گلچین حکمت

نویسنده : سید هاشم رسولی محلاتی

پیشگفتار

کتاب روضه بحارالأنوار (ج 17، چاپ قدیم و 77 و 78 چاپ جدید) که به مواعظ بحار مشهور است، یکی از کتابهای نفیس و ارزشمند شیعه و یکی از ده ها اثر گران بهایی است که به دست توانای غواص بحار علوم اهل بیت، مرحوم علامه مجلسی قدس سره تألیف و نگارش شده است. این اثر به خاطر جامعیت و تنوع و ویژگی های دیگری که دارد از زمان تألیف تا کنون پیوسته مورد استفاده شیفتگان روایات و سخنان خاندان عصمت و طهارت (علیهم السلام) بوده است. این حقیر نیز از سال های قبل برای گردآوری نوشته های خود و تنظیم سخنرانی و بحث در جلسه های مذهبی، بسیار به این کتاب مراجعه داشته و روایت های جالب و اندرزهای آموزنده زیادی از آن یادداشت کرده بودم، و اخیرا به فکر افتادم که این روایت ها و اندرزها را در دفتری جداگانه جمع آوری کنم، تا در سفر و حضر بتوانم از آن بهره مند شوم و پس از این که توفیق آن را یافتم، در صدد بر آمدم که آنها را ترجمه کنم و برای استفاده دیگران نیز به چاپ رسانده و در دسترس عموم قرار دهم، به امید آن که مشمول دعای خیر خوانندگان عزیز قرار گیرم و از این طریق توشه ای برای روز جزای خود تهیه کرده باشم، ان شاء الله تعالی.
سید هاشم رسولی محلاتی
27 رجب الخیر 1419
برابر با 26/8/1377

بخش اول : گلچینی از اندرزهای رسول خدا صلی الله علیه و آله

گلچینی از اندرزهای رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمومنین علی (علیه السلام)

1 - فی کتاب الخصال بسنده عن یونس، یرفعه الی أبی عبدالله (علیه السلام) قال: کان فیما أوصی به رسول الله صلی الله علیه و آله علیا (علیه السلام): یا علی، أنهاک عن ثلاث خصال عظام: الحسد، و الحرص، و الکذب.
یا علی، سید الأعمال ثلاث خصال: انصافک الناس من نفسک، و مواساتک الأخ فی الله عزوجل و ذکرک الله تبارک و تعالی علی کل حال.
یا علی، ثلاث فرحات للمومن فی الدنیا: لقاء الاخوان، و الافطار من الصیام، و التهجد فی آخر اللیل.
یا علی، ثلاث من لم تکن فیه لم یقم له عمل: ورع یحجزه عن معاصی الله عزوجل.
و خلق یداری به الناس، و حلم یرد به جهل الجاهل.
یا علی، ثلاث خصال من حقایق الایمان: الانفاق فی الاقتار و انصاف الناس من نفسک، و بذل العلم للمتعلم.
یا علی، ثلاث خصال من مکارم الأخلاق: تعطی من حرمک، و تصل من قطعک، و تعفو عمن ظلمک.(1)
شیخ صدوق در کتاب خصال به سندش از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: در آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی (علیه السلام) وصیت کرد این کلمات بود: یا علی! تو را از سه خصلت بزرگ نهی می کنم (و باز می دارم): حسد، حرص و دروغ.
یا علی! آقا و سرور عمل ها سه چیز است: انصاف تو با مردم نسبت به خویش،(2) مواسات تو با برادر (دینی)ات در راه خدا،(3) ذکر (و یاد) خدای تبارک و تعالی در هر حال.
یا علی! برای مومن در دنیا سه خوشحالی است: دیدار برادران (دینی)، افطار از روزه و تهجد در پایان شب.
یا علی! سه چیز است که اگر در کسی نباشد، کاری از او پا نگیرد (و در کارها توفیق نیابد): پارسایی (و ورعی) که او را از نافرمانی های خدای - عزوجل - حایل شود خلق و خویی که به وسیله آن با مردم مدارا کند و بردباری و (حلمی) که با آن جهالت و نادانی جاهل (و افراد نادان) را باز گرداند.
