گنجینه معارف جلد 1

نویسنده : محمد رحمتی شهرضا

اعلان جنگ با خدا

زده اعلان جنگ با خدا را نهاده بیع نام هر ربا را

حلال و حرام

حرام و هم ربا گردیده شایع حلال آمد هلاک و گشت ضایع

نکات

کمتر مسأله ای همانند مسأله ربا است که به این اندازه در قرآن و سنت نسبت به پرهیز از آن سفارش شده است. نکته اش هم این است که اگر ربا اوج بگیرد، فعالیت کم می شود. ربا از طرفی ظلم به مسلمین و از طرفی دیگر بیکاری درست می کند.(1657)
سفارش به انفاق و منع از اسراف و تبذیر، بهترین راه برای حل اختلافات طبقاتی است. هم چنان که پیدایش و گسترش ربا، زمینه ساز و بوجود آورنده طبقات است. لذا در قرآن آیات لزوم اتفاق و تحریم ربا در کنار هم آمده است. (تفسیر المیزان، ج 2، ص 406.)
الربا، در لغت به معنای زیادی و افزایش است. و در شریعت اسلام به معنای زیاده گرفتن در وام یا بیع است. مورد ربا، یا پول است یا جنس، گاهی پول را قرض می دهد و بیش از آنچه داده باز پس می گیرد، که این ربای در وام است و گاهی جنسی را می دهد و مقدار بیشتری از همان جنس را تحویل می گیرد، که این نیز در مواردی ربا می شود.
رباخوار، به کسی تشبیه شده که شیطان او را خبط کرده است. خبط به معنای افتادن و برخاستن و عدم تعادل به هنگام حرکت است.
رباخوار در قیامت همچون دیوانگان محشور می شود، چرا که در دنیا روش او باعث بهم خوردن تعادل جامعه گردیده است. ثروت پرستی، چشم عقلش را کور کرده و با عمل خود چنان اختلافات طبقاتی و کینه را بر می انگیزد که فقر و کینه سبب انفجار شده و اصل مالکیت را نیز متزلزل می کند. برای این افراد، گویا ربا اصل و خرید و فروش فرع است، فلذا می گویند: بیع و معامله هم مثل رباست و تفاوتی ندارند.
انتقاد از رباخواری، رباگرفتن و ربا دادن، از ابتدای اسلام مطرح بوده است. در سوره روم که در مکه نازل شده است، می فرماید: و ما اتیتم من رباً لیربوا فی أموال الناس فلا یربوا عندالله؛ یعنی آنچه به قصد ربا می دهید تا برای شما در اموال مردم بیفزاید، بدانید که نزد خداوند افزون نمی شود. (روم، 39).
سپس در سوره آل عمران با فرمان لا تأکلوا الربوا؛ از آن نهی گردیده و بیشترین انتقاد از رباخواری در همین آیات آمده است. (آل عمران، 130). ضمناً آیه و أخذهم الربوا و قد نهوا عنه (نساء، 161)، یادآور می شود که در مذهب یهود نیز ربا حرام بوده، هم چنان که این حرمت در تورات (تورات، سفر خروج، فصل 23 جمله 25 و سفر لاویان، فصل 25.) ذکر شده است.
آیات مربوط به ربا، بدنبال آیات انفاق آمد، تا دو جهت خیر و شر را که توسط مال و ثروت پدید می آید مطرح کند. انفاق یعنی دادن بلاعوض و ربا یعنی گرفتن بلاعوض. هر آثار خوبی که انفاق دارد، مقابلش آثار سویی است که ربا در جامعه پدید می آورد. به همین جهت قرآن می فرماید: یمحق الله الربا و یربی الصدقات؛ خداوند ثروت بدست آمده از ربا را نابود، ولی صدقات را افزایش می دهد.
تهدیدهایی که در قرآن برای اخذ ربا و پذیرش حاکمیت طاغوت آمده، برای قتل، ظلم، شرب خمر، قمار و زنا نیامده است. (تفسیر المیزان).
حرمت ربا نزد تمام فرق اسلامی، قطعی و از گناهان کبیره است.
وقتی به امام صادق (علیه السلام) خبر دادند که فلانی رباخوار است، فرمود: اگر قدرت می داشتم گردنش را می زدم.
(وسائل الشیعة، ج 12، ص 429). هم چنان که حضرت علی (علیه السلام) وقتی با رباخواری مواجه شد، از او خواست توبه کند، وقتی توبه کرد او را رها نمود و به دنبال آن فرمود: رباخوار را باید از عمل خود توبه دهند، هم چنان که از شرک توبه می دهند.
از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: خبیث ترین درآمدها، رباخواری است. (الکافی، ج 5، ص 147). و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند: هرگاه خداوند اراده هلاک قریه ای را داشته باشد، رباخواری در آن قریه ظاهر می شود. (کنز العمال، ج 4، ص 104). و خداوند، فرد رباخوار، وکیل، شاهد و کاتب ربا را لعنت نموده است. (وسائل الشیعة، ج 12، ص 430). در حدیثی دیگر می خوانیم: رباخواران، در قیامت همچون دیوانگان محشور می شوند. (تفسیر درالمنثور، ج 2، ص 102).
