گنجینه معارف جلد 1

نویسنده : محمد رحمتی شهرضا

یاری عقل

عقل را با عقل دیگر یارکن امر هم شوری بخوان و کار کن
مولوی

نکات

در دنیا در عین اینکه رشته های تخصصی در همه علمها پیدا شده و موجب پیشرفت ها و ترقیات محیرالعقول شده، یک امر دیگر نیز عملی شده که آن هم به نوبه خود یک عامل مهمی برای ترقی و پیشرفت بوده و هست و آن موضوع همکاری و همفکری بین دانشمندان طراز اول و صاحب نظران هر رشته است. در دنیای امروز دیگر فکر فرد به تنهایی ارزش ندارد، از تک روی کاری ساخته نیست. علما و دانشمندان هر رشته دائما مشغول تبادل نظر با یکدیگرند و محصول فکر و اندیشه خود را در اختیار سایر اهل نظر قرار می دهند.(2404)
کلمه شور در اصل به معنی مکیدن زنبور، از شیره گل هاست. در مشورت کردن نیز انسان بهترین نظریه ها را جذب می کند. مولوی می گوید: کاین خردها چون مصابیح، انور است / بیست مصباح، از یکی روشنتر است.
ارزش مشورت را با ناکامی های موسمی نادیده نگیرید.
در مشورت پیامبر، تفقد از نیروها، شکوفایی استعدادها، شناسایی دوستان از دشمنان، گزینش بهترین رأی، ایجاد محبت و علاقه و درس عملی برای دیگران نهفته است.
مشورت، منافاتی با حاکمیت واحد و قاطعیت ندارد.
در کنار فکر و مشورت، توکل بر خدا فراموش نشود.
حاکمان نیاز به مشورت افراد خبره در امور مختلف دارند.
احسان، بالاتر از انفاق است و شامل محبت، ادب، آموزش، مشورت، اطاعت، تشکر، مراقبت و امثال اینها می شود.
در مسائل تشکیلاتی، که براساس همفکری و مشورت، تصمیم گرفته می شود، خودمحوری و خودمختاری ممنوع است.
برای رشد و شخصیت دادن به فرزندان خود با آنان مشورت کنید و از آنان نظر بخواهید.
طلحه و زبیر به حضرت علی (علیه السلام) گفتند: ما به شرطی با تو هستیم که در هر کار با ما مشورت کنی، زیرا حساب ما از دیگران جداست، حضرت فرمودند: نظرت فی کتاب الله و سنه رسول فامضیت ما دلانی علیه و اتبعته و لم احتج الی آرائکما فیه و لا رأی غیرکما و لو وقع حکم لیس فی کتاب الله بیانه و لا فی السنه برهانه و احتیج الی المشاوره فیه لشاورتکما فیه (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 7، ص 41). من در کتاب خدا و سنت رسول او نگاه می کنم هر چه بود پیروی می کنم و نیازی به رأی و مشورت شما و دیگران ندارم ولی هرگاه امری بود که در کتاب و سنت برهانی بر آن نداشتم و نیاز به مشورت بود با شما مشورت خواهم کرد.
در آیه 38، نظام شوری برای اداره امور جامعه مورد تأکید قرار گرفته و به همین جهت این سوره شوری نام گرفته است. ما نیز به همین مناسبت، بخشی از روایات در باب مشورت و شوری را در اینجا می آوریم. (بحارالانوار، ج 72، ص 105). شاور العلماء الصالحین با دانشمندان وارسته مشورت کن. و اجعل مشورتک من یخاف الله در مشورت خود کسانی را قرار ده که خدا ترس باشند. شاور المتقین الذین یؤثرون الآخره علی الدنیا با اهل تقوی که معاد را بر معاش ترجیح می دهند مشورت نما. خیر من شاورت ذوی النهی و العلم و اولوا التجارب و الحزم با عقلایی که دارای علم و تجربه هستند مشورت کن. لا تدخلن فی مشورتک بخیلا و لا جبانا و لا حریصا با افراد بخیل و ترسو و حریص مشورت مکن. رأی الرجل علی قدر تجربته ارزش هر رأی به مقدار تجربه صاحب رأی است. أن یکون حرا متدینا صدیقا و ان تطلعه علی سرک با افرادی مشورت کن که راستگو باشند و وابستگی نداشته باشند و او را بر راز خود آگاه کن تا بتواند رأی جامع و کامل ارائه دهد. مشاوره العاقل الناصح رشد و یمن و توفاق من الله در مشورت با عاقل خیرخواه رشد و برکت و توفیق الهی است. شاور فی امورک من فیه خمس خصال... در کارهای خود با کسی مشورت کن که در او پنج خصلت باشد: عقل، علم، تجربه، خیرخواهی و تقوا.
