عشق و رستگاری (شرح دعای ابوحمزه ثمالی)

نویسنده : احمد زمردیان شیرازی

تقدیم به

تقدیم به روان پاک علی ابن الحسین زین العابدین و فخر الساجدین حضرت سجاد علیه السلام
این کتاب تنها برای آنها که پایبند به اصول دینی هستند نوشته نشده، بلکه برای هر گروه که طالب آراستگی خود به کمالات باشند، برای آنها که بر سر دو راهی حق و باطل سرگردانند، برای آنها که در حال شک و تردید به سر می برند، به خصوص طبقه جوان و روشنفکر مطالعه این کتاب لازم و ضروری است.

پیش گفتار

یک حقیقت غیر قابل انکار
بسم الله الرحمن الرحیم
می گویند دوران کهنه سپری شده و امروز عصر تسخیر فضاست؛ بشر به ماوراء این کره خاکی دست یافته و امیدوار است بتواند بعضی از کرات آسمانی را هم به تصرف خود درآورد و قابل توجه این که می گویند اندیشه کهنه و افکار فرسوده و متابعت از رویه پیشینیان برای زندگی امروز شایسته پیروی نیست و امروز فکر نو، روش نو، کردار نو و گفتار نو لازم است.
درست می گویند، و بسیار بجا و این حقیقت را نمی توان انکار کرد، ولی نمی دانم آیا در این عصر مشعشع که افکار عالیه انسانی به مرحله ای رسیده که عوالم خلقت را یکی پس از دیگری بررسی می نماید و چنین در صدد کنجکاویست تا بلکه بتواند به پاره ای از اسرار جهان آفرینش پی برد. و در این عصر که می گویند همه چیز نو شده و همه چیز نو لازم است؛ آیا ایمان نو هم لازم است؟. آیا پرستش خدایی غیر از خدای ازل و ابد را باید کرد؟ و یا آنکه به حکم ضرورت این یک چیز را دیگر نمی توان نو کرد؟ و چاره ای نیست که باید همان خدای کهن و همان پروردگار قدیم را پرستش کرد.
پس با این حالت عقیده آنست که در این عصر بهتر می تواند در آثار صانع این جهان آفرینش تفکر و تدبر نمود، و همینطور که در اوضاع مادیت جهان پیشرفت عظیمی ایجاد شده؛ دائره افکار و مرتبه دانش بشری هم در معنویت اوج گرفته و در کنجکاوی چگونگی ذات احدیت است.
و لکن در این راه به نحو احسن موفقیت حاصل نخواهد شد، و هر اندازه تلاش به جایی نخواهد رسید مگر به پیروی و متابعت از خداشناسانی که خدای تعالی خود؛ آنها را تایید کرده است، یعنی همان خداشناسان کهن، همان خداپرستان که از صدها سال قبل به اوضاع و احوال و ترقیات امروز اشاره کرده اند؛ چون هر فنی را در عالم متخصصی است و این فن مخصوص به انبیا و اوصیا می باشد که آنها گذشته از نبوغ ذاتی مؤید بتأییدات الهی بوده، و از همه بالاتر از گفتار خود حق تعالی و از بیان کتاب های آسمانی جهانیان را به وظیفه خود خداپرستی آشنا کرده اند.
و موضوع مهم آن است که با وجود این تحولات عظیمی که از اول خلقت تا حال ایجاد شده و در این قرن اخیر سیر تکاملی را می پیماید؛ اگر بخواهند در واقع منظور از خلقت را بدانند و بخواهند بدانند که این تشکیلات برای چیست؟ و مرحله نهایی به کجا منتهی خواهد شد؛ مفهوم واقعی حاصل نخواهند کرد و به هیچ کجا راه نخواهند برد؛ مگر آنکه جواب خود را تنها از آخرین کتابی بگیرند که به وسیله آخرین پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است.
و این راز مهم را قرآن مجید خوب آشکار کرده و پرده از روی آن برداشته است؛ و گمان می کنم همین یک عبارت از آن کافی باشد که می فرماید: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون؛ اشاره بر این که تمام این تشکیلات از ابتدای خلقت و این ترقیات پی در پی و این اختراعات عجیب و غریب که در امر صنایع، خدای تعالی خود افکار بشر را هدایت کرده؛ و در واقع الهام بخشیده است؛ فقط و فقط برای شناسایی و پرستش خود او سبحانه است؛ و لا غیر.