امام صادق (علیه السلام) علت تکرار آیات ربا را آماده سازی ثروتمندان برای کار خیر و صدقات می داند و می فرماید چون از یک سو ربا حرام است و از طرف دیگر کنز و انباشتن ثروت به صورت راکد نیز حرام است، پس چاره ای برای ثروتمندان جز انفاق و یا کارهای تولید مفید باقی نمی ماند. (وسائل، ج 12، ص 423). هم چنان که درباره علت تحریم ربا گفته اند: رباخواری مانع جریان پول در مسیر تولید و کارهای عام المنفعه است و به جای تلاش و فکر و بازو، فقط از سود پول بهره گیری می شود، لذا ربا تحریم شده است. از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند: لو کان الربا حلالا لترک الناس التجارات؛ اگر ربا حلال بود، مردم کسب و کار را رها می کردند. (وسائل الشیعة، ج 12، ص 424 و بحارالانوار، ج 103، ص 119). و از امام رضا (علیه السلام) نیز روایت شده است که فرمودند: اگر ربا شیوع پیدا کند راه قرض دادن بسته می شود. (الحیاة، ج 4، ص 334). ضمناً چون احتمال در دام ربا افتادن در امور اقتصادی زیاد است، در حدیث می خوانیم: من اتجر بغیر فقه فقد ارتطم فی الربا؛ هر کس بدون دانش و آگاهی از مسائل تجاری وارد تجارت شود، گرفتار ربا می شود.
آثار ربا:
گرفتن پول اضافی، بدون انجام کاری مفید و یا مشارکت در تولید، نوعی ظلم و اجحاف است که موجب پیدایش دشمنی و قساوت می شود. ربا دهنده به جهت بدهی های تصاعدی، گاهی ورشکست و مجبور به قبول انواع ذلت ها و اسارت ها می شود.
ربا، تعادل جامعه را بهم زده و موجب تقسیم جامعه به دو قطب مستکبر و مستضعف می شود.
با توجه به این آثار تخریبی، نه تنها در شریعت اسلام، بلکه در تمام ادیان آسمانی ربا تحریم شده است. اما برخی به بهانه هایی می خواهند ربا را توجیه کنند و به دنبال راه فرار هستند. کلاه شرعی ساختن، همانند حیله یهود برای گرفتن ماهی در روز شنبه که در آیات قبل ماجرای آن بیان شد، نوعی بازی بیش نیست و قرآن از این گونه بازی ها انتقاد کرده است.
ربا، آثار تخریبی خود را دارد هر چند که جوامع انسانی آن را در سیستم اقتصادی خود نپذیرفته باشند. علت پیشرفت جوامع غربی، توجه به علم و صنعت است، نه اینکه رباخواری موجب ترقی آنها شده باشد.
ربا خواران، از تعادل روحی و روانی برخوردار نیستند و جامعه را نیز از تعادل اقتصادی خارج می سازند.
هر چند رباخوار به قصد انباشت ثروت، از دیگران ربا می گیرد، ولی خداوند برکت و آثار خوبی که باید ازدیاد مال داشته باشد از ربا می گیرد. لازم نیست خود مال ربوی از بین برود، بلکه اهدافی که از افزایش ثروت در نظر است از بین می رود. در نظام ربوی، سعادت، محبت و امنیت نیست و چه بسیار ثروتمندانی که از سرمایه خود، هیچ نوعی راحتی و آرامش و یا محبوبیتی بدست نمی آورند، ولی در نظامی که در آن انفاق، صدقه و قرض الحسنه رایج باشد، آن جامعه از برکات زیادی برخوردار است. در آن نظام، فقرا مأیوس نبوده و اغنیا در فکر تکاثر نیستند. محرومان به فکر انتقام و سرقت، و اغنیا نگران حراست و حفاظت اموال خود نمی باشند و جامه از یک تعادل نسبی همراه با الفت و رحمت و تفاهم و امنیت برخودار خواهد بود. در تفسیر کبیر فخر رازی آمده است: وقتی رباخوار، عواطف و عدالت انسانی را در خود محو کند، خود و اموالش مورد نفرین فقرا قرار می گیرد و کینه و انتقام و توطئه سرقت هر لحظه او را تهدید می کند و این نمونه ای از آن نابودی است که در آیه مطرح شده است.
به رشد ظاهری ثروت خیره نشوید، نظام اقتصادی بر اساس ربا رو به نابودی است.
نابود کردن مال ربوی، از سنت های الهی است. یمحق الله الربا فعل مضارع نشانه استمرار است.
رباخوار، از رحمت و محبت الهی محروم است.
رباخوار، بسیار ناسپاس و گنهکار است. او با گرفتن ربا خود را ضامن مردم، زندگی خود را حرام، عباداتش را باطل، و حرص و طمع قساوت را بر خود حاکم می گرداند.
نه تنها ربا نگیرید، بلکه در گرفتن رأس المال و اصل سرمایه نیز مدارا کنید.
ربا گرفتن و رسیدن به دنیا، ساده و زودگذر است، آنچه ابدی و باقی است، قیامت است.
تقوی و یاد قیامت، قوی ترین عامل برای دور شدن از ربا و سایر محرمات است.
حکم تحریم ربا در تورات، سفر تثنیه، فصل 23، جملات 19 و 20 آمده است.
رباخواری گرچه به ظاهر منبع درآمد و عامل کامیابی است، ولی در واقع زمینه محرومیت و عذاب است.
رشدی که از را ربا حاصل می شود، کاذب و ظاهری است، نه واقعی و نزد خداوند.