فهرست کتاب


بقا و زوال دولت

عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی‏ به کوشش:رسول جعفریان

نظم الغرر در مقایسه با شرح آقا جمال خوانساری

گفتیم که آقا جمال خوانساری (1125) اندیشمند زبردست دوره صفوی نیز شرحی بر غررالحکم آمدی نگاشته است. این شرح توسط محقق بزرگوار مرحوم جلال الدین محدث ارموی (م 1358 شمسی) طی شش مجلد (جلد هفتم با عنوان فهرست غرر) توسط انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسید. صرفنظر از ادبیات نسبتاً مغلق آن دوره، شرح آقا جمال شرحی مفید و قابل استفاده است بویژه که فوائد و تحقیقات فقهی، ادبی و تاریخی نیز در آن یافت می شود. قوت علمی آقاجمال نیز شناخته شده و تردیدی در آن وجود ندارد.
نظم الغرر در قیاس با شرح آقا جمال از سه امتیاز برخوردار است اولاً مؤلف ترتیب غررالحکم را نه الفبائی بلکه موضوعی کرده و در ابواب گوناگونی آن را مرتب ساخته است. ثانیاً ترجمه و شرح هر کلام مولی مستقل از یکدیگر آمده است؛ در شرح آقاجمال چنین تفکیکی صورت نگرفته بلکه شرح و ترجمه با هم آمده، در حالی که مؤلف ما در آغاز کلام مولی را ترجمه و پس از آن به شرح آن پرداخته است. ثالثاً فوائد تاریخی نظم الغرر، افزون بر شرح آقاجمال بوده و صرفنظر از مواردی که شرحی برای آنها نیاورده، در مواردی به تفصیل سخن گفته و حتی در انتهای برخی از ابواب خاتمه ای که نتیجه گیری کلی از باب است آورده است.

نسخه های نظم الغرر

آنگونه که از فهرست های موجود بدست می آید، نسخه کامل کتاب نظم الغرر بر حسب آنچه مؤلف گفته {که کتاب را در نود و نه باب به انجام رسانده }، بدست ما نرسیده است. از آنچه نیز بدست ما رسیده ما تنها به چاپ ابواب ششم تا هشتم آن که در باب حکومت و سیاست است می پردازیم. در عین حال ذیلاً کوشش کرده ایم تا فهرست آنچه را که از نسخه های کتاب در برخی از کتابخانه های مشهور و قابل دسترسی یافت می شود عرضه کنیم:
برخی از نسخه هائی که ذیلاً به شناسائی آنها می پردازیم بر ما روشن است که مربوط به کدامیک از ابواب کتاب است اما برخی دیگر را بدلیل آنکه از روی فهرستها استخراج کرده و آنان متذکر ابواب کتاب نشده اند نمی دانیم کدامیک از ابواب کتاب است در این صورت فقط به ذکر شماره آن اکتفا می کنیم.
جلد نخست کتاب به شماره 1499 در کتابخانه آیه الله مرعشی و 2018 مجلس ثبت شده است.
این جلد قطعاً باید جلد نخست کتاب باشد زیرا از مقدمه مؤلف و توضیحات وی کاملاً چنین مطلبی را می توان استفاده کرد. برخی (فهرست سپهسالار ج 2 ص 106 - 107) بی توجه به این مقدمه، مجلدی را که ما در اینجا چاپ کرده ایم جلد نخست معرفی کرده اند.
از نسخه ای که باب های چهارم در خصائص و اسرار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت او و پنجم در علم و جهل کتاب در آن آمده آگاهی نداریم جز آنکه ابن یوسف شیرازی در فهرست سپهسالار (ج 2 ص 106) یادآوری کرده که نسخه ای از آن نزد محسن نعمت اللهی موجود است. نسخه شماره 2018 مجلس بنا به معرفی آن از باب اول تا باب چهارم را شامل می شود. (فهرست ج 6 ص 16).
باب ششم تا هشتم کتاب که به احتمال قوی جلد سوم کتاب نظم الغرر است، همین مجلد چاپ شده ماست. بنا به اظهار نفیسی (فهرست مجلس ج 6 ص 16) نسخه ای از آن نیز در اختیار وی بوده است. این مجلد به شماره 5307 در کتابخانه آیةالله مرعشی ثبت شده و ما بر اساس همین نسخته که بسیار خوانا بوده و در رجب سال 1110 (یا 1115) کتابت شده که طبعاً در حیات مؤلف بوده است. نسخه دیگر این مجلد (باب 6 - 7 - 8) به شماره 6166 در کتابخانه ملک (فهرست ج 4 ص 824) ثبت شده است.
در فهرست کتابخانه دانشگاه مجلدی از آن به شماره 2665 (فهرست 10/ 1561 با عنوان ج چهارم شناسانده شده است - نسخه ای از کتاب نظم الغرر نیز که مشتمل بر بابهای نهم تا سیزدهم است به شماره 7396 در کتابخانه آیةالله مرعشی (فهرست ج 19 ص 195) ثبت شده است.
جلد پنجم کتاب نظم الغرر مشتمل بر باب دهم تا باب چهاردهم به شماره 1500 و 5489 در کتابخانه آیةالله مرعشی و به شماره 8566 کتابخانه مجلس ثبت شده است.
باب پانزدهم کتاب در نسخه شماره 802 فهرست کتابخانه سپهسالار (شهید مطهری) ج 2 ص 112 آمده است.
باب بیستم کتاب نیز در نسخه شماره 801 فهرست کتابخانه سپهسالار ج 2 ص 105 - 109 ثبت شده است.
نسخه های دیگر این کتاب که آگاهی از شماره مجلد آنها نداریم عبارتند از: نسخه شماره 309 مهدوی: دفتر نسخه های خطی (نشریه) ج 2 ص 133.
نسخه شماره 442 کتابخانه ملی تبریز: نسخه های خطی (نشریه) ج 4 ص 315.
اگر این نسخه همان باشد که وقایع الایام ج 2 ص 396 (به نقل از فهرست سپهسالار ج 2 ص 105 - 107) از آن یاد کرده که در تبریز است باید مجلد سوم کتاب یعنی همین مجلد چاپ شده ماست.
نسخه شماره 15/12/5 موزه بریتانیا: نسخه های خطی ج 4 ص 673 (اشتباهاً به محمد یحیی پدر مؤلف نسبت داده است.)
در فهرست کتابخانه مسجد اعظم قم نیز نامی از این کتاب به میان آمده اما متأسفانه جای شماره آن سفید مانده است!

