فهرست کتاب


زندگی پس از مرگ

علی اکبر بابازاده

درس ششم: قابض ارواح؟

نظام عالم به طور کامل و از جمله آفرینش انسان در تقدیر آفریدگار می چرخد، همان آفریدگاری که انسان آفرید و برایش عقل و خرد داد و جز او کسی در این آفرینش مؤثر نبوده است.(266) از سوی دیگر در این تقدیر، تمام مخلوقات و حتی انسانها با برنامه خاص پیش می روند و سرانجام تسلیم امر خدا می گردند و به عمر و برنامه خویش بدون کم و زیاد پایان می دهند!(267) زیرا: حدود عمر هر شخصی معین است و لحظه ای تغییر پیدا نمی کند و دهها آیه قرآنی شاهد این مدعا است،(268) و سرانجام مأموران خدایی قبض روح می کنند.
در اینجا این سئوال پیش می آید که قبض روح به وسیله چه کسی و یا چه کسانی انجام می گیرد، برای پاسخ این سؤال به سراغ آیات قرآن و سخنان پیشوایان معصوم می رویم: در قرآن مجید 165 آیه با واژه موت و 25 آیه با واژه توفی نازل شده و در همین آیات نسبت قبض روح، متفاوت آمده است که اینک توجه می فرمائید:
1- بخش زیادی از آیات، قبض روح را به خدا نسبت می دهند:
الله یتوفی الا نفس حین موتها...(269): خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می کند. علاوه بر این آیه، آیات دیگری نیز قبض روح را به خدا نسبت می دهند مانند آیات: یونس 104، آل عمران 156، بقره 259، نجم 44، غافر 11 و...
2- بخش دوم آیاتی است که این عمل را به ملک الموت نسبت می دهند، مانند آیه: قل یتوفیکم ملک الموت الذی و کل بکم(270)
: بگو ملک الموت که بر شما مأمور شده، روح شما را قبض می کند.
3- دسته سوم آیاتی است که قبض روح را به ملائکه نسبت می دهند مانند آیه: فکیف اذا توفتهم الملائکه یضربون وجوههم و ادبارهم(271)
: حال آنان هنگامی که ملائکه قبض روح می کنند چگونه خواهد بود، که بر صورت و پشتشان می زنند؟
4- بالاخره چند آیه دیگر این وظیفه را به رسل نسبت می دهند که همان ملائکه می باشند: حتی اذا جاء احدکم الموت توفته رسلنا.(272)
: تا زمانی که یکی از شما را مرگ فرا رسد، در این لحظه فرستادگان ما جان او را می گیرند...
چنانچه ملاحظه می فرمائید در این آیات قبض روح به چهار گروه نسبت داده شده، در این صورت چگونه می توان توجیه کرد؟
در جواب باید گفت: تمام تقدیرات در دست خداست، و همه امور عالم به مشیت و اراده او بستگی دارد(273) و ملائکه و خود ملک الموت همگی جزو این عالم آفرینش می باشند و در تصرف اراده الله قرار گرفته اند،(274) و اساساً ملائکه هیچ کاری را بدون اذن خدا انجام نمی دهند، و همگی مجریان امر خدا می باشند،(275) بنابراین: فرمان اصلی قبض روح از جانب خداست و ملک الموت متصدی و سرپرست اجرای فرمان الله است، سایر ملائکه که تعداد آنان قابل شمارش نیست همه در اداره ملک الموت بسر می برند و هر کدام وظیفه خاصی را دنبال می کند در نتیجه: ریشه امور از آن خداست.