یا علی! سه خصلت از حقیقت های ایمان است: انفاق و بخشش در تنگ دستی، انصاف مردم از خویشتن، بذل دانش به دانشجو.
یا علی! سه چیز از مکارم اخلاق است: عطا کنی به کسی که تو را (از عطای خویش) محروم ساخته، با کسی که از تو بریده، پیوند کنی و عفو کنی (و بگذری) از کسی که به تو ستم کرده است.
2 - و بسنده عن أنس بن محمد أبی مالک، عن أبیه، عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده، عن علی بن أبی طالب (علیهم السلام)، عن النبی صلی الله علیه و آله أنه قال فی وصیته له:
یا علی، ثلاث لا تطیقها هذه الأمة: المواساة للأخ فی ماله، و انصاف الناس من نفسه، و ذکر الله علی کل حال، و لیس هو سبحان الله، و الحمدلله، و لا اله الا الله، و الله اکبر ولکن اذا ورد علی ما یحرم علیه خاف الله عزوجل عنده، و ترکه.
یا علی، ثلاثة یزدن فی الحفظ و یذهبن السقم: اللبان، السواک، و قراءة القرآن.
یا علی، أنهاک من ثلاث خصال: الحسد، و الحرص، و الکبریاء.
یا علی، ثلاث یقسین القلب: استماع اللهو، و طلب الصید، و اتیان باب السلطان.(4)
و به سندش از امام صادق (علیه السلام) از پدرانش، از امیرالمومنین (علیه السلام) روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در وصیتی به آن حضرت فرمود:
یا علی! سه چیز است که این امت طاقت آن را ندارند: مواسات با برادر دینی در مال خود، انصاف مردم از خود و ذکر و یاد خدا در همه حال و منظور از آن ذکر سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر نیست، بلکه وقتی بر چیزی برسد که خدا بر او حرام کرده، از خداوند - عزوجل - بترسد و آن را ترک کند.
یا علی! سه چیز است که حافظه را زیاد کند و بیماری را ببرد: کندر، مسواک کردن و خواندن قرآن.
یا علی! از سه خصلت تو را نهی می کنم (و به سختی باز می دارم): حسد، حرص و تکبر.
یا علی! سه چیز دل را سخت کند (و قساوت قلب آورد): شنیدن و استماع لهو، شکار صید و آمدن بر دَرِ سلطان.
3 - فی مکارم الأخلاق، بسنده عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده، عن علی بن أبی طالب (علیهم السلام)، عن النبی صلی الله علیه و آله أنه قال:
یا علی، من خاف الناس لسانه فهو من أهل النار.
یا علی، شر الناس من أکرمه الناس اتقاء شره.
یا علی، شر الناس من باع آخرته بدنیاه؛ و شر من ذلک من باع آخرته بدنیا غیره.
یا علی، شارب الخمر کعابد وثن.
یا علی، شارب الخمر لا یقبل الله عزوجل صلاته أربعین یوما، فان مات فی الأربعین مات کافرا.
یا علی، کل مسکر حرام، و ما أسکر کثیره فالجرعة منه حرام.
یا علی، جعلت الذنوب کلها فی بیت، و جعل مفتاحها شرب الخمر.
یا علی، أربعة لا ترد لهم دعوة: امام عادل، و والد لولده، و الرجل یدعو لأخیه بظهر الغیب، و المظلوم. یقول الله جل جلاله: و عزتی و جلالی لأنتصرون لک ولو بعد حین.
یا علی، ثمانیة ان أهینوا فلا یلوموا الا أنفسهم: الذاهب الی مائدة لم یدع الیها، و المتأمر علی رب البیت، و طالب الخیر من أعدائه، و طالب الفضل من اللئام، و الداخل بین اثنین فی سر لم یدخلاه فیه، و المستخف بالسلطان، و الجالس فی مجلس لیس له بأهل، و المقبل بالحدیث علی من لا یسمع منه.
