آشنائی با علوم حدیث

نویسنده : علی نصیری

مقدمه ناشر

عن زراره قال ابو عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم): احتفظوا بکتبهم فانکم سوف تحتاجون الیها(1)
حدیث شناسی و آشنایی با علوم حدیث یکی از عوامل بسیار موثر در اجتهاد و کارشناسی معارف دینی بشمار می آید، که فراگیری این علم برای متخصصین در تمامی رشته های علوم اسلامی ضروریست.
احادیث و روایاتی که در اختیار داریم و از ناحیه حامل رسالت و خاندان پاکش صادر گردیده، به جهت عوامل فراوان سیاسی و اجتماعی، دستخوش تعرض، دستبرد، تحریف و... گشته است.
اما همواره، راویان و محدثان بزرگوار، با نقل سینه به سینه و صفحه به صفحه حدیث، در دشوارترین وضعیت ها آنها را از گزند راهزنان، حفظ و به دست ما رسانده اند.
بدیهی است که استخراج احادیث صحیح و جوهر کلام معصومین علیهم السلام نیازمند شناخت کلیدهای گشاینده این گنج های نهفته است، که در قالب علوم حدیث بیان می شود و همانگونه که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: اکتب و بث عملک فی اخوانک فان مت فارث کتبک بنیک فانه یأتی علی الناس زمان هرج لا یأنسون فیه الا بکتبهم.(2)
بدین جهت، درس علوم حدیث که شامل تاریخ حدیث، درایه الحدیث، رجال الحدیث و فقه الحدیث می شود، جزء دروس حوزه های علمیه قرار داشته و دارد.
بر این اساس معاونت آموزش حوزه علمیه قم، آشنایی مقدماتی با علوم حدیث را در برنامه درسی سطح یک که دوره عمومی می باشد، گنجاند و کتاب حاضر را که تألیف جناب حجةالاسلام علی نصیری می باشد و از مزایای متعددی برخوردار است، به عنوان متن مطالعاتی برگزید.
امید است کتاب حاضر مورد استقبال طلاب عزیز قرار گیرد و مرضی صاحب حوزه ها حضرت ولی عصر روحی و ارواح العالمین له الفداء باشد.
دفتر انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه

پیشگفتار

سنت پس از قرآن دومین منبع دین شناخت به شمار می آید که تبیین و تفسیر کلیات قرآن را بر عهده دارد. اگر آموزه های قرآن را براساس روایت نبوی انما العلم ثلاثة: آیة محکمة، أو فریضة عادلة، أو سنة قائمة؛ علم بر سه دسته است: نشانه ای استوار، یا واجبی میانه، یا سنتی برپا(3) به سه بخش اساسی عقائد، اخلاق و احکام تقسیم کنیم، سنت دیدگاه های اسلام را در این سه بخش به تفصیل تبیین می کند.
پاسخ گویی سنت - در تمام عرصه های دین شناخت - در کنار قرآن؛ نشانگر اهمیت و جایگاه بلند آن است. بدین خاطر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) سنت را به عنوان قرین قرآن، دومین موهبت الهی برای خود دانسته است؛ آنجا که فرموده: او تیت القرآن و مثله معه؛ به من قرآن و با قرآن همسان آن (سنت) ارزانی شده است(4)
اهتمام پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت علیهم السلام به تعلیم و انتشار آموزه های روایی و تاکید بر ثبت و ضبط آنها و نیز کوشش عموم صحابه، تابعان و شاگردان ائمه علیهم السلام در فراگیری حدیث، ثبت و شرح آن، به رغم ممانعت از کتابت و تدوین حدیث طی یک سده که در تاریخ حدیث اهل سنت اتفاق افتاد، حکایت گر نقش و جایگاه سنت است.
با آغاز تدوین سنت در سده سوم، هزاران روایت در قالب جوامع روایی، گردآوری شد و در پی آن دانش های تخصصی حدیث؛ هم چون علم رجال بخاطر ضرورت شناخت هر چه بیشتر راویان حدیث، درایة الحدیث برای تبیین تقسیمات و اصطلاحات حدیثی، پدیدار شد و هزاران اثر علمی گران سنگ به رشته تحریر درآمد. آنچه امروز با عنوان جوامع روایی، منابع مصطلح الحدیث، رجال، شرح احادیث و... در اختیار ما قرار گرفته، حاصل چهارده سده کوشش بی وقفه و مستمر، در ثبت، انتشار و تبیین گسترده های دانش حدیث است، که اهتمام ما را برای بازشناخت این دانش ها و تعمیق و توسعه آنها برای انتقال به نسل های آینده می طلبد.
کتابی که در پیش رو دارید، گزیده ای است از دو جلد کتاب که با عنوان حدیث شناسی نگاشته شده و امید است به زودی انتشار یافته و در دسترس علاقمندان قرار گیرد.
در این کتاب دانش های حدیثی به چهار دانش اصلی تقسیم شده اند که عبارتند از:
الف. تاریخ حدیث؛
ب. درایة الحدیث، یا مصطلحات حدیث؛
ج. رجال حدیث؛
د. فقه الحدیث.
از آنجا که برخی از مباحث؛ هم چون آشنایی با تعاریف پرکاربرد، دلایل حجیت سنت و... نقش مقدمیت داشته و آگاهی از آنها برای دریافت سایر مباحث و فصول ضروری است، در نخستین فصل از این کتاب تحت عنوان بازشناخت کلیاتی پیرامون حدیث به این مباحث اشاره و پیرامون آنها گفت و گو شده است. و با توجه به آن که تاریخ حدیث اهل سنت تا حدود زیادی با تاریخ حدیث شیعه متفاوت است. مبحث نخست ( تاریخ حدیث) به دو فصل جداگانه تحت عنوان: تاریخ حدیث اهل سنت و تاریخ حدیث شیعه تقسیم شده است. از این رو مباحث کتاب در شش فصل انعکاس یافته است.
از خداوند متعال بخاطر توفیق انجام این کار سپاسگزارم و از کلیه دست اندرکارانی که در انتشار این کتاب نقش داشته اند، تقدیر و تشکر می نمایم. و امیدوارم این اثر در توسعه و تعمیق دانش ها و آموزه های حدیثی برای طلاب و دانشجویان عزیز و کلیه علاقمندان به مطالعات حدیثی مفید واقع شود.
قم / علی نصیری
25 ربیع الاول 1423

فصل اول: بازشناخت کلیات علم حدیث