از آنجهت که معنی آیه شریفه چنین صراحت دارد: نیافریدم جن و انس را مگر آنکه به پرستش من گرایند؛ و چنین گفته شده که مراد از عبادت و پرستش؛ معرفت است و به این اعتبار معنی این شود که نیافریدم بندگان را جز آنکه مرا بشناسند؛ پس علت غائی در ایجاد موجودات و انشاء ممکنات معرفت می باشد که بحث این موضوع به تفصیل در جای خود در خلال شرح مطالب این کتاب بیاید.
حال که دانسته شد منظور از خلقت شناسایی خدای تعالی و ایمان به اوست؛ باید فهمید که این ایمان و شناسایی برای چه منظور است؟ و فایده آن چیست؟ و باز شاید هیچ کس نتواند بهتر از قرآن این معنا را جواب دهد که اگر به یک عبارت کوچک از آن اشاره کنیم کافی است:
خدای تعالی در اکثر مواردی که در قرآن مجید می فرماید: من آمن بالله یا یومنون بالله پیرو آن و الیوم الآخر را آورده است؛ یعنی لازمه شناسایی و ایمان به خدا ایمان به امر آخرت است. و مبدأ بدون معاد بی نتیجه است چون این دو رکن، موجب سعادت انسان در عالم عقیده و ایمان است. و خلاصه نتیجه نهایی خلقت را به روز باز پسین موکول کرده است؛ که شاید قسمتی اعظم از آیات قرآنی در این مورد نازل شده، و نگارنده در کتاب سرنوشت انسان این موضوع را به قدر توانایی حلاجی کرده و تقریبا به طور جامع عوالم قیامت و صحنه های مختلف آن را از نظر قرآن مجسم ساخته است. طالبین به آن کتاب مراجعه نمایند.
و چون در هر دوره چه در زمان جاهلیت و بربریت و چه در این عصر طلایی که به اصطلاح دوران تکامل عقل است؛ برای پرستش خدای تعالی و برای حصول به ایمان؛ بشر هر آن محتاج هدایت است؛ و برای این منظور مربی و آموزگار لازم است، و معلوم است که بلاشبه در این امر بایستی متوسل به انبیا و اوصیا شد و از کتب آسمانی و آثار موجود آنها استفاده کرد؛ لذا نگارنده در این کتاب از مکتب علی بن الحسین، امام چهارم حضرت سجاد علیه السلام تعلیم گرفته و روش آن حضرت را در پرستش و بندگی انتخاب کرده؛ یعنی دعایی که از لسان مبارک آن بزرگوار تعلیم به ابوحمزه ثمالی شده است در مقام تفسیر و تشریح درآورده، و نیز شواهد گفتار و اثبات حقایق مطالب را به آیات قرآنی اشاره کرده؛ تا عموم سرگشتگان؛ در این شاهراه هدایت قدم گذاشته و از رویه آن حضرت پیروی نمایند و تکلیف واقعی خود را در مقام پرستش و بندگی بدانند.
موضوع قابل توجه این است که امام علیه السلام در این دعای شریف تمام نکات برجسته اصول عقاید را به کار برده و مقام تعلیم را در توحید و عدل و معاد به مرتبه خود رسانیده است و مطالب دعا را به طوری ارتباط به آیات الهی داده که گذشته از این که تعلیم مناجات و تعلیم روش بندگی کرده است؛ حقایقی از قرآن مجید را هم افشا نموده است؛ و اینک با عنایت حق نکات دقیق آن به معرض توضیح در آمده است.
امید است که این اقدام مورد توجه پیغمبر اکرم، خاتم النبیین، محمد صلی الله علیه و آله و سلم و خاندان گرامیش بخصوص امام علی ابن الحسین حضرت سجاد صلوات الله علیهم اجمعین قرار گیرد.
احمد زمردیان شیرازی
به تاریخ: مهرماه 1345

مأخذ بعضی از مطالب این کتاب که شاهد بیان امام علیه السلام قرار گرفته است

در این کتاب شریف صدها آیات قرآنی شاهد گفتار قرار گرفته و ارتباط بیان امام علیه السلام را به قرآن مجید رسانیده است، و دقتی که در تنظیم این کتاب شریف به کار رفته همانا عطف گفتار امام علیه السلام به آیات الهی و شرح فقرات دعا توأم با تفاسیر آیات است.
و نیز مأخذ تفاسیر از کتب بسیار آورده شده که از جمله تفاسیر؛ ابوالفتح رازی، منهج الصادقین، لاهیجی، گازر، المیزان و تفاسیر معتبر دیگر است؛ و نیز در شرح این دعای شریف مطالب و روایاتی از معتبرترین کتب اقتباس شده که از جمله نهج البلاغه، کلمات قصار، صحیفه سجادیه، اصول کافی، و کتب معتبر دیگر از علماء و دانشمندان متقدم و متأخر و بعضی از کتب معاصر که نام هر یک در متن برده شده است.