درسنامه اخلاق برای طلاب پایه سوم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

سخن مرکز متون

بسم الله الرحمن الرحیم
السلام علی الامام المهدی الذی یملا الارض قسطا و عدلا
آبشار دانش، دراز زمانی بر دامن حوزه فرو می بارید و از آنجا به دشت سبز سینه ها. این، در روزگاری بود که حوزه، بسان دشت تشنه، آغوش بر جویبارهای دانش گشوده بود و گونه گون دانشها را در بر می کشید و در کارگاه اندیشه خود، سره را از ناسره جدا می ساخت. حوزه با زمان پیش می رفت و با دانشهای روز در می آمیخت و نیازهای خود و جامعه را از دل آنها بیرون می کشید. حرکت، رویش و جوشش، تمام زوایای حوزه را فرا گرفته بود. در هر عرصه ای که گام می گذاشت، سخنی نو داشت و دریچه ای جدید به روشنایی می گشود. پرتو از قرآن و سنت می گرفت و در پرتو قرآن و سنت سیر می کرد. علم، گمشده پروردگان این حوزه بود. در هر جا که گام می نهادند، به هر کانونی که در می آمدند، در هر محفلی که بار می یافتند، در هر قلمروی که ره می پوییدند، بر سر هرچشمه ای که راحل می افکندند، در پی گمشده خود بودند که بیابند و برگیرند و به گاه نیاز، به کار بندند. حقیقت روان. اگر اندیشه ای را نقد می کردند. اگر نوشته ای را به بوته بررسی می نهادند، در پی آن بودند که غبار از چهره حقیقت بسترند و راه روشن را بنمایانند و به سرچشمه خورشید ره گشایند. بسیاری از آنان، هم در فقه، اصول، کلام، تفسیر، فلسفه، و ادبیات، نگارشهایی داشتند و هم در علومی دیگر، مانند ریاضیات و طب، پرتکاپو بودند و خستگی ناپذیر. با سستی، تن پروری، و راحت جویی میانه ای نداشتند. مرد عرصه های کار بودند و تلاش. برای رسیدن به قله های دانش، همیشه در حرکت بودند و خیزش. گردنه های دشوار گذر و راههای پر پیچ و خم را می پیمودند، تا به افق روشن دانش برسند و تمدنی زیبا و پر شکوه پدید آورند.
آنچه را گفته آمد، می شود از آثار علمی به جا مانده از دوره های گوناگون و نیز از نقشی که عالمان و دانش آموختگان حوزه های نجف، بغداد، حله، ری، اصفهان، قم، جبل عامل، و ... در جهان اسلام و رشد و تعالی فکری مسلمانان داشته اند، بدرستی فهمید.
امروزه اگر حوزه بر آن است که شکوه آفریند و با انقلاب نور، هماهنگ و هم آوا شود، ناگزیر باید در صحنه های گونه گون همزمان تلاش کند و همه سویه و ژرف بیندیشد.
پیداست که جمله کارهای بایسته در این عرصه، تدوین متون آموزشی است. از این روی، برای برداشتن گامی هر چند کوچک، به سال 1378، مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه (متون)(1) در حوزه علمیه قم بنیان گذارده شد تا افزون برنگارش و سامان دهی منتهای درسی حوزه های علوم دینی، نشر پیراسته و چشم نواز آنها را به عهده گیرد.
