درسنامه اخلاق برای طلاب پایه سوم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

فصل سوم: ویژگیها و محورهای اصلی آثار اخلاقی امام خمینی (قدس سره)

چنانکه گذشت حضرت امام سالها وقت شریف و عمر عزیز خود را صرف این دانش کرد. نزد استادان بزرگ اخلاق و معرفت مانند مرحوم آیه الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی و مرحوم آیه الله شیخ محمد علی شاه آبادی (أفاض الله علی روحیهما المراحم الربانیه و حباهما بالنعم الهنیئه) دانش اندوخت و سپس سالهای متمادی به مطالعه و غور در این مسائل و تدریس آنها پرداخت و علم را با عمل و ایمان قرین ساخت و خود استادی بزرگ و موفق و تأثیر گذار شد و آنچه را یافت و چشید و تجربه کرد نوشت. از این رو مطالب ایشان از غنا، عمق و پختگی ویژه ای برخوردار است و با بسیاری از کتابهای اخلاق تفاوتهای فراوان دارد. از سویی دیگر، به دلیل تدریس اخلاق در حوزه و اهمیت ویژه ای که برای تزکیه و تهذیب روحانیان و اصلاح حوزه قائل بود. مباحث ایشان کاربردی، کار آمد، شفای دردهای بی درمان و عمده مربوط به موضوعاتی است که بیشتر در حوزه ها محل ابتلا و نیاز است - هر چند برای عموم طبقات نیز تنبه آفرین و درس آموز است - و یکی از دلایل گزینش ما نیز همین نکته است. به هر حال پاره ای از محورهای اصلی در کتابهای اخلاقی امام، به اجمال، طی ده بند به مصداقتلک عشره کامله ذکر می شوند:

1. انسان دارای دو فطرت است: اصلی و تبعی

امام مکررا متذکر شده اند که انسان دارای دو فطرت است: یکی اصلی که عبارت است از عشق به کمال مطلق؛ و دیگری تبعی که عبارت است از تنفر از نقص، و از این دو فطرت تعبیر می کنند به فطرت مخموره بی حجاب، و همه جنود عقل را جنود این فطرت می دانند. هرگاه این فطرت اصلی تحت تأثیر گناهان واقع شود، محجوبه به حجاب طبیعت می شود و جنود جهل همگی جنود فطرت محبوبه اند(25).
... و از این جهت احکام آسمانی... بر طبق نقشه فطرت و طریقه جبلت بنا نهاده شده و تمام احکام الهی به طریق کلی به دو مقصد منقسم شود که یکی اصلی و استقلالی و دیگر فرعی و تبعی است و جمیع دستورات الهیه به این دو مقصد، یا بی واسطه یا با واسطه رجوع کند:
مقصد اول - که اصلی است و استقلالی - توجه دادن فطرت است به کمال مطلق. و أهم و عمده مراتب سلوک نفسانی و بسیاری از فروع احکام از قبیل مهمات صلات و حج به این مقصد مربوط است.
مقصد دوم - که عرضی و تبعی است - تنفر دادن فطرت است از شجره خبیثه دنیا و طبیعت که ام النقائص و ام الامراض است. و بسیاری از ربوبیات و عمده دعوتهای قرآنی و عمده ابواب ارتیاض و سلوک و کثیری از فروع شرعیات از قبیل صوم و صدقات واجبه و مستحبه، و تقوا و ترک فواحش و معاصی به آن رجوع کند.
این دو مقصد مطابق نقشه فطرت است، چنانکه دانستی که در انسان دو فطرت است: فطرت عشق به کمال، و فطرت تنفر از تنقص. پس جمیع شرایع مربوط به فطرت است و برای تخلص فطرت از حجب ظلمانیه طبیعت(26).

2. عالم طبیعت دار تغیر، و جمیع ملکات و اخلاق قابل تغیر و اصلاح است

امام (رحمه الله) بارها بر این نکته تأکید کرده اند که عالم طبیعت دار تغیر و تبدل و تصرم است و در نتیجه تا پیش از فرا رسیدن مرگ، آدمی می تواند همه اخلاق رذیله را، هر چند در نفس ریشه دوانده باشند، اصلاح کند و هیچ عذری از این جهت پذیرفته نیست. از سوی دیگر، محاسن اخلاقی و مکارم و ملکات حمیده هیچ گاه نباید موجب عجب و غرور شوند؛ زیرا چه بسا زایل شوند و تا دم مرگ باقی نباشند:
انسان تا در عالم طبیعت واقع است می تواند نقایص خود را مبدل به کمالات، و رذایل خویش را تبدیل به خصایص حمیده، و سیئات خود را مبدل به حسنات نماید، و اینکه معروف است فلان خلق زشت یا فلان صفت رذیله از ذاتیات است و قابل تغییر نیست اصلی ندارد و حرفی بی اساس و ناشی از قلت تدبر است. بلکه با ریاضیات و مجاهدات تمام صفات نفسانیه را می توان تبدیل نمود و تغییر داد، حتی جبن و بخل و حرص و طمع را می توان مبدل به شجاعت و کرم و قناعت و عزت نفس نمود(27).
چنانچه دلالت بر این مدعا کند علاوه بر برهان و تجربه، دعوت انبیا و شرایع حقه به سوی اخلاق کریمه و ردع آنها از مقابل آنها(28).