جامع آیات و احادیث موضوعی نماز، جلد دوم

نویسنده : عباس عزیزی

1701 - وجوب سوره حمد

قال الرضا - علیه السلام -:
فان قال فلم امروا بالقرائة فی الصلوة قیل لئلا یکون القرآن مهجوراً مضیعاً و لیکون محفوظاً مدروساً فلا یضمحل و لا یجهل...؛
اگر کسی بپرسد: چرا واجب شده که در نماز قرآن خوانده شود، جواب این است که تا قرآن ترک نشود و ضایع نگردد بلکه محفوظ مانده و درس داده شود و بدین وسیله از نابودی و نخواندنش جلوگیری شود و سوره حمد واجب شده در هر نماز، زیرا در سوره حمد خیر و حکمت دنیا و آخرت جمع شده است.
(بحارالانوار، ج 85، ص 54)

1702 - تفسیر سوره حمد در بیان علی - علیه السلام -:

قال علی - علیه السلام -:
فاتحة الکتاب اعطاها الله محمداً - صلی الله علیه و آله - و امته بدأ فیها بالحمد و الثناء علیه، ثم ثنی بالدعاء لله - عزوجل - و لقد سمعت رسول الله - صلی الله علیه و آله - یقول: قال الله - عزوجل -: قسمت الحمد بینی و بین عبدی: فنصفها لی، و نصفها لعبدی، و لعبدی ما سأل، اذا قال العبد: بسم الله الرحمن الرحیم قال الله - عزوجل -: بدأ عبدی باسمی حق علی ان اتمم له اموره و ابارک له فی احواله؛ فاذا قال: الحمدلله رب العالمین قال الله - عزوجل - حمد لی عبدی، و علم ان النعم التی له من عندی، و البلایا التی اندفعت عنه بتطولی اشهدکم انی اضعف له نعم الدنیا لی نعیم، الاخرة، و ادفع عنه بلایا الاخرة، کما دفعت عنه بلایا الدنیا، فاذا قال: الرحمن الرحیم قال الله - عزوجل - شهد لی بأنی الرحمن الرحیم اشهد کم لا و فرن من رحمتی حظه، و لأجزلن من عطائی نصیبه، فاذا قال: مالک یوم الدین قال الله - عزوجل - اشهدکم کما اعترف بأنی انا المالک لیوم الدین لأسهلن یوم الحساب، حسابه، و لا تقبلن حسناته و لأتجاوزن عن سیئاته فاذا قال العبد: ایاک نعبد قال الله - عزوجل - صدق عبدی ایای یعبد، لأ ثیبنه عن عبادته ثواباً یغبطه کل من خالفه فی عبادته لی فاذا قال: و ایاک نستعین قال الله - عزوجل - بی استعان و الی التجا اشهدکم لاعیننه علی امره و لا غیثنه فی شدایده، و لاخذن بیده یوم القیامة عند نوائبه و اذا قال: اهدنا الصراط المستقیم الی آخرها، قال الله - عزوجل -: هذا لعبدی و لعبدی ما سأل قد استجبت لعبدی، و اعطیته ما امل، و امنته مما منه وجل. قیل: یا امیرالمؤمنین اخبرنا عن بسم الله الرحمن الرحیم اهی من فاتحه الکتاب؟ قال: نعم کان رسول الله - صلی الله علیه و آله - یقرؤها و یعدها ایة منها، و یقول: فاتحة الکتاب هی السبع المثانی فضلت ببسم الله الرحمن الرحیم و هی الایة السابعة منها؛
سوره فاتحه را خداوند به محمد (ص) و امت و با حمد و سپاس بر خود، آن را آغاز کرد، سپس با دعا و ثنای خداوند - عزوجل - می فرماید: سوره حمد را میان خود و بنده ام تقسیم کرده ام، پس نیمی از آن من و نیمی از آن بنده من است و بنده ام هرچه (در آن) بخواهد، به او می دهم پس هنگامی که بنده بگوید: بسم الله الرحمن الرحیم خداوند می فرماید: بنده ام به نام من شروع کرده، پس بر من لازم گشت که امورش را کامل کنم و احوالش را بر او مبارک گردانم و هنگامی که می گوید: الحمد لله رب العالمین خداوند می فرماید: بنده ام مرا ستایش کرد و فهمید که نعمتهایی که دارد، از من است و بلاهایی که از او دفع شده، با نیروی من است شما را گواه می گیرم که چند برابر نعمت های دنیایش در آخرت به او بدهم. و بلاهای آخرت را از او برگردانم؛ به همان گونه ای که بلاهای دنیا را از او برمی گردانم هنگامی که بگوید: الرحمن الرحیم خداوند می فرماید: شهادت داد که من بخشنده و مهربانم، شما را گواه می گیرم که از رحمتم بهره او را فراوان گردانم و از عطایم سهم وی را به شهادت می گیرم که همان گونه که اعتراف نمود که من مالک روز رستاخیز هستم، در روز شمار، حسابش رابر او آسان گردانم و حسناتش را بپذیرم و از گناهانش درگذرم. پس وقتی بنده بگوید: ایاک نعبد خداوند می فرماید: بنده ام درست گفت، او مرا عبادت می کند، من نیز به او پاداشی در قبال عبادتش بدهم که هرکسی که در عبادتش برای من با او مخالفت کرده رشک برد. پس وقتی که بگوید: و ایاک نستعین خداوند می فرماید: از من کمک خواست و به من پناه برد، شما را به گواه می گیرم که او را در کارش یاری کنم و در گرفتاری اش کمک کنم و در روز رستاخیز در سختی ها دستش را بگیرم. هنگامی که بگوید: اهدنا الصراط المستقیم تا آخر سوره، خداوند بزرگ و هرچه آرزو نمود، به او دادم و از هرچه می ترسید، ایمنی اش بخشیدم. از امیر مومنان علی (ع) پرسیدند: یا علی! بسم الله الرحمن الرحیم بگو آیا جزئی از فاتحه است؟ فرمود: آری رسول خدا (ص) آن را می خواند و آیه ای از آن محسوبش می فرمود. فاتحه الکتاب، سبع المثانی (دو هفت تایی) است و با بسم الله الرحمن الرحیم فضیلت یافته و آیه هفتم آن است.
(بحارالانوار، ج 85، ص 59)

