقه فی الاسلام، و الورع، و المودة فی الناس، و حسن السمت فی الوجه.(93)
و فرمود: پنج چیز است که جز در انسان با ایمان حقیقی جمع نشود و خداوند به خاطر آنها بهشت را برایش واجب سازد: نور و روشنی در دل، فقه و فهم در دین، ورع و پارسایی، مودت و دوستی در مردم و زیبایی در چهره.

شبیه ترین مردم به رسول خدا صلی الله علیه و آله

89 - و قال صلی الله علیه و آله: حفظ عنه صلی الله علیه و آله ثمان، قال: ألا اخبرکم - شبهکم بی خلقا؟ قالوا: بلی یا رسول الله، قال: أحسنکم خلقا، و أعظمکم حلما، و أبرکم بقرابته، و أشدکم حبا لاخوانه فی دینه، و أصبرکم علی الحق، و أکظمکم للغیظ، و أحسنکم عفوا، و أشدکم من نفسه انصافا.(94)
و گوید: هشت چیز از آن حضرت یادداشت شده که فرمود: شما را آگاه نکنم از کسی که در خلق شبیه ترینتان به من است؟ عرض کردند: بله ای رسول خدا! فرمود: کسی که خلقش از همه بهتر، و حلمش از همه بزرگ تر به خویشان خود از همه نیکوکارتر، محبت و دوستی اش به برادران دینی خود از همه سخت تر، در مورد حق و حقیقت از همه ثابت قدم تر، و فرو بردن خشم خود از همه نیرومندتر، در گذشت و عفو از همه نیکوتر و درباره انصاف دادن از خود محکم تر و سخت تر از همگان است.
90 - و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: أحسنوا مجاورة النعم لا تملوها و لا تنفروها؛ فانها قل ما نفرت من قوم فعادت الیهم.(95)
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مجاورت و مصاحبت نعمت های الهی را نیکو بدارید (و شکرشان را به جای آورید) و از آنها خسته نشوید و از خود دور نکنید، که به راستی کم اتفاق افتد نعمتی از مردمی دور شود و دوباره به سوی آنها باز گردد.
91 - فی أعلام الدین؛ قال صلی الله علیه و آله: ان للقلوب صدا کصدأ النحاس، فاجلوها بالاستغفار، و تلاوة القرآن.
و در کتاب اعلام الدین آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دل ها را زنگاری است همانند زنگار مس و آنها را با استغفار و تلاوت قرآن، جلا دهید.
92 - و قال صلی الله علیه و آله: خصلتان لا تجتمعان فی مومن: البخل، و سوء الظن بالرزق.(96)
و رسول خدا فرمود: دو خصلت است که در مومن جمع نشود بخل و بدگمانی به روزی.
93 - و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من أکثر الاستغفار جعل الله له من کل هم فرجا، و من کل ضیق مخرجا، و رزقه من حیث لا یحتسب.(97)
و فرمود: کسی که زیاد استغفار کند، خداوند از هر غمی برایش گشایشی فراهم کند و از هر تنگنایی رهایی و روزی دهد او را، از جایی که نپندارد.
94 - و قال صلی الله علیه و آله: حسن الخلق و صلة الارحام و بر القرابة تزید فی الأعمار، و تعمر الدیار، و لو کان القوم فجارا.(98)
و فرمود: خلق نیکو، صله رحم و نیکی به خویشان، عمرها را افزون کند و شهرها را آباد سازد، اگر چه مردمان آن بدکار باشند.
95 - و قال صلی الله علیه و آله: خلقان لا یجتمعان فی مومن: الشح، و سوء الخلق.(99)
و فرمود: دو خصلت است که در انسان مومن جمع نشود: بخل و بد خلقی.
96 - و قال صلی الله علیه و آله: لا تسبوا الدنیا فنعمت مطیة المومن، فعلیها یبلغ الخیر و بها ینجو من الشر، انه اذا قال العبد: لعن الله الدنیا قالت الدنیا: لعن الله أعصانا لربه.(100)
و فرمود: دنیا را دشنام ندهید که مرکب خوبی برای مومن است و به وسیله آن مرکب به کار خیر می رسید و از شر رهایی می یابد، به راستی که هرگاه بنده ای بگوید: خداوند دنیا را لعنت کند، دنیا گوید: خداوند هر یک از ما را که برای پروردگارش نافرمان تر است، لعنت کند.