یا علی، حرم الله الجنة علی کل فاحش بذی لا یبالی ما قال و لا ما قیل له.
یا علی، طوبی لمن طال عمره، و حسن عمله.
یا علی، لا تمزح فیذهب بهاؤک، و لا تکذب فیذهب نورک، و ایاک و خصلتین: الضجرة و الکسل، فانک ان ضجرت لم تصبر علی حق، و ان کسلت لم تؤد حقا.
یا علی، لکل ذنب توبة الا سوء الخلق؛ فان صاحبه کلما خرج من ذنب دخل فی ذنب.
یا علی، لا ولیمة الا فی خمس: فی عرس، أو خرس، أو عذار، أو وکار، أو رکاز، فالعرس التزویج، و الخرس النفاس بالولد، و العذار الختان، و الوکار فی شری الدار، و الرکاز الرجل یقدم من مکة.
یا علی، ل ینبغی للعاقل أن یکون ظاعنا الا فی ثلاث: مرمة لمعاش، أو تزود لمعاد، أو لذة فی غیر محرم.
یا علی، ثلاثة من مکارم الأخلاق فی الدنیا و الاخرة: أن تعفو عمن ظلمک، و تصل من قطعک، و تحلم عمن جهل علیک.
یا علی، بادر بأربع قبل أربع: شبابک قبل هرمک، و صحتک قبل سقمک، و غناک قبل فقرک، و حیاتک قبل موتک.
یا علی، سبعة من کن فیه فقد استکمل حقیقة الایمان، و أبواب الجنة مفتحة له: من أسبغ وضوءه، و أحسن صلاته، و أدی زکاة ماله، و کف غضبه، و سجن لسانه، و استغفر لذنبه، و أدی النصیحة لأهل بیت نبیه.
یا علی، ثلاثد یحسن فیهن الکذب: المکیدة فی الحرب، وعدتک زوجتک و الاصلاح بین الناس، و ثلاثد مجالستهم تمیت القلب: مجالسة الأنذال، و مجالسة الأغنیاء، و الحدیث مع النساء.
یا علی، ثلاثة من حقائق الایمان: الانفاق من الاقتار، و انصافک الناس من نفسک، و بذل العلم للمتعلم.
یا علی، سر سنتین بر والدیک، و سر سنة صل رحمک، سر میلا عد مریضا، سر میلین شیع جنازة، سر ثلاثة أمیال أجب دعوة، سر أربعة أمیال زر أخا فی الله، سر خمسة أمیال أغث الملهوف، سر ستة أمیال انصر المظلوم، و علیک بالاستغفار.
یا علی، اذا مات العبد قال الناس: ما خلف؟ و قالت الملائکة: ما قدم.
یا علی، الدنیا سجن المومن و جنة الکافر.
یا علی، موت الفجأة راحة المومن، و حسرة الکافر.
یا علی، أنین المومن المریض تسبیح، و صیاحه تهلیل، و نومه علی الفراش عبادة، و تقلبه من جنب الی جنب جهاد فی سبیل الله، فان عوفی یمشی فی الناس و ما علیه من ذنب.
یا علی، الاسلام عریان، و لباسه الحیاء، و زینته الوفاء، و مروته العمل الصالح، و عماده الورع، و لکل شی ء أساس و أساس الاسلام حبنا أهل البیت.
یا علی، نجا المخففون، و هلک المثقلون.
یا علی، لا یقبل الله - عزوجل - دعاء قلب ساه.
یا علی، نوم العالم أفضل من عبادة العابد الجاهل.
یا علی، رکعتان یصلیهما العالم أفضل من ألف رکعة یصلیها العابد.
یا علی، فی الزناء ست خصال: ثلاث منها فی الدنیا، و ثلاث منها فی الاخرة، أما التی فی الدنیا: فیذهب بالبهاء، و یعجل الفناء، و یقطع الرزق، و أما التی فی الاخرة: فسوء الحساب، و سخط الرحمان و الخلود فی النار.
یا علی، الربا سبعون جزءا، فأیسره أن ینکح الرجل أمه فی بیت الله الحرام.