راهنمایی پیشوایان در این زمینه

در همین رابطه یکی از دشمنان اسلام به محضر امیرالمؤمنین آمده و گفت: همین آیات قبض روح از جمله تناقض در قرآن نیست؟ مولا علی (علیه السلام) در جواب فرمود: خداوند تبارک و تعالی منزه از این است که به طور مستقیم از کسی قبض روح کند (خدا در ظرف زمان و مکان نمی گنجد) بنابراین کار ملک الموت و سایر ملائکه همگی به امر خدا است و در نتیجه همه آنها کار خدا محسوب می شود. در این میان ملائکه رحمت از افراد مؤمن قبض روح می کنند، و ملائکه عذاب از اشخاص غیر مؤمن. هان! بدانید که ملائکه رحمت و عذاب همگی نیروهای تحت فرمان عزرائیل هستند و از او دستور می گیرند، و عزرائیل نیز از خدا دستور می گیرد، روی این حساب کار ملائک به ملک الموت منسوب می شود، و خود ملک الموت کارهایش از خدا ریشه می گیرد، در این صورت همه اینها کار خداست. آنگاه به آیه: 29 تکویر و 30 هل اتی استناد نمود که می فرماید: شما هیچ چیز را نمی خواهید مگر اینکه خدا بخواهد.(276) و ما تشائون الا ان یشاء الله
در حدیث دیگری فرمودند: خداوند ملک الموت را برای خواصی از مردم مأمور ساخته و سایر ملائکه را برای اقشار دیگر، و همین قدر بدانید که تدبیر عالم در دست خالق یکتا است و حیات و مرگشان از مشیت او ریشه می گیرد و قبض روح تمام انسان ها به امر خدا، از طریق ملائکه و غیر ملائکه صورت می پذیرد.(277)