97 - و (فی حدیث) قال رسول الله صلی الله علیه و آله: أیها الناس، ألا انبئکم بأمرین خفیف مؤونتهما عظیم أجرهما لم یلق الله بمثلهما طول الصمت، و حسن الخلق.(101)
و (در حدیثی) از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: ای مردم! آیا شما را آگاه نکنم، به دو چیز که رنج و زحمت آن اندک، ولی پاداشش بزرگ و خدا را کسی به مانند آن دو دیدار نکرده است؟ خموشی طولانی و خلق نیک.
98 - و بسنده عن ابن عمر قال: خطبنا رسول الله: خطبة ذرفت منها العیون، و وجلت منها القلوب، و کان مما ضبطت منها: أیها الناس ان أفضل الناس عبدا من تواضع عن رفعة، و زهد عن رغبة، و أنصف عن قوة، و حلم عن قدرة، و ان أفضل الناس عبد أخذ فی الدنیا الکفاف، و صاحب فیها العفاف، و تزود للرحیل، و تأهب للمسیر.
ألا و ان أعقل الناس عبد عرف ربه فرمود طاعه، و عرف عدوه فعصاه، و عرف دار اقامته فأصلحها، و عرف سرعة رحیله فتزود لها.
ألا و ان خیر الزاد ما صحبه التقوی، و خیر العمل ما تقدمته النیة، و أعلی الناس منزلة عند الله أخوفهم منه.(102)
و به سندش از ابن عمر روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان سخنرانی کرد که دیده ها از آن گریان و دل ها ترسان شد و از آن جمله که من یادداشت کردم این بود: ای مردم! به راستی که برترین مردم، بنده ای است که از روی بندگی (و با داشتن رفعت مقام) فروتنی کند و از روی رغبت به دنیا (و میل به آن) بی اعتنایی کرده و زهد ورزد و از روی توان و قوت انصاف ورزد و از روی قدرت، بردباری و حلم ورزد.
آگاه باشید که برترین بنده کسی است که در نیا به کفاف زندگی قناعت کند و با عفاف و پاک دامنی مصاحب و همراه باشد و برای کوچ کردن از دنیا توشه برگیرد و برای رفتن آماده شود.
آگاه باشید که عاقل ترین مردم، بنده ای است که پروردگار خود را شناخته، فرمان برداری اش کند، و دشمن خود را شناخته، نافرمانی اش کند، خانه ماندگار و ابدی خود را شناخته، اصلاحش کند و سرعت کوچ خود را دانسته، برای آن توشه برگیرد.
آگاه باشید که به راستی بهترین توشه، تقوای الهی است و بهترین عمل، آن است که نیت و اندیشه آغاز آن باشد و برترین مردم از نظر منزلت در پیشگاه خداوند، کسی است که ترسش از خدا بیشتر باشد.
99 - و بسنده عن أبی هریرة، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ألا ان الدنیا قد ارتحلت مدبرة، و الاخرة قد احتملت مقبلة، ألا و انکم فی یوم عمل لاحساب فیه، و یوشک أن تکونوا فی یوم حساب لیس فیه عمل، و ان الله یعطی الدنیا من یحب و یبغض، و لا یعطی الاخرة الا لمن یحب و ان للدنیا أبناء و للاخرة أبناء، فکونوا من أبناء الاخرة، و لا تکونوا من أبناء الدنیا، ان شر ما أتخوف علیکم اتباع الهوی و طول الأمل، فاتباع الهوی یصرف قلوبکم عن الحق، و طول الأمل یصرف هممکم الی الدنیا. و ما بعد هما لأحد من خیر یرجاه فی دنیا و لا آخرة.(103)
و به سندش از ابی هریرة روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هان! که به راستی دنیا پشت کرده و می رو و آخرت رو کرده و می آید، آگاه باشید! که شما در روز عمل و کاری هستید که حسابی در آن نیست و دیری نپاید که در آیید در روزی که حساب است و عملی در آن نیست و به راستی که خدا دنیا را به کسی که دوستش می دارد و دشمنش می دارد عطا می کند، ولی آخرت را ندهد، جز به کسی که او را دوست می دارد و به راستی که دنیا را فرزندانی است و آخرت را فرزندانی، پس از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، همانا بدترین چیزی که از آن بر شما هراس دارم، پیروی از هوا و هوس و آرزوهای طولانی است. پیروی از هوا و هوس قلب هایتان را از حق باز می دارد و آرزوهای طولانی تلاش شما را به دنیا مصروف می دارد و پس از آن (جایگزین شدن) این دو، برای هیچ کس امی خیری نیست، نه در دنیا و نه در آخرت.