یا علی، درهم ربا أعظم عندالله من سبعین زنیة کلها بذات محرم.
یا علی، من سوف الحج حتی یموت بعثه الله یوم القیامة یودیا أو نصرانیا.
یا علی، الصدقة ترد القضاء الذی قد أبرم ابراما.
یا علی، صلة الرحم یزید فی العمر.
یا علی، ألا اخبرک بأشبهکم بی خلقا؟ قال: بلی، یا رسول الله، قال: أحسنکم خلقا، و أعظمکم حلما، و أبرکم بقرابته، و أشدکم من نفسه انصافا.
یا علی، حق الولد علی والده أن یحسن اسمه و أدبه، و یضعه موضعا صالحا، و حق الوالد علی ولده أن لا یسمیه باسمه، و لا یمشی بین یدیه، و لا یجلس أمامه، و لا یدخل معه الحمام.
یا علی، من کفی یتیما فی نفقة بماله حتی یستغنی و جبت له الجنة ألبتة.
یا علی، من مسح یده رأس یتیم ترحما له، أعطاه الله - عزوجل - بکل شعرة نورا یوم القیامة.
یا علی، العقل ما اکتسب به الجنة، و طلب به رضی الرحمان.
یا علی، لا فقر أشد من الجهل، و لا مال أعود من العقل، و لا وحدة أوحش من العجب، و لا عقل کالتدبیر، و لا ورع کالکف عن محارم الله و عما لا یلیق، و لا حسب کحسن الخلق، و لا عبادة مثل التفکر.
ثم قال صلی الله علیه و آله لأبی ذر - رحمة الله علیه -: یا أباذر، ایاک و السوال؛ فانه ذل حاضر و فقر متعجلة، و فی حساب طویل یوم القیامة.
ثم، قال لأصحابه: ألا اخبرکم بشرارکم؟ قالوا: بلی، یا رسول الله، قال: المشاؤون بالنمیمة، المفرقون بین الأحبة، الباغون للبرآء العیب.(5)
و در کتاب شریف مکارم الاخلاق به سندش از امام صادق (علیه السلام) از پدر و جدش از امیرالمومنین (علیه السلام) از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود:
یا علی! کسی که مردم از زبانش بترسند، اهل دوزخ است.
یا علی! بدترین مردم کسی است که مردم به خاطر پرهیز از شرش، او را اکرام و احترام کنند.
یا علی! بدترین مردم کسی است که آخرت خود را به دنیای خودش بفروشد و بدتر از او، کسی است که آخرتش را به دنیای دیگری بفروشد.
یا علی! شراب خوار، همانند بت پرست است.
یا علی! خدای عزوجل، نماز شراب خوار را تا چهل روز نپذیرد (بدان گونه) که اگر در روز چهلم بمیرد، کافر مرده است.
یا علی! هر مسکری (که حالت مستی آورد) حرام است و هر چه زیادش، مستی آورد، جرعه آن نیز حرام است.
یا علی! گناهان را همگی در خانه ای نهاده اند و کلید آن را شراب خواری قرار داده اند.
یا علی! چهار گروهند که دعایشان باز نگردد (و به اجابت نرسد): پیشوای عادل، دعای پدر برای فرزند، دعای مرد پشت سر برادر دینی خود و دعای مظلوم و ستم دیده. خداوند متعال می فرماید: انتقام تو را حتما خواهم گرفت، اگر چه پس از گذشت زمانی باشد.
یا علی! هشت گروهند که اگر اهانتی به آنها شد، کسی را جز خودشان سرزنش نکنند (و خود سبب آن اهانت شده اند): کسی که بی دعوت بر سر خوان غذایی برود، کسی که بر صاحب خانه دستور دهد (و تحکم نماید)، کسی که از دشمنان خود خیر و خوبی خواهد، کسی که از مردمان پست و فرو مایه فضیلت طلبد، کسی که خود را در رازی - که میان دو نفر است - داخل کند که آن دو، وی را در آن دخالت نداده اند، کسی که به سلطان استخفاف کند، کسی که در جایی بنشیند که شایستگی آن را ندارد و کسی که سر سخن و داستانی را برای کسی باز کند که از او شنوایی ندارد (و سخنش را نمی پذیرد.)