پیش از این صاحب نظران و بزرگانی مانند آیه الله شهید سید محمدباقر صدر و آیه الله شیخ محمدرضا مظفر تغدهما الله بالرحمه و الرضوان، و اسکنهما اعلی غرفات الجنان گامهایی بلند در این راه برداشته اند. این مرکز همه آن تلاشها را ارج می نهد و خود را ادامه دهنده کوچک راه آن بزرگان و ملهم از آنان می داند.
ناگفته پیداست که هرگز در صدد نیستیم کاری کنیم تا بنیه علمی دانش پژوهان حوزه سست گردد یا از ژرفایی و عمق و دقت دروس کاسته شود؛ بلکه تلاش می کنیم تا بابهره گیری از ارشاد و راهنمایی زعمای حوزه و مدرسان و صاحب نظران، در زمینه هایی که احساس نیاز می شود، متونی پدید آوریم که علاوه بر دارا بودن ضوابط درسی، برعمق و دقت و غنای علمی دانش پژوهان حوزه بیفزایند و به شکلی سهل تر و در مدتی کوتاه تر، مطالب افزون تری به آنان بیاموزند.
این مرکز، جوانه ای است شاداب بر پیکر تنومند و کهن و ریشه دار حوزه که امید است با همراهی و همکاری بزرگان و مدرسان و صاحب نظران، بپاید و دوام یابد و گامی هر چند کوتاه در راه تعالی حوزه های علوم دینی بردارد. از این رو، با فروتنی، از همه این بزرگواران انتظار همدلی و همراهی داریم و با خضوع از ایشان می خواهیم از ارائه طریق و راهنمایی و انتقاد و اظهار نظر دریغ نورزند و از این رهگذر، موجبات خشنودی صاحب حوزه، حضرت بقیه الله الاعظم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را فراهم آورند.
بنای مرکز بر این است که همواره در بهسازی و اصلاح، تکمیل و تعویض متنی را لازم دید، به آن اقدام کند.
کتاب حاضر، اخلاق (3)، به منظور تدریس در پایه سوم سطح یک حوزه تدوین شده است. اخلاق (3)، و نیز اخلاق (4)، گزیده آثار اخلاقی امام خمینی (قدس سره) است. اخلاق (3) دفتر اول از گزیده آثار اخلاقی امام و مشتمل برگزیده سه کتاب: جهاد اکبر(2)، آداب الصلاه و شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ و اخلاق (4)، دفتر دوم از گزیده آثار و خلاصه شرح اربعین است. چگونگی آثار اخلاقی امام و گزینش مرکز متون به تفضیل در مقدمه خواهد آمد.
علاوه بر این اثر، اخلاق (1) و (2) برای پایه های اول و دوم منتشر شده و اخلاق (4) تا (6) برای پایه های چهارم، پنجم و ششم در آستانه نشر است.
از اعضای محترم گروه اخلاق مرکز متون و همه کسانی که در مراحل مختلف برای سامان یافتن این اثر ما را یاری کردند صمیمانه سپاسگزاریم، بخصوص از فضلای محترم حوزه آقایان محسن صادقی، علی مختاری، عباسعلی مردی، سید ابوالحسن مطلبی، محسن نوروزی. همچنین از آقایان رمضانعلی قربانی و علی تجویدیان که صفحه آرایی و حروفچینی این اثر را بر عهده داشتند.
از همه صاحب نظران و مدرسان تقاضا می شود که نظر خود را در خصوص اثر حاضر و دیگر آثار این مرکز، به نشانی قم، صندوق پستی 916/37185، مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه (متون) با ما در میان گذارند.
قم
مرکز تدوین متون درسی حوزه (متون) تابستان 1382

