فهرست کتاب


حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت علیهم السلام

محمد جواد طبسی‏

تشویق و نظارت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بر کشتی حسنین (علیهم السلام):

از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) نقل شده است که: روزی حسن وحسین نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با هم کشتی گرفتند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: حسن بجنب!. عرض کردم ای رسول خدا! بزرگتر را بر علیه کوچکتر تشویق می کنی! پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: جبرئیل می گوید: حسین بجنب! و من می گویم حسن بجنب!(155)

4- وفای به وعده

دستور دیگری که اسلام پدران و مادران را بدان موظف ساخته و بر آن تأکید فراوان کرده، عملی کردن وعده هایی است که آنان به فرزندان خود می دهند.
زیرا با عمل نکردن به وعده ها شخصیت فرزندان خویش را تحقیر کرده و به آنان درس دروغگویی می دهند و با گفتار بی عمل خود سخنانی را هم که در آینده خواهند گفت، از پیش بی اعتبار می سازند. بدون شک این شیوه سلوک با فرزندان در روایات مردود شمرده شده و والدینی که وعده هایی بی پایه و اساس به فرزندان خود می دهند مورد نکوهش قرار گرفته اند.
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: أحبوا الصبیان وارحمو هم فاذا وعدتموهم ففوا لهم فانهم لایرون الا أنکم ترزقونهم.(156)
کودکان را دوست بدارید و به آنان اظهار محبت کنید. پس اگر به آنان وعده ای دادید، به آن وفا کنید، زیرا آنان روزی خود را به دست شما می بینند. علی (علیه السلام) از پیامبر نقل می کند که: اذا وعد أحدکم صبیه فلینجز.
هر یک از شما، اگر به فرزند خود وعده ای می دهد بدان وفا کند، حارث اعور از علی (علیه السلام) نقل می کند که لا یصلح من الکذب جد ولاهزل، ولا أن یعد أحدکم صیه ثم لا یفی به، ان الکذب یهدی الی الفجور، والفجور یهدی الی النار.(157)
دروغ گفتن شایسته نیست، به جد باشد یا به شوخی و یاوه و نیز سزاوار نیست که کسی از شما وعده ای به فرزندش بدهد و سپس به آن وفا ننماید، دروغگویی به تبهکاری می انجامد و تبهکاری به آتش دوزخ.
امام کاظم (علیه السلام) فرمود: اذا وعدتم الصغار فأوفوا لهم فانهم یرون انکم الذین ترزقونهم و ان الله لیس یغضب لشی ء کغضبه للنساء والصبیان.(158)
اگر به کودکانتان وعده دادید وفا کنید زیرا آنان می پندارند که روزیشان به دست شماست؛ به راستی خداوند بر هیچ چیز آن چنان خشم نمی گیرد که به خاطر زنان و کودکان. از مجموع این روایت چنین استفاده می شود:
1- اولا لزومی ندارد که به فرزند خود وعده چیزی بدهید، اما اگر وعده ای دادید حتما به آن وفا کنید، زیرا آثار منفی خلف وعده نسبت به بزرگ و کوچک یکسان است. و جمله ففوا یا فلینجز که در روایت آمده تصریح می کند که عملی ساختن وعده واجب است.
2- همان گونه که شما از خداوند و حتی از بندگان او انتظار ندارید که به وعده هایی که داده اند وفا نکنند، کودکان شما نیز، انتظار ندارند که نسبت به وعده هایی که به آنان می دهید عمل نکنید.
3- وفا نکردن به این قبیل وعده ها در روایات تجاوز به حقوق کودک محسوب شده است و چون کودک نمی تواند از حق خود دفاع کند، زیرا زیر پاگذاشتن حق او خشم الهی را بر خواهد انگیخت؛ که خداوند پشتیبان محرومان و ناتوانان است.
4- در اثر وفا نکردن به وعده های دروغین دریچه ای به روی فرزندان خود باز می کنید که اولین ره آورد آن پیدایش روحیه نفاق و دروغگویی در کودکان است؛ زیرا کودکان بیشتر، از سیره عملی والدین درس می گیرند تا سخنان آنها و به این ترتیب احساس می کنند که دروغ گفتن زشت نیست و وفای به عهد و پیمان ضروری نیست و هیچ مانعی ندارد که برای حفظ ظاهر و نشان دادن عنایت خویش به دیگران وعده هایی به آنها بدهیم اما با هزار بهانه و معذرت خواهی امروز و فردا کنیم و سرانجام نیز از عملی کردن وعده هایمان شانه خالی کنیم.
بی تردید این گونه رفتارهای ناپسند زمینه ساز انحرافات گوناگون کودکان و سبب دوری آنها از پاکی و صداقت خواهد شد.

5- رعایت عدالت و مساوات بین فرزندان

یکی دیگر از وظایف اخلاقی پدران و مادران این است که همیشه سعی کنند بین فرزندان خود، بر اساس عدالت و مساوات رفتار کنند، و هیچ گاه پسر را بر دختر یا فرزندی را بر فرزندان دیگر مقدم ندارند و یا نزد بچه ها، یکی را بیش از همه مورد مهر و محبت و نوازش قرار ندهد. اگر می بوسند تمام بچه ها را ببوسند، اگر سوغاتی می خرند برای همه بچه ها بخرند.
بدیهی است که پدر ومادر از ثمره تلخ این تبعیضها بی بهره نمی مانند و اعتماد بچه ها از آنان سلب می شود، علاوه بر این با دست خود آتش حسادت، دشمنی و کینه ورزی را بین فرزندانشان شعله ور می سازند، البته جز این هم، نباید انتظار داشت.
نعمان بن بشیر از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می کند که: اتقوالله و اعدلوا بین أولادکم کما تحبون أن یبروکم.(159)
از خدا بترسید و بین فرزندانتان، با عدالت رفتار کنید، همان گونه که دوست دارید آنان به شما نیکی کنند.
اینک به یاری خدا با دستورات و رهنمودهای معصومین - علیهم السلام - در خصوص این مسأله مهم تربیتی آشنا می شویم.