یا علی! خدای تعالی بهشت را بر هر فحش دهنده زشت گفتاری حرام کرده که پروایی ندارد، از آنچه خود گوید و آنچه دیگران به او گویند.
یا علی! خوشا به حال کسی که عمرش طولانی و کارش نیکو است.
یا علی! شوخی نکن که حرمت و ارزشت از بین می رود و دروغ نگو که نور و فروغت از بین می رود و سخت بپرهیز از دو چیز: بی تابی و بی حالی، زیرا اگر بی تابی کنی، بر هیچ حقی شکیبا نباشی و اگر بی حال بودی، حقی را ادا نکنی.
یا علی! هر گناهی را توبه ای است، مگر بد خلقی؛ که آدم بد خلق از هر گناهی در آید به گناه دیگری در افتد.
یا علی! ولیمه (و سنت اطعام) نیست، جز در پنج جا: عروسی، تولد فرزند، ختنه، خرید خانه و یا بازگشت از مکه.
یا علی! برای شخص خردمند شایسته نیست، بار سفر بندد، مگر در سه جا: ترمیم امر معاش و زندگی، توشه گیری برای معاد و روز جزا و یا لذتی مشروع و غیر حرام.
یا علی! در دنیا و آخرت سه چیز از مکارم اخلاق است:
الف - کسی که به تو ستم کرده، عفو کنی؛
ب - با کسی که از تو بریده، پیوند کنی؛
ج - با کسی که (در برخورد) با تو نادانی و جهالت کرده، حلم ورزی.
یا علی! پیش از رسیدن چهار چیز به چهار چیز مبادرت کن: جوانی ات پیش از رسیدن پیری، سلامتی خود پیش از بیماری، بی نیازی ات پیش از رسیدن فقر و نیاز و زندگی و حیات خود پیش از مرگ.
یا علی! هفت چیز است که در هر کس باشد، به راستی که حقیقت ایمان را کامل کرده، و درهای بهشت به رویش باز گردد: کسی که وضویش را شاداب بگیرد، نمازش را نیکو انجام دهد، زکات مالش را بپردازد، خشمش را فرو خورد، زبانش را زندان کند، از گناهانش آمرزش خواهد و وظیفه خیر خواهی خود را به خاندان پیامبر به خوبی انجام دهد.
یا علی! سه چیز است که دروغ در آن نیکو است: فریب دادن دشمن در جنگ، وعده دروغ به همسر و اصلاح میان مردم. و سه گروهند که هم نشینی با آنها دل را بمیراند: همنشینی با فرومایگان، همنشینی با ثروت مندان و گفت و شنود با زنان.
یا علی! سه چیز از حقایق ایمان است: انفاق در حال تنگ دستی، انصاف از خویشتن با مردم و بذل و بخشش علم به دانشجو.
یا علی! دو سال(6) راه برو و بر پدر و مادرت نیکی کن و یک سال راه برو و صله رحم کن، یک میل برو و بیماری را عیادت کن، دو میل برو و جنازه ای را تشییع کن، سه میل برو و دعوتی را اجابت کن، چهار میل برو و برادر دینی را در راه خدا دیدار کن، پنج میل برو و به فریاد درمانده ای برس، شش میل برو و ستم دیده ای را یاری کن و بر تو باد استغفار.
یا علی! هنگامی که بنده خدا، از دنیا برود مردم گویند: چه ارثیه ای بر جای گذاشته و فرشتگان گویند: چه آورده است؟
یا علی! به راستی که دنیا زندان شخص مومن و بهشت کافر است.
یا علی! مرگ های ناگهانی برای مومن راحت و برای کافر حسرت است.
یا علی! ناله مومن بیمار تسبیح است و فریادش تهلیل لا اله الا الله و خوابش بر بستر، عبادت و پهلو به پهلو شدنش در بستر، جهاد در راه خدا است و اگر بهبود یافت و به میان مردم آمد و رفت کرد، دیگر گناهی ندارد (و از گناه پاک گشته).
