درسنامه اخلاق برای طلاب پایه سوم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

2. آداب الصلاه:

مؤلف درباره انگیزه اش از نگارش این اثر گوید: ایامی چند پیش از این، رساله ای فراهم آوردم که به قدر میسور از اسرار صلات در آن گنجاندیم، و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که شطری از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر در آورم، شاید برداران ایمانی را از آن تذکری و قلب قاسی خود را تأثری حاصل آید.
نگارش این اثر در روز دوشنبه دوم ربیع الاخر 1361، برابر 30 فروردین 1321 پایان یافته است. مؤلف در این اثر علاوه بر آداب قلبی نماز، که خود از مسائل اخلاقی است، مباحث معارفی و اخلاقی همه دیگری را نیز به تناسب مطرح کرده و سوره های شریفه حمد، توحید و قدر را تفسیر کرده اند. ایشان در این کتاب از چهار اثر دیگر خود یاد کرده اند:
الف) شرح اربعین، که پیشتر گذشت؛
ب) سر الصلاه (در ص 2، 31، 79، 304، 350، 375، 377)؛
ج) شرح دعای سحر (در ص 245)؛
د) مصباح الهدایه (در ص 136، 245، 293).
همچنین وعده داده اند که رساله ای در باب علت تشریع بسیاری از عبادات تألیف کنند که گویا موفق نشده اند:
... نویسنده را سالها در نظر است که در باب رساله ای تنظیم کنم و اشتغالات دیگر مانع شده...(15)!

3. شرح جنود عقل و جهل

این کتاب آخرین تألیف اخلاقی امام خمینی است و ایشان پس از این اثر به تألیفات فقهی و اصولی روی آورده اند. این کتاب شرح حدیث معروف امام صادق (علیه السلام) درباره جنود عقل و جهل است که امام (علیه السلام) هفتاد و پنج جند برای هر یک از عقل و جهل بر شمرده است(16). امام خمینی علاوه بر مباحثی کلی راجع به عقل و جهل، 25 جند از جنود عقل و جهل را در 25 مقصد شرح داده و تتمه را به مجلدی دیگر وانهاده که ظاهرا موفق به تألیف آن نشده اند:
- ما اینجا این جزو از شرح حدیث را خاتمه می دهیم و تتمه آن را با خواست خدا در مجلد دیگر قرار می دهیم.
به اتمام رسید این جلد در روز دوم شهر رمضان المبارک هزار و سیصد شصت و سه در قصبه محلات، در ایامی که واسطه گرمای هوا از قم به آنجا مسافرت کرده بودم(17).
- و ما حقیقت توبه، و مقدمات و شرایط آن را در باب خود در این رساله بیان می کنیم، ان شاء الله.
- پس از آن، توبه خالص کند با شرایط خود که در باب توبه بیاید(18).
ولی این مجلد مطبوع فاقد بحث توبه است(19) و در نظر مؤلف بوده است که در مجلد یا مجلدات بعدی آن را تبیین کند.
امام در اواسط کتاب نیز اشاره ای به زمان تألیف آن دارند:
الان که نویسنده، این اوراق را سیاه می کند موقع جوشش جنگ عمومی بین متفقین و آلمان است که آتش آن در تمام سکنه عالم شعله ور شده و این شعله سوزنده و جهنم فروزنده نسبت جز نائره غضب یک جانور آدم خوار و یک سبع تبه روزگار، که به اسم پیشوایی آلمان، عالم را و خصوصاً ملت بیچاره خود را بدبخت و پریشان روزگار کرد... تا کجا منتهی شود و کی این جمعیت بینوا از دست چند نفر حیوان به صورت انسان... خلاص شوند و این بیچارگی خاتمه پیدا کند و این ظلمتکده خاکی نورانی شود به نور الهی ولی مصلح کامل؟ اللهم عجل فرجه الشریف و من علینا بظهوره(20).
مؤلف در این کتاب از سه اثر دیگر خود یاد کرده و به آنها ارجاع داده است:
الف) مصباح الهدایه (ص 28)؛ ب)شرح اربعین؛ (ص 15، 123، 166، 173، 250، 334)؛ ج) آداب الصلاه (ص 51، 107، 390، 413).
همچنین تألیف رساله ای جداگانه درباره تربیت فرزند را وعده داده اند: ... که تفصیل آن محتاج رساله جداگانه ای است که امید است به توفیق حق موفق به افراز آن شوم(21) که ظاهراً چنین رساله ای تألیف نکرده اند یا از میان رفته است. همچنین آرزو کرده اند رساله ای در اثبات حدوث زمانی عالم به مسلک ویژه خود بنویسند(22).
مؤلف در این اثر که به انگیزه تربیت و تزکیه اخلاقی عموم مردم نوشته، بیشتر صبغه اخلاقی حدیث را مد نظر داشته و از پرداختن به دقایق علمی که تأثیری در این جهت ندارند، جز اندکی، روی بر تافته است. بنای وی بر تألیفی اخلاقی به سبکی جدید بر خلاف کتب رایج دانش اخلاق، و الحق در این زمینه موفق بوده است:
... نویسنده در نظر ندارد که بحث در اطراف جهات علمیه این حدیث شریف کند به جهاتی... سوم آنکه استفاده از نکات علمیه منحصر به اهل علم و فضل است و ما را نظر به استفاده عموم بلکه عوام است. چهارم - و آن عمده است - آنکه مقصود مهم از صدور این احادث شریفه و مقصد اسنی از بسط علوم الهیه، افهام نکات علمیه و فلسفیه... نیست؛ بلکه غایت القصوای آن سبکبار نمودن نفوس است از عالم مظلم طبیعت و توجه دادن ارواح است به عالم غیب و منقطع نمودن طایر روح است از شاخسار درخت دنیا، که اصل شجره خبیثه است و پرواز دادن آن است به سوی فضای عالم قدس و محفل انس، که روح شجره طیبه است و این حاصل نیاید مگر از تصفیه عقول و تزکیه نفوس و اصلاح احوال و تلخیص اعمال...
بالجمله، به نظر قاصر، اخلاق علمی و تاریخی و همین طور تفسیر ادبی و علمی و شرح احادیث بدین منوال از مقصد و مقصود دور افتادن... است. نویسنده را عقیده آن است که مهم در علم اخلاق و شرح احادیث مربوطه به آن یا تفسیر آیات شریفه راجعه به آن، آن است که نویسنده آن باابشار و موعظت و نصیحت و تذکر دادن و یاد آوردن، هر یک از مقاصد خود را در نفوس جایگزین کند... .
نویسنده راه نوشتن کتاب اخلاق را باز کردم که اگر عالمی نویسنده و قادر بر تقریر و تحریر پیدا شد این طرز بنویسید...(23).