سؤال: چرا در نامه 31 نهج البلاغه از مشورت با زنان نهی شده است؟
پاسخ: مشورت تابع جنسیت نیست، بلکه تابع معیار و ملاک است. امام علی (علیه السلام) می فرماید: فان رأیهن الی افن چون زن عاطفی و احساساتی است، معمولا رأی و نظر او استدلالی نیست. لذا در حدیث دیگری می فرماید: هرگاه تجربه ای از عقل و کمال یک زن داشتید، با او مشورت کنید. بنابراین دلیل نهی از مشورت با زنان، سستی رأی بوده است و هرگاه مردی نیز این گونه باشد نباید مورد مشورت قرار گیرد.
سؤال: با اینکه قرآن می فرماید: اکثر مردم اهل اندیشه نیستند، أکثرهم لا یعقلون (مائده، 103). أکثرهم لا یعلمون (انعام، 37). بسیاری از آنان فاسقند، أکثرهم فاسقون (توبه، 8). و بسیاری در برابر حق تسلیم نیستند، أکثرهم للحق کارهون (مؤمنون، 70). پس سفارش به مشورت برای چیست؟
پاسخ: قرآن اکثریت مردمی را در نظر دارد که گرفتار شرک و فساد و هوس هستند و هرگز مرادش اکثر المتقین و اکثر المؤمنین نیست.
فواید مشورت:
- احتمال خطا را کم می کند.
- استعدادها را شکوفا می کند.
- مانع استبداد می شود.
- مانع حسادت دیگران است. اگر با مشورت کامیاب شدیم چون دیگران رشد ما را در اثر فکر و مشورت خودشان می دانند نسبت به ما حسادت نمی ورزند. فرزندی که رشد می کند هرگز پدرش به او حسادت نمی ورزد، چون رشد او را بازتابی از رشد خود می داند.
- امداد الهی را به دنبال دارد، در فرهنگ دینی ماست که ید الله مع الجماعه استفاده از آراء دیگران طرح را پخته و جامع می کند. من شاور الرجال شارک فی عقولها مشورت نوعی احترام به مردم است، ممکن است در مشورت حرف تازه ای به دست نیاید ولی احترام به شخصیت مردم است.
- وسیله شناخت دیگران است. تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد با مشورت می توان درجه علمی و فکری و تعهد و برنامه ریزی افراد را شناخت.
سؤال: آیا مشورت پیامبر با مردم جنبه ظاهری داشت؟
پاسخ: هرگز، زیرا اگر مشورت می فرمود و خلاف آن را انجام می داد نه تنها به امت احترام نگذاشته بود، بلکه به نوعی روح آنان را جریحه دار می کرد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در جنگ های بدر، احد، خندق، حدیبیه، جنگ با بنی قریظه و بنی نظیر و فتح مکه و جنگ تبوک با مسلمانان مشورت فرمود.
مشورت در مسائلی است که مربوط به مردم باشد، ولی در اموری که مربوط به خداوند است نظیر بعث، امامت و عبادت، جای مشورت نیست. نماز پیمان الهی است. الصلاه عهد الله عهد خدا را باید انجام داد و نیازی به مشورت ندارد. امامت و رهبری امت نیز عهد الهی است، زیرا همین که حضرت ابراهیم از خداوند درخواست کرد که نسل او رهبر جامعه شود، خداوند فرمود: رهبری و امامت پیمان و عهد من است و سپردن آن مربوط به گزینش من است نه دعای تو و اگر از شخصی ظلمی سر بزند لایق رهبری نیست، لا ینال عهدی الظالمین پس در رهبری امت، باید تسلیم او باشیم، چنان که قرآن می فرماید: انی جاعلک للناس اماما امامت به انتخاب من است.
اسلام دین جامع و کامل است. - در مسائل اعتقادی: آمنوا، و یتوکلون - در مسائل اخلاقی: یجتنبون، یغفرون - در مسائل اجتماعی: شوری بینهم - در مسائل عبادی: أقاموا الصلاه - در مسائل اقتصادی: ینفقون - در مسائل سیاسی و نظامی: ینتصرون جالب است این صفات در قالب فعل مضارع آمده که نشان استمرار است.
شوری و مشورت، مربوط به امور اجتماعی مردم است، نه احکام و دستورات دینی.

مهمان