یا علی! اسلام برهنه است و جامه آن حیا و شرم است و زیور آن وفا و مردانگی اش عمل نیکو و ستون و پایه اش ورع و پارسایی است و هر چیزی را اساس و پایه و ریشه ای است و پایه و اساس اسلام، دوستی ما خاندان است.
یا علی! سبک باران نجات یافتند و سنگین باران نابود شدند.
یا علی! خدای عزوجل، دعایی را که از دل غافل برخاسته، نپذیرد.
یا علی! خدای عزوجل، دعایی را که از دل غافل برخاسته، نپذیرد.
یا علی! خواب عالم بهتر است از عبادت عابد نادان.
یا علی! دو رکعت نماز که مرد عالم به جای آورد بالاتر از هزار رکعت است که عابد (غیر عالم) بگزارد.
یا علی! زنا شش پی آمد و سرانجام بد دارد: سه تا در دنیا و سه تا در آخرت. اما پی آمدی که در دنیا دارد: درخشندگی و زیبایی را ببرد، در نابودی انسان شتاب کند و روزی را قطع کند. و اما کیفری که در آخرت دارد: بدی حساب، خشم خدای رحمان و خلود در آتش دوزخ.
یا علی! ربا هفتاد بخش است و کمترین آن (از نظر کیفر) همانند این است که مرد با مادرش، در بیت الله الحرام زنا کند.
یا علی! گناه یک درهم ربا، نزد خدا از هفتاد زنا، که همگی با محرم خود باشد، بزرگ تر است.
یا علی! کسی که حج خود را به تاخیر اندازد و امروز و فردا کند تا بمیرد؛ خداوند روز قیامت او را یهودی یا نصرانی به صحرای محشر آورد.
یا علی! صدقه، قضا و مقدری که مبرم (و محکم) باشد، برگرداند.
یا علی! صله رحم بر عمر انسان بیفزاید.
یا علی! تو را آگاه نکنم که چه کسی از شما، از نظر خلق و خوی به من شبیه تر از دیگران است؟ عرض کرد: چرا ای رسول خدا! فرمود: آن کس که اخلاقش از دیگران بهتر و بردباریش بیشتر، و به خویشاوندان خود نیکوکارتر و انصافش به مردم، بیشتر از دیگران است.
یا علی! حق فرزند بر پدر، آن است که نام نیکو بر او بگذارد و ادبش کند و در جایگاه شایسته ای بنشاند و حق پدر بر فرزند آن است که پدر را به نام نخوانده و جلوی او راه نرود و پیش روی او ننشیند و با وی به حمام نرود.
یا علی! کسی که یتیمی را کفالت و سرپرستی کند و با مال خود خرجش کند، تا بی نیاز گردد (و خود کفا شود) البته بهشت بر او واجب شود.
یا علی! کسی که از روی مهر و محبت بر سر یتیمی دست بکشد، خداوند به عدد هر مویی (که از زیر دست او می گذرد) نوری در قیامت به او عطا کند.
یا علی! عقل و خرد، آن است که با آن بهشت تحصیل گردد و خشنودی خدای رحمان جست و جو شود.
یا علی! هیچ فقری سخت تر از جهل و نادانی و هیچ مالی پر سودتر از عقل و هیچ تنهایی وحشتناکتر از خودپسندی و هیچ عقلی همانند تدبیر نیست و هیچ پارسایی همچون خودداری از محرمات الهی، و از آنچه سزاوار نیست و هیچ حسب و اصل و تباری همانند حسن خلق و خوی نیکو و هیچ عبادتی همچون تفکر نیست.
آنگاه به ابی ذر رحمه الله فرمود: ای اباذر سخت بپرهیز از سوال و درخواست چیزی از دیگران، که آن خواری حاضر و فقری است که برای رسیدن به آن شتاب کرده ای و برای این کار در روز قیامت حسابرسی طولانی خواهد بود.