نظم الغرر در میان متون سیاسی دوره صفوی

اهمیت دوره صفوی به لحاظ ترکیب دیدگاههای سیاسی شیعی با روال طبیعی حاکمیت، و وارد کردن برخی از عناصر آن در درون حکومت است. چنین ترکیبی، قدرت سلطنت را که رسمیتی در فقه شیعه نداشت، با برخی از جنبه های فکر سیاسی شیعی، نزدیک کرده و علیرغم تلقی سلطنت به عنوان غصب حکومت امام معصوم (علیه السلام) به عنوان یک ضرورت یا نیابت غیر مستقیم و مع الواسطه، با آن همگام گردید. درگیری علما در عمل از یک سو و ضرورت حفظ حکومت شیعه در برابر تجاوزات دول غیر شیعی برای تصرف ایران، دامنه همکاری و هماهنگی آنان را وسعت داد. در چنین شرایطی بجای آنکه علما اصرار بر اطلاق طاغوت بر احکام صفوی داشته باشند کوشیدند تا آنها را در جهان عمل با آرمانهای عملی شیعه که برخاسته از روایات معصومین (علیه السلام) بود آشنا سازند.
گریز آنها از بحث نخست، در آثار سیاسی و جز آن، در دوره صفوی کاملاً مشهود است. تنها موارد نادری را می توان یافت که اطلاق سلطان جابر بر سلاطین صفوی شده باشد؛ گرچه گاه توضیحات فقهی آنها بگونه ای است که عملا در تطبیق شامل حال آنان نیز می شود. برای گریز از چنین قضاوتهایی مناسب است که به کتابچه ای منسوب به ملاصدرا (م 1050) در تفسیر آیةالکرسی اشاره کرد که خطبه کتاب را بنام شاه عباس تنظیم کرده اما در ذیل شرح کلمه طاغوت، توضیح داده شده که این لفظ شامل تمامی کسانی می شود که جز امام معصوم حکومت را در دست گیرد(4).
در برابر علما کوشیدند تا ضمن تألیفاتی که در باب سیاست دارند بیشتر دستورات و راهنمائی های عملی برای حکومت را عرضه کنند؛ به عبارت دیگر در باب اخلاق عملی نگارشاتی داشته باشند. چنین نگارشاتی پیش از آن در میان دانشمندان سنت و بعضاً شیعه وجود داشت؛ ساختار آنها بر پایه ارائه توصیه های عملی برای خلفا و امیران و سلاطین بود آنگونه که حکومت خویش را چگونه حفظ کنند و توضیح اینکه حفظ آن حکومت بر پایه عدالت و دفاع از حقوق و منافع رعایاست.
در این کتابها مباحث کلامی مربوط به امامت و خلافت جائی داشت و نه مباحث فقهی؛ بلکه بحث بیشتر، صورت اخلاقی و توصیه ای داشته است. نوع استدلالها برپایه تحلیلهای عقلانی - روانی و همراه با استفاده از نمونه های تاریخی و کلمات حکیمانه منسوب به بزرگان سیاست، ادب و فلسفه، قرار داشته است. آنچه که در این سبک کتابها، در دوره صفوی افزوده شده، بهره وری از کلمات معصومین و سیره عملی حکومت امیرمؤمنان (علیه السلام) بود. در مواردی اساس نگارش بر تحلیل کلمات امام علی (علیه السلام) گذاشته شده و در مرحله بعد از کلمات حکیمانه منسوب به دیگران و نیز اشعار و حکایات تاریخی استفاده می شد.
