حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت علیهم السلام

نویسنده : محمد جواد طبسی

بسمه تعالی

یکی از مهمترین وظایف دینی اجتماعی که در جوامع اسلامی باید کاملا رعایت شود وظیفه پدران و مادران در رابطه با فرزندان است که متأسفانه کمتر رعایت می شود، و بیشتر پدران و مادران بر این باورند که حقوق خود را نسبت به فرزندان محفوظ بدارند و هرگز فکر نمی کنند که شاید فرزندان آنها بر آنان حقوق و واجباتی داشته باشند و باید رعایت شود. و در انجام آن کوتاهی نشود لذا یکی از وظایف مربیان جامعه اسلامی در هر گوشه و کنار کشورهای مختلف جهان آن است که پدران و مادران را به این حقیقت و وظیفه الهی آشنا سازند و آنان را بر انجام آن کوشا نمایند.
اکنون با کمال شعف می بینیم رادمردانی فاضل و اندیشمند همچون جناب عالم فاضل و اندیشمند کامل جناب حجه الاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ محمد جواد طبسی فرزند برومند مرحوم آیه الله طبسی نجفی تغمده الله برحمته که از برکات انفاس آن پدر بزرگوار برخوردار است به گوشه ای از این وظیفه دینی اخلاقی پرداخته و در صدد آشنا کردن توده مردم به این جنبه از وظیفه انسانی اجتماعی است.
و انصافا کتابی که در این راستا نگاشته، جامع ترین و کامل ترین نوشته هایی است که تا کنون مشاهده کرده ام از حیث بیان مطالب و استدلالات قوی و استشهادات روشن و ذکر روایات متناسب و با ارزش، سهم بالایی را ایفا کرده و نیکو آورده است خداوند بر توفیقات این نویسنده توانا و مؤلف بزرگوار بیافزاید و جامعه اسلامی را بیش از بیش از مفاخر نوشته ایشان سودمند گرداند.
بتوفیقه تعالی و عنایته الواثبه ان شاء الله
قم - محمد هادی معرفت
29/1/74