سپس رو به اصحاب خود کرد و فرمود: شما را از بدترینتان آگاه نکنم؟ عرض کردند: بله ای رسول خدا! فرمود: آنها که برای سخن چینی پیوسته در راهند و میان دوستان جدایی اندازند و برای مردمان پیراسته از نقص عیب جویی کنند.
4 - فی تحف العقول فی وصیته صلی الله علیه و آله لأمیرالمومنین (علیه السلام) قال:
یا علی، أحب العمل الی الله ثلاث خصال: من أتی الله بما افترض علیه فهو من أعبد الناس، و من ورع عن محارم الله فهو من أورع الناس، و من قنع بما رزقه الله فهو من أغنی الناس.
یا علی، ثلاث ثوابهن فی الدنیا و الاخرة: الحج ینفی الفقر، و الصدقة تدفع البلیة، و صلة الرحم تزید فی العمر.
یا علی، کل عین باکیة یوم القیامة الا ثلاثة أعین: عین سهرت فی سبیل الله و عین غضت عن محارم الله، و عین فاضت من خشیة الله.
یا علی، ثلاث موبقات و ثلاث منجیات:
فأما الموبقات: فهوی متبع، و شح مطاع، و اعجاب المرء بنفسه،
و أما المنجیات: فالعدل فی الرضی و الغضب، و القصد فی الغنی، و الفقر، و خوف الله فی السر و العلانیة کأنک تراه، فان لم تکن تراه فانه یراک.(7)
در تحف العقول در وصیت پیامبر به امیرالمومنین (علیه السلام) آمده است که به وی فرمود:
یا علی! محبوب ترین عمل ها در پیشگاه خداوند سه چیز است: کسی که هر چه خداوند بر او واجب کرده، انجام دهد؛ چنین کسی از زمره عابدترین مردم است و کسی که از محرمات الهی پارسایی و دوری ورزد، وی از زمره پارساترین مردم است و کسی که بدانچه خداوند روزی اش کرده، قناعت کند وی از بی نیازترین مردمان است.
یا علی! سه چیز است که ثواب و پاداش آن هم در دنیا و هم در آخرت است: حج، که فقر را از بین ببرد، صدقه که بلا را دفع کند و صله رحم که بر عمر بیفزاید.
یا علی! هر چشمی در روز قیامت گریان است، مگر سه چشم: چشمی که در راه خدا شب بیداری کشیده، چشمی که از محرمات الهی خود را بسته و پوشانده و چشمی که از ترس خدا اشک ریخته است.
یا علی! سه چیز نابود کننده است و سه چیز نجات دهنده، اما نابود کننده ها:
هوای نفس پیروی شده و مسلط، بخلی نافذ و عجب و خودبینی.
و اما نجات دهنده ها: رعایت عدالت در خشنودی و خشم، میانه روی در دارایی و نداری و ترس خدا در پنهانی و آشکار؛ به گونه ای که او را می بینی، که اگر تو وی را نبینی، او تو را بیند.
5 - و فیه أیضا فی وصیته صلی الله علیه و آله لأمیرالمومنین (علیه السلام) قال: یا علی، أربع خصال من الشقاء: جمود العین، و قصاوة القلب، و بعد الأمل، و حب الدنیا من الشقاء.(8)
و در همان کتاب روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت فرمود:
یا علی! چهار خصلت است که از شقاوت ریشه گیرد: خشکی چشم، سنگدلی، آرزوی دور و دراز و حب بقا و ماندن در دنیا.
6 - و قال صلی الله علیه و آله: یا علی، لا تغضب؛ فاذا غضبت فاقعد و تفکر فی قدرة الرب علی العباد و حلمه عنهم، و اذا قیل لک: اتق الله فانبذ غضبک و راجع حلمک.(9)
فرمود: یا علی! خشم نکن و هرگاه خشم کردی، بر زمین بنشین و در قدرت پروردگار و بردباری او به بندگان، اندیشه کن و اگر به تو گفتند: از خدا بترس؛ خشمت را فرو بر و به بردباری خود مراجعه کن.