شروحی که بر عهدنامه مالک اشتر نگاشته شده در راستای چنین شیوه ای از نگارش در باب اخلاق عملی باید شمرد. ما در جای دیگری اشارتی به این موارد کرده ایم(5). البته نمونه های مستقل نیز وجود دارد که برپایه ساختار همان نوشته های پیشین در باب اخلاق عملی نگاشته شده که از جمله آنها، روضه الانوار از محقق سبزواری عباسی است؛ اما همان نیز، نه تنها در طول کتاب از روایات معصومین (علیه السلام) بهره برده و انتها به ترجمه عهد مالک پرداخته است.
در اینجا با کتابی آشنا خواهید شد که بر اساس کلمات کوتاه امام علی (علیه السلام) کوشیده است تا اثری در باب اخلاق عملی و در زمینه حکومت و سیاست پدید آورد. این کلمات همانگونه که پیش از این اشاره شد برگرفته از کتاب غررالحکم آمدی است. بسیاری از آن کلمات در نهج البلاغه و دیگر منابعی که به گردآوری خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار آن حضرت پرداخته اند آمده است. وی در این کتاب، در سه باب، کلمات سیاسی امام را تنظیم کرده است: نخست بیان نشانه های پیشرفت و پسرفت دولت و زوال و انتقال آن. باب دوم درباره منافع عدل و داد و ضررهای ظلم و بیداد است سومین باب این مجلد درباره خدمه الملوک و الریاسه و ما یتعلق بالسیاسه است.
آنچه علاوه بر ترجمه و شرح کلمات امام در آن وجود دارد توضیحات مؤلف است که جستجوی در آنها می تواند نگرشهای سیاسی عالم شیعی ما را در باب اهمیت عدالت، مردم داری آثار ظاهری و باطنی ظلم را نشان دهد. توجه وی در فصل نخست به مساله اقبال و ادبار حکومت، همچنان که اهمیت عنصر عدالت که در تمامی آثار سیاسی اسلام مورد عنایت قرار گرفته، در این اثر نیز واضح و آشکار است. می تواند از نکات مهم کتاب وی باشد. مروری بر محتوای کتاب و تحلیل مفاهیمی که نقش محوری در بحث مؤلف دارند وظیفه گفتار مستقلی است که از محدوده این مقدمه بیرون است.
ما پیش از این، یک متن از متون سیاسی دوره صفوی را با عنوان رساله سیاسی در شرح علل سقوط صفویه و راه حل بازگشت آن به قدرت به چاپ رساندیم(6). اینک دومین متن را که عبارت از همین نظم الغرر است چاپ می کنیم. رساله آئینه شاهی فیض کاشانی نیز که تحلیلی عقلانی - روانی از انواع نیروهای حاکم بر انسان است، به عنوان سومین متن سیاسی دروه صفوی در همین کتاب چاپ خواهد شد. در مقدمه آن توضیحات لازم را خواهیم داد.
در اینجا باید از لطف جناب حجةالاسلام و المسلمین دکتر سید محمود مرعشی خلف صدق آیةالله العظمی مرعشی نجفی که نسخه این کتاب را در اختیار ما قرار دادند تشکر کنم.
همچنین از برادران جاویدی، عزیزی و فتح اللهی که در حروفچینی و صفحه آرائی کتاب متحمل زحمت بسیار شدند، تشکر کرده و برای همه آنها آرزوی توفیق روزافزون دارم.
رسول جعفریان
آبان 1371
صفحه 21
صفحه 22