فهرست کتاب


حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت علیهم السلام

محمد جواد طبسی‏

عدالت در هدیه دادن به کودکان:

هدیه اگر چه غالبا کالایی مادی است اما حاکی از مهر و محبت هدیه دهنده است. محبتی که در دل پنهان بماند و به راهی و شیوه ای تجلی نیابد از بین می رود یا وجودش مورد تردید قرار می گیرد. در سخنان اهل بیت (علیهم السلام) است که به یکدیگر هدیه دهید تا مورد مهر و محبت قرار گیرید.
کودکان روحی حساس و لطیف دارند و هدیه دادن والدین به آنها گواه صادقی بر محبت آنها به فرزندان خویش است. اما در این باره نیز افراط و تفریط و تبعیض و تفاوت روا نیست. و به جای آنکه سودمند افتد، سبب ایجاد حسادت واختلاف بین فرزندان می گردد.
1- نعمان بن بشیر از پبامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می کند که: اعدلوا بین أولادکم فی النحل کما تحبون ان یعدلوا بینکم فی البر و اللطف.(164)
بین فرزندان خود در دادن هدیه به عدالت رفتار کنید همانگونه که دوست دارید آنان نیز در نیکی و لطف و محبت به شما به عدالت رفتار کنند.
2- ابن عباس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): ساووا بین أولادکم فی العطیه، فلو کنت مفضلا أحدا لفضلت النساء.(165)
وقتی هدیه ای به فرزندانتان می دهید بین آنان مساوات را رعایت کنید و اگر من کسی را بر دیگری مقدم می داشتم هر آینه زنان را مقدم می داشتم. از این روایت در می یابیم که تبعیض گذاشتن بین فرزندان روا نیست، اگر قرار باشد فرزندی را بر فرزندان دیگر مقدم بداریم، دختران بدین امر سزاوارترند.
3- محمد بن نعمان و حمید بن عبدالرحمن نقل می کنند که: ان بشیر بن سعد جاء بالنعمان بن بشیر الی رسول الله فقال: انی نحلت ابنی هذا العبد فقال رسول الله و کل ولدک نحلت؟ قال: لا. قال: فاردده.(166)
روزی بشیر بن سعد فرزند خود نعمان را به محضر پیامبر آورده، عرض کرد: من به این فرزندم بنده ای هدیه کردم، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آیا به تمام فرزندانت چنین بخششی کردی؟ عرض کرد: خیر. یا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: این را هم که به او داده ای باز پس گیر.
4- جابر روایت می کند که: قالت امرأه بشیر انحل ابنی غلاما و اشهد لی رسول الله، فأتی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال ان ابنه فلان سألتی أن أنحل ابنها غلاما، قالت اشهد لی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال (صلی الله علیه و آله و سلم) له؟ نعم. قال: فکلهم اعطیت مثل ما أعطیت قال: لا قال: فلیس یصلح هذا و انی لا اشهد الا علی حق(167).
همسر بشیر به شوهر خود گفت بنده ای به فرزندم عطا کن و رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) را هم بر این بخشش شاهد بگیر. بشیر به محضر پیامبر آمد و عرض کرد:
دختر فلانی از من خواسته که به فرزندش بنده ای عطا کنم و شما را نیز بر این بخشش شاهد بگیرم. پیامبر فرمود: یعنی بنده از آن فرزندش گردد؟
عرض کردم: آری. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: آیا به همه فرزندانت چنین بخششی کرده ای؟
عرض کردم: نه. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: این کار روا نیست و بی تردید من جز به حق شهادت نمی دهم.

6- احترام و تکریم فرزند

فرزندان شما در هر سنی که باشند برای خود شخصیت و احترام قائلند، دوست دارند به شخصیت آنان توجه شود و مورد احترام و تکریم قرار گیرند. از این رو سزاوار است که پدر و مادر به این گرایش فطری توجه کنند و روحیه کودکان را با عزت نفس و اعتماد به نفس تربیت و تحکیم کنند؛ از جمله در مهمانیها و دیدارهای خانوادگی و عمومی آنان را همانند دیگران گرامی بدارند و به شیوه ای خردمندانه تحسین کنند و از هرگونه تحقیر و تمسخر و به رخ کشیدن عیبها و لغزشهای فرزندان خویش بپرهیزند و حتی در محیط درون خانه نیز این نکته را از یاد مبرند.
روح کودک چون گل بسیار ظریف و حساس است و ممکن است با کوچکترین حرکت ناهنجار پژمرده شود. برخی از پدران و مادران به غلط تصورمی کنند که چون پدر ومادر شده اند پس حق هرگونه اعمال نظر جابرانه و سلطه جویانه را بر فرزندان خود دارند و می توانند با آنان به هرگونه که بخواهند رفتار کنند در صورتی که در این میان حد و مرزهای باریکی نهفته است و موازین شرعی و تربیتی و اخلاقی دقیقی وجود دارد که نشان می دهد اگر پدر و مادر حکومتی بر فرزندان خود دارند، حکومتی است که خیر و صلاح همه اعضای تحت پوشش آن را در بر می گیرد و چیزی جز حاکمیت عشق و محبت و معرفت و تربیت والای انسانی نیست.
گفتار و کردار معصومین - علیهم السلام - نسبت به فرزندان خود، بزرگترین و ظریفترین درسهای تربیتی را به ما تعلیم می دهد: اینکه چگونه به شخصیت فرزندان خویش عظمت ببخشیم و با دمیدن حس خودیابی و خودباوری در وجود آنها، خط سیر تکاملی آنها و خودباوری میان جامعه و پیوندهای اجتماعی روشن و استوار گردانیم.
پیامبر بزرگوار اسلام می فرماید: اکرموا أولادکم و أحسنوا آدابهم یغفر لکم.(168)
فرزندان خود را احترام کنید، و آدابشان را نیکو گردانید که مورد رحمت و بخشش قرار خواهید گرفت.

احترام کودک در حال نماز

گاهی کودکان خرد سال به هنگامی که پدر یا مادر مشغول خواندن نماز هستند یا از طولانی شدن نماز آنان و یا از گرسنگی بی تابی می کنند و یا دوست دارند در آن حال از سر و گردن پدر و مادر بالا رفته و بر پشت آنان سوار شوند و بازی کنند.
در این هنگام پدر و مادر متحیر می مانند که چه کنند، آیا نماز واجب را شکسته و به خواسته های فرزندشان پاسخ مثبت دهند، و یا نماز را ادامه داده و به داد و فریاد و گریه او بی اعتنا باشند؟
آنچه که می توان از سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت اطهار (علیهم السلام) آموخت این است که نه باید از یاد خدا غافل ماند و به نماز بی اعتنایی کرد و نه اینکه مهر و عاطفه کودک و نیازهای او را بی اهمیت دانست و به فراموشی سپرد. نماز را باید کامل و با توجه به جا آورد، اما می توان با در نظر گرفتن نیازهای کودکان آن را به اختصار برگزار نمود، گاهی هم می توان در حال نماز به نیازها و عواطف اطفال پاسخ مناسب داد، در عین حال وضع و حال نمازگزار را هم حفظ نمود.