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین، و الصلاه و السلام علی سیدنا و نبینا أفضل الخلائق أجمعین، و وصیه و خلیفته علی أمیرالمؤمنین، و آله الطیبین الطاهرین، و لعنه الله علی اعدائهم أبدالابدین و دهرالداهرین السلام علی الامام المهدی الذی یملا الارض قسطا و عدلا

فصل اول: علم اخلاق و امام خمینی (قدس سر

پیشوای بزرگ و نام آور دوران معاصر، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (قدس الله روحه الزکیه و أفاض علی تربته المراحم الربانیه) علاوه بر فقه و اصول و دیگر علوم رایج حوزه ها، در دانش اخلاق و تزکیه و تهذیب نفوس یدی طولی داشت و بخشی نسبتا زیاد از عمر شریف خود را صرف تدریس اخلاق و تربیت و تزکیه فضلا و طلاب و نیز تحقیق در مسائل اخلاق و نگارش کتابهای سودمند اخلاقی کرد؛ به طوری که در این زمینه استادی ماهر و صاحب نظری مسلم و شخصیتی ممتاز و تأثیرگذار شناخته شد و دروس اخلاق و جلسات تهذیب او تأثیر بسیاری بر مستمعان بخصوص طلاب و فضلا داشت.
امام خمینی، تدریس اخلاق در حوزه قم را از دوره سیاه رضاخان شروع کرد و تا مدتی پس از آن ادامه داد. جلسات اخلاق امام که در مدرسه فیضیه و مدرسه حاج ملا صادق(3)، برگزار می شد، شیفتگان زیادی داشت و مشتاقان فراوانی را از زلال معارف اخلاقی وحی سیراب می کرد. تاریخ نگار انقلاب اسلامی، حجه الاسلام جناب سید حمید روحانی در این باره می نویسد:
در آغاز، این جلسه محدود بود و فقط عده ای افراد مورد اعتماد ایشان می توانستند در آن شرکت کنند. بتدریج دامنه این درس توسعه یافت و هفته ای یک روز در سطح حوزه تشکیل می شد و علاوه بر روحانیان دهها نفر از اقشار دیگر در آن شرکت می جستند استقبال زیاد از این مجلس، امام را بر آن داشت تا جلسه را در هر هفته ای دو روز (پنج شنبه و جمعه) برقرار کند. در این حال، عمال رضاخان به کارشکنی پرداختند و درصدد برهم زدن آن برآمدند به طوری که سرانجام امام خمینی ناچار شد این جلسه را از مدرسه فیضیه به مدرسه حاج ملاصادق منتقل و به شکل محدودتری برگزار کند.
تا آنکه دوران سیاه رضاخان به سر آمد و درس اخلاق امام در فیضیه با شکوه تمام مجدادا برگزار شد و در آنجا سالیان درازی (ظاهرا حدود هشت سال) ادامه یافت(4)... .
امام خمینی خود به مناسبتی در این باره نوشته اند:
علت اصلی توسعه این مجلس [مجلس درس اخلاق ] جلوگیری شدید پلیس رضاشاه بود از مطلق مجالس تعزیه و موعظه و امثال آن. از این جهت مردم علاقه مند بودند و اینجانب نیز درس خصوصی... را به نحو عموم و عوام فهم توسعه دادم(5).
همچنین دانشمند خدمتگزار مرحوم حجه الاسلام شیخ محمد شریف رازی (قدس سره) پنجاه سال پیش - یعنی در سال 1373 ق - در کتاب آثار الحجه که به سال 1374 ق چاپ شده درباره تدریس امام نوشته است:
... و بخصوص در فن اخلاق و درس آن، استاد منحصر به فرد حوزه قم بوده، و حدود هشت سال در مدرسه فیضیه هفته ای دو روز صدها نفر از فضلای حوزه و غیره را از بیانات شیوا و درس اخلاق خود مستفیض [می کرد ]و با ذکر الهی هب لی کمال الانقطاع الیک، و أنر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک، حتی تخرق أبصار القلوب حجب النور، فتصل الی معدن العظمه، و تصیر أرواحنا معلقه بعز قدسک که همه روزه در اختتام درسش می فرمود، قلوب اهل ذوق و تهذیب را نورانی و صفا و جلا می داد، تا در چند سال اخیر که درس مذکور را برای پاره ای از موانع تعطیل، و حوزه درس خارج فقه و اصول را دایر [کرد(6)]... .
مرحوم رازی (قدس سره) همچنین در کتاب گنجینه دانشمندان که در سال 1352 ش چاپ شده اسعت در این باره گوید:
... پس از مرحوم آقای