درسنامه اخلاق برای طلاب پایه سوم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

فصل دوم: علم از جنود عقل و جهل از جنود ابلیس است

به مراجعه به فطرت بنی الانسان واضح شود که تمام سلسله بشر، عاشق کمال مطلق و متنفر از نقص هستند، و عشق به کمال عشق به علم است، همین طور جهل نیز با نقصان توأم است. علاوه، خود علم نیز به عنوان خود، مورد علاقه فطرت، و جهل مورد تنفر آن است، چنانکه از مراجعه به فطرت بشر ظاهر شود.
علم به این معنی مشهور پیش عامه که عبارت از علم به مفاهیم و عناوین و علم ارتسامی است، مورد عشق فطرت نیست؛ زیرا اینها از جهاتی ناقص هستند، و هر چه در او نقص باشد از حدود عشق فطرت خارج است. پس جمیع علوم جزئیه و کلیه مفهومیه، مورد عشق فطرت نخواهد بود، حتی علم بالله و شؤون ذاتیه و صفاتیه و افعالیه. بلکه مورد علاقه و عشق فطرت، معرفت به طور مشاهده حضوریه است که به رفع حجب ظلمانیه و نورانیه از میان برخیزد. و در این مشاهده شهود کل الکمال حاصل شود، و فطرت به محجوب خود برسد؛ ألا بذکر الله تطمئن القلوب(529)، و الی الله المصیر(530).
از این بیانات و مطالب سابق، معلوم شود که علم از لوازم فطرت است؛ به این معنی که اگر فطرت محتجب نشود، و در غلاف طبیعت نرود، متوجه مطلقه شود، و اگر محتجب شود، به اندازه احتجاب از معرفت بازماند، تا برسد به آنجا که جهول مطلق شود.

فصل سوم: مختصری در فضایل علم از طریق نقل

تمام آن از نطاق قدرت خارج [است ] و در تحت میزان تحریر بدین مختصرات در نیاید؛ زیرا قرآن کریم به طوری درباره شأن علم و علما و متعلمان، اهتمام فرموده که انسان را متحیر کند که به کدام یک از آیات شریفه تمسک کند. چنانکه در تشرف آدم (علیه السلام) فرماید: و علم آدم الاسماء کلها(531). و تعلیم اسماء را سبب تقدم او بر صنوف ملائکه الله قرار داد، و فضل او بر ملکوتیین به دانش و تعلم اسما اثبات فرمود. اگر چیزی در این مقام از حقیقت علم بالاتر بود، خدای حق تعالی به آن تعجیز می فرمود ملائکه را، و تفضیل می داد ابوالبشر را.
از اینجا معلوم شود که علم به اسماء افضل همه فضایل است. البته این علم، علم به طرق استدلال و مفاهیم و کلیات و اعتباریات نیست؛ زیرا در آن فضلی نیست که حق تعالی آن را موجب فخر آدم و تشرف او قرار دهد. پس مقصود، علم به حقایق اسماء است، و رؤیت فناء خلق در حق در مقابل نظر ابلیس که نظر استقلال به طین آدم و نار خود بود، و آن عین جهالت و ضلالت است. و این امتیاز آدم از ابلیس دستور کلی است برای بنی آدم که باید خود را به مقام آدمیت که تعلم اسماء است برسانند، و نظر آنها به موجودات، نظر آیه و اسم باشد؛ نه نظر ابلیس که نظر استقلال است.
خدای تعالی در اول سوره که به پیغمبر خود نازل نموده فرموده: اقرأ باسم ربک الذی خلق. خلق الانسان من علق. اقرأ و ربک الا کرم الذی علم بالقلم. علم الانسان ما لم یعلم(532). و این آیات شریفه را دلیل بر تقدم علم از تمام فضایل دانسته اند؛ به وجوهی.
اما روایات شریفه در این باب از غایت کثرت قابل احاطه نیست، و ما از ذکر آنها خودداری می کنیم. هرکس می خواهد رجوع کند به کتب اصحاب(533) و در منیه المرید شهید سعید (رحمه الله) شطر کثیری از آن مرقوم است(534). طالبین رجوع به آن صحیفه نورانیه کنند.

مقصد سیزدهم: فهم و ضد آن: حمق