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
خانواده نخستین کانون تربیت کودک و معمار اولیه شخصیت اوست. در همین مدرسه بزرگ تربیتی است که فرزندان بتدریج از رفتارهای پدر و مادر، الگوبرداری می کنند. کودکان تا چند سالی مقلدند و مطابق اصل همانند سازی تلاش می کنند که کارهای خود را همانند و شبیه آنان سازند. از آنجا که کودکان مطابق فطرت الهی، خداپرست و درست کردار به دنیا آمده اند. چنانچه در محیط تربیتی آنان رفتارهای مطابق آیین توحید باشد، و والدین به وظایف خویش آشنا باشند، آنان نیز موحد و متقی خواهند شد وگرنه منحرف می شوند؛ چنان که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
المولود یولد علی الفطرة الا أن أبواه یهودانه و ینصرانه و یمجسانه
فرزند بر فطرت پاک الهی آفریده شده است مگر آنکه پدر و مادرش او را یهودی، نصرانی و یا مجوسی کنند.
مسؤولیت خانواده و پدر و مادر تنها تأمین غذا و لباس و بهداشت فرزندان نیست بلکه باید آنان را بر فطرت توحیدی و الهی، تربیت کنند و بر رفتار، گفتار، دوست و عبادت و... کودکانشان نظارت کامل داشته باشند.
توجه والدین به کودکان موجب رشد و شادابی و صلاح آنان می شود، و آنان را از دامهایی که شیاطین در پیش رویشان گسترده اند، نجات می دهد.
عدم توجه و رها کردن فرزندان موجب افسردگی، غلتیدن در منجلاب گناه، همنشینی با دوستان بد، و در نهایت نابودی او می شود. شوقی شاعر می گوید:
لیس الیتیم من انتهی أبواه من - هم الحیاة و خلفاه ذلیلاً
ان الیتیم هو الذی تلقی له - أما تخلت او أبا مشغولاً
یتیم آن نیست که پدر و مادرش دیده از جهان بسته او را تنها گذاشتند، بلکه آن کودکی یتیم است که مادرش از پدر او جدا شده و یا پدری دارد که سخت گرفتار کارهای خویش است. فرزندان آرامش روحی و جایگاه امن می خواهند، آنان مهر و محبت را جستجو می کنند و ما باید با شناخت از دستورات و راهنماییهای معصومین (علیه السلام) کلید تربیت صحیح کودکانمان را به دست آوریم و خانه را محل امن و آرامش و موجب رشد فکری آنان کنیم، و نگذاریم دیو تشویش، عقده حقارت، اضطراب و... در خانه دل آنان لانه گزیند.
پدر و مادر باید یک دوست خوب برای فرزندان خود باشند و با راهنماییهای بجا، اعتماد به نفس را در آنان زنده کنند، از آنان مردان و زنانی با ایمان، آهنین اراده، امانت دار، فداکار، درستکار، فروتن، ایثارگر، متواضع، خیرخواه و... تحویل جامعه دهند.
کتاب حاضر بیان کننده حقایق و دستورالعملهائی است که ما در تربیت فرزندانمان به دنبالش هستیم، زیرا بنیانش بر گفتار و کردار و توصیه های معصومین - علیهم السلام - به فرزندانشان است. و تنها امتیاز این نوشته این است که سعی شده در حد امکان سیره معصومین (علیه السلام) و کیفیت برخورد و معاشرت آنان با فرزندانشان نقل شود و به عنوان راه حل نهایی مطرح گردد، لذا بیشتر به روایاتی اشاره شده که در آنها کلمه فرزندم آمده و یا وظیفه ای معین را برای پدر و مادر بیان کرده است.
اما انگیزه و هدف از تألیف آن، این بود که با رهنمودهای پیشوایان معصوم، جان میلیونها کودک و جوان از خطر انحراف و هزاران خانواده از فروپاشی نجات یابد، زیرا با توجه به اوضاع کنونی جهان که فساد اخلاقی و انحراف عقیدتی به اوج خود رسیده است و از هر سویی نغمه ویرانگری به گوش می رسد، علاوه که شیاطین با هزاران دام، راه بر کودکان و نوجوانان گرفته تا آنان را در منجلاب فساد و نیستی غوطه ور سازند. از اینرو وظیفه هر مسلمان دلسوزی است که نهایت تلاش خود را جهت نجات نونهالان و حفظ خانواده ها بنماید. این انگیزه وقتی در من شدت پیدا کرد که به مناسبتی کتاب شریف وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل و دیگر متون روایی را بررسی می کردم، در این بررسی به روایاتی برخوردم که وظایف پدران را در مقابل فرزندان خود بیان می کرد، سخت مجذوب این روایات شدم و تصمیم گرفتم با فرصت و دقت بیشتری به جمع آوری آنها بپردازم تا با الهام از روایات، یک دستورالعمل نسبتاً جامعی که در بردارنده گفتار و سیره عملی پیشوایان معصوم (علیه السلام) است برای پدران و مادران در خصوص نحوه تربیت فرزندانشان ارائه نمایم.
اینک که به لطف خدای منان این خدمت ناچیز به پایان رسیده، از باب من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق بر خود لازم می دانم که از تلاشهای بی وقفه و خالصانه دانشمندان محقق و بزرگوار آقایان: شیخ مصطفی آخوندی، کریم جباری و ابوالفضل طریقه دار، که در شکل گیری این نوشتار متحمل زحمات بسیاری شدند صمیمانه تشکر و قدردانی بنمایم.
امید است بزرگان و صاحبنظران، ما را از نظرات سودمند خویش بهره مند سازند تا به یاری خداوند در چاپهای بعدی اصلاح و تکمیل شود. و من التوفیق و علیه التکلان
قم - حوزه علمیه
محمد جواد طبسی
15/3/73
24 / ذی الحجه /1414

فصل اول: جایگاه فرزند و مسؤولیت والدین

شاید هنوز هم بسیاری از پدران و مادران آن چنان که باید فرزندان خود را نشناخته باشند و به امر پرورش و تربیت آنان توجه کافی نکنند. زیرا این روشن است که تا انسان به کنه و حقیقت چیزی پی نبرد و آن را چنان که هست و باید نشناسند به ارزش و اهمیت آن واقف نمی شود؛ همچنان که امام علی (علیه السلام) فرمود:
الناس اعداء ما جهلوا(1) مردم دشمن ندانسته های خود هستند. از این رو ممکن است پدران و مادرانی نیز به دلیل نشناختن روحیه و شخصیت فرزندان خویش و سهل انگاری در تربیتشان، آنان را دشمن خود تصورکنند.
از این رو ضروری می نماید که در پرتو قرآن و روایات، جایگاه و منزلت فرزندانمان را بشناسیم تا نسبت به وظایف خودمان درباره آنان بی اعتنا نباشیم بلکه گوهر شناس باشیم و به کودکان، این گوهرهای نفیس زندگی، عشق بورزیم. قرآن مجید در برخی آیات از فرزندان با عنوانهایی؛ همچون نور چشم(2)، زینت بخش زندگی(3) و فتنه و وسیله آزمایش بشر(4) یاد کرده است.
فرزندان، مونس و امید والدین هستند، شاید به این دلیل که حضرت زکریا از خداوند درخواست فرزندی می کند تا او را از تنهایی بیرون آورد. قرآن مجید می فرماید: و زکریا اذ نادی ربه رب لاتذرنی فردا و انت خیر الوارثین.(5)
و یاد آور زکریا را که پروردگار خود را چنین صدا زد: پروردگارا مرا تنها مگذار و تویی بهترین وارثان.