درسنامه اخلاق برای طلاب پایه سوم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

فصل اول: [معنی استسلام و استکبار]

استسلام اظهار طاعت نمودن و انقیاد و اطاعت کردن از حق و حقیقت و استکبار تمرد و نافرمانی و سرکشی و کبریا کردن است(675).
قلب انسانی چون سلامت از آفات و عیوب باشد، حق را به فطرت سالمه خود دریابد و پس از دریافت کردن آن برای آن تسلیم شود در اعمال صوریه قالبیه انقیاد کند. پس از قلب سالم تسلیم حاصل شود و از تسلیم قلبی انقیاد صوری، و این استسلام است.
چنانکه قلب اگر معیوب و آفت خودبینی و خودخواهی در آن متمکن شود، کبر در آن حاصل شود. و آن حالتی است نفسانیه که حالت بزرگ دیدن و بالاتر خود از دیگران است. و اگر بر طبق این حالت نفسانیه رفتار کند و در ظاهر بزرگی فروشد بر بندگان خدا، گویند: تکبر کرد. و اگر از روی این کبریاء نفسانی نافرمانی و سرکشی کند، گویند: استکبار نمود. پس استکبار نافرمانی و سرکشی حاصل از کبر است، و آن در مقابل استسلام است که انقیاد صوری از روی تسلیم باطنی است. پس، نه انقیادی استسلام، و نه هر نافرمانی و سرکشی استکبار است.

فصل دوم: [استسلام از جنود عقل و استکبار از جنود جهل است ]

از بیان فصل سابق معلوم توان کرد که استسلام از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است، و استکبار از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است؛ زیرا انسان چون به فطرت اصیله خود - که فطرت سالمه است، و از مواهب الهیه است در اصل خمیره خلقت - باقی باشد، و آفات و عیوب نفسانیه و احتجاب و کدورت روحیه برای او دست نداده باشد، به همان فطرت سلیمه حق را دریابد، و نیز محبت به حق پیدا کند. پس بالفطره، در مقابل آن خاضع شود و تسلیم شود. و چون تسلیم شود، ناچار استسلام برای او رخ دهد.
در حدیث است که پیغمبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: المؤمنون هینون لینون، ان قیدوا و انقادوا؛ و ان أنیخوا استناخوا(676).
هین و لین بودن، و انقیاد در مقابل حق نمودن از صفات مؤمنین است؛ بلکه چه بسا اگر به آنها تحمیلی شود، باز منقاد شوند؛ چنانکه گویند: المؤمن اذ خدعته انخدع، حتی در مقابل خدعه انخداع کند.
بالجمله، چون فطرت انسانی قبول حق کند، استسلام برای او حاصل شود. و چون فطرت محتجب و خودبین و خودخواه و تحت تأثیر عوامل طبیعت واقع شود، از حق و حقیقت گریزان شود، و صلابت و قساوت در آن پیدا شود، و در نتیجه استکبار و از حق سرکشی نماید. پس معلوم شد که استسلام از جنود عقل و رحمان و لازمه مخموره است؛ و استکبار از جنود جهل و شیطان و از لوازم فطرت محجوبه است.

مقصد بیست و سوم: تسلیم و ضد آن: شک