قبض روح و مرگهای جمعی

گاهی ممکن است این سؤال پیش آید که در مرگهای دسته جمعی مانند جنگ ها، بمبارانها، سیل و آتش سوزی، زلزله و سایر بلاهای آسمانی، قبض روح افراد چگونه متصور است؟ آیا در یک لحظه می توان میلیونها قبض روح انجام داد؟
جواب این سؤال هر چند در آیات و روایات مورد بحث این درست نهفته بود، ولی اینک به طور مستقل احادیثی را در این زمینه تقدیم می داریم:
سئل الصادق (علیه السلام) قد یموت فی الساعه الواحده فی جمیع الآفاق مالا یحصیه الا الله عز و جل فکیف هذا؟ فقال (علیه السلام): ان الله جعل لملک الموت اعواناً من الملائکه یقبضون ألارواح...(278)
: از حضرت صادق (علیه السلام) سؤال کردند: در یک ساعت در جاهای مختلف دنیا گروه زیادی می میرند که تعداد آنها را جز خدا کسی نمی داند، در این صورت چگونه قبض روح می شوند؟ حضرت فرمودند: خداوند ملائکه را نیروی کمکی عزرائیل قرار داده، همانند شرطه ها و سربازانی که در اختیار فرمانده قرار می گیرند، از طریق آنان قبض روح می شوند.
با توجه به اینکه آمار ملائکه از تمام مخلوقات دیگر بیشتر است!(279) و این ملائکه هر چه لازم باشد در اختیار ملک الموت قرار می گیرد، در آن صورت محدودیتی در قبض روح متصور نیست.
در حدیث دیگری از طریق امام صادق (علیه السلام) آمده است که از ملک الموت سؤال کردند: شما در آن واحد چگونه می توانی اینهمه مردگان را در شرق و غرب عالم قبض روح کنی؟(280) او در جواب گفت: ادعوها فتجیبنی، قال (علیه السلام): و قال ملک الموت: ان الدنیا بین یدی کالقصعه بین یدی احدکم، یتناول منها ما یشاء و الدنیا عندی کالدرهم فی کف احدکم یقلبه کیف یشاء(281)
: من می خواهم همه تسلیم شوند. امام (علیه السلام) می فرماید: سپس ملک الموت افزود: دنیا در اختیار من همانند یک کاسه کوچک است در دست شما که به اختیار از آن استفاده می کنید و همچنین دنیا دست من بمنزله یک درهم است در کف شما که هر گونه دوست داشته باشید در آن تصرف می کنید! این حدیث نیز تسلط کامل الموت را بر جهان موجود نشان می دهد.
چگونه قبض روح می کند؟
در درس چهارم در بحث احتضار مطالب مختلفی در این زمینه گذشت، در این بخش نیز مباحث دیگری را تقدیم می داریم:
قرآن مجید لحظه قبض روح را سرنوشت ساز تعریف کرده و می گوید:
و جاءت سکره الموت بالحق ذلک ما کنت منه تحید.(282)
: سرانجام سکرات مرگ حقیقت را می آورد (به انسان گفته می شود) این همان چیزی است که تو از آن می گریختی!
این آیه یک حقیقت تلخ و نگران کننده را در مورد قبض روح ترسیم می کند، که بنی آدم از آن گریزان می باشند ما کنت منه تحید ولی در آیات دیگر نسبت به مؤمنین و اولیاء الله بشارت می دهد که نگران نباشند و کوچکترین خوف و وحشت نداشته باشند: الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون... لهم البشری فی الحیوه الدنیا و فی الآخره(283)
حتی در حدیثی امام صادق (علیه السلام) در ذیل آیه می فرماید: پیامبر خدا و علی مرتضی علیهما السلام و بالین چنین اشخاص می آیند و بهشت را برایشان مژده می دهند.(284)
در این هنگام ملک الموت با تواضع توأم با احترام و اطمینان بخش کنار مؤمن می نشیند و چشم حقیقت بین او را باز می کند، و جایگاه بهشت را برایش نشان می دهد و...(285) سپس به وی می گویند! مژده باد بر تو به بهشت توأم با رضای خداوند، خوش آمدی، قدمت گرامی باد! ابشر ولی الله برضاه و الجنه قدمت خیر مقدم...(286)
آنگاه ملائکه مأمور قبض روح، کاسه های آب کوثر به دست می گیرند و طوری برخورد می کنند که نگرانی ها بر طرف می شود و قبض روح صورت می پذیرد و به قرب خدا پرواز می کند... اذا کان العبد فی حاله الموت یقوم علی رأسه ملائکه بید کل ملک کأس من ماء الکوثر و کأس من الخمر یسقون روحه حتی تذهب سکرته و مرارته(287) اما اگر متوفی، انسان غیر مؤمن و بدکردار باشد، ملک الموت با قیافه ترسناک و برخورد خشن روح او را می گیرد و عذابهای آخرت از همین وقت شروع می گردد، و استغاثه ها و فریادها به جایی نمی رسد!
در حدیث آمده است که روزی حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) به ملک الموت گفت: دوست دارم آن حالتت را ببینم که از فاسد و فاسق قبض روح می کنی. عزرائیل گفت: شما تحمل دیدن آن حالت را نداری ابراهیم با دیدن آن حالت سیاه و ترسناک و بد بود آتشین بیهوش شد... سپس گفت: اگر برای آدم فاجر جز این حالت، عذابی نباشد کافی است(288)
به این جهت این نوع مردگان با زبان حال می گویند: ای مردم! دنیا شما را فریب ندهد، آن گونه که ما را فریب داد! و شما را به بازی نگیرد آنگونه که ما را به بازی گرفت! ما امروز هر چه داشتیم برای ورثه ترک کردیم، در حالی که آنان هیچ باری را از ما نمی گیرند و... ...لا تعزنکم الدنیا کما غرتنی، ولا یلعبن بکم الزمان کما لعب بی...(289)
آری هر انسانی باید آینده را ببیند، برای زندگی آخرت برنامه داشته باشد، فریب دنیا را نخورد، خویشتن را ارزان نفروشد، تحت تأثیر نیرنگهای دشمنان و نفس اماره قرار نگیرد، و گرنه به خواب غفلت فرو رود، انواع گناهان را به دوش گیرد، هنگامی به خود آید که فایده ندارد و...
چنانچه رسول خدا می فرمایند: مردم در خوابند چون بمیرند بیدار شوند.(290)