1703 - تفسیر اجمالی سوره حمد

حدیث قدسی:
قسمت الصلوة بینی وبین عبدی: فنصفها لی، و نصفها لعبدی. فاذا قال: بسم الله الرحمن الرحیم یقول الله: ذکرنی عبدی. و اذا قال: الحمد لله یقول الله: حمدنی عبدی و اثنی علی. و هو معنی سمع الله لمن حمده و اذا قال: الرحمن الرحیم یقول الله: عظمنی عبدی. و اذا قال: مالک یوم الدین یقول الله: مجدنی عبدی. و اذا قال: ایاک نعبد و ایاک نستعین یقول الله: هذا بینی و بین عبدی. و اذا قال: اهدنا الصراط المستقیم یقول الله: هذا لعبدی و لعبدی ما سئل؛
من نماز را بین خود و بنده ام تقسیم کرده ام، نیمی از آن من است و نیمش از آن بنده ام پس چون بنده گفت: بسم الله الرحمن الرحیم خداوند گوید: بنده ام مرا یاد کرد و چون بنده گفت: الحمد لله خدا فرماید: بنده ام مرا سپاس گزارد و ستایش گفت و این است معنی سمع الله لمن حمده و چون گفت: الرحمن الرحیم خداوند گوید: بنده ام مرا تعظیم کرد و چون گفت: مالک یوم الدین خدا گوید: بنده ام مرا تمجید کرد و چون گفت: ایاک نعبد و ایاک نستعین خدا می فرماید: این بین من و بنده من است و چون گفت: اهدنا الصراط المستقیم خداوند می فرماید: این از آن بنده من است و بنده ام آنچه بخواهد از آن اوست.
(المحجة البیضاء، ج 1، ص 388)