4. جهاد اکبر یا مبارزه با نفس

کتاب دیگری که از تألیفات امام نیست؛ اما جزء آثار اخلاقی و تقریر بیانات اخلاقی ایشان در دوره تبعید در نجف اشرف است، جهاد اکبر یا مبارزه با نفس است. چنانکه گذشت، حضرت امام حدود شصت سال پیش در حوزه علمیه قم، جلسات پر رونق و تأثیرگذار و رهگشای اخلاق داشته اند و هر چند تقریرات آن دروس برجای نمانده است؛ ولی خوشبختانه، امام مطالب اخلاقی مورد نظر خود را در آثار پیشگفته به ودیعت نهاده اند.
امام خمینی روز 13 مهرماه 1344 برابر با 9 جمادی الاخره 1385، از ترکیه به فرودگاه بغداد، و عصر جمعه 23 مهر 1344 به نجف اشرف وارد شدند و روز 23/8/1344 برابر با 20 رجب 1385 در مسجد شیخ انصاری (قدس سره) در نجف اشرف، تدریس فقه را شروع کردند. تدریس ایشان از آن تاریخ تا هنگام خروج از نجف و حرکت به سمت پاریس؛ یعنی اوایل ذی قعده 1398 برابر با اواسط مهرماه 1357، در ایام درسی حوزه ادامه داشت. هر چند در دوره تبعید در نجف اشرف، درس رسمی ایشان منحصر به فقه بود، ولی گهگاه و به مناسبتهای مختلف - مانند آغاز و انجام سال تحصیلی و پیش از ماه مبارک رمضان - بیانات اخلاقی و مواعظ و تذکرات تنبه دهنده ای داشته اند.
حجه الاسلام جناب آقای سید حمید روحانی بخشی از این مواعظ اخلاقی را همان زمان تقریر کرد که با نام جهاد اکبر یا مبارزه با نفس همراه با دروس امام درباره ولایت فقیه - و گاه جداگانه - سالها پیش از پیروزی انقلاب در خارج از ایران و سپس بارها در ایران منتشر شد تاریخ مقدمه ناشر بر جهاد اکبر ذی حجه 1392 است. بنابراین، محتوای اثر فوق تا پیش از این تاریخ؛ یعنی بین سالهای 1385 تا 1392 القا شده است.
متأسفانه نوار این دروس اخلاقی، جز دو جلسه در دست نیست. آن دو جلسه از نوار پیاده شده و در صحیفه امام (ج 2، ص 14 - 28، و ص 390 - 391) چاپ شده است. از مقایسه این دو جلسه با جهاد اکبر مشخص می شود که نص سخنان امام - مانند آنچه در صحیفه نور و صحیفه امام دیده می شود - پیاده نشده، بلکه مقرر محترم - البته با موافقت امام - محتوای بیان ایشان را با ویرایش و تقدیم و تأخیر و رعایت نظم منطقی مباحث و تبدیل زبان گفتار به نوشتار عرضه، و از این راه خدمتی بس ارزنده کرده اند.
بنابراین، برخلاف سه اثر پیشین، جهاد اکبر به قلم حضرت امام نیست بلکه تقریر دروس ایشان است، آن هم نه مثل صحیفه امام که عین عبارت به همان شکل اصلی پیاده شده است، بلکه با تغییراتی که گذشت. از این رو، و نیز برای پرهیز از هرگونه اشتباه، ما آن را تقریرات دروس اخلاق نامیده ایم. پیداست که این اسم با محتوا مطابقتر است؛ هر چند، چنانکه گذشت، حضرت ایشان در نجف اشرف، درس اخلاقی منظم و با این عنوان نداشته اند؛ ولی این محتوا از بهترین دروس اخلاقی به شمار می آید.
حضرت امام به آثار اخلاقی اش بیش از دیگر آثارش تعلق خاطر داشته و نشر آنها را لازمتر می دانسته است. دلیل این نکته بند ششم وصیت نامه ایشان است که در 15 دی ماه 1356 برابر با 25 محرم 1398 در نجف اشرف نوشته اند:
6. کتب خطی این جانب را در صورت امکان طبع کنند، و اگر کسی خواست طبع کند در اختیار او بگذارند به طوری که ضایع نشود، خصوصاً کتب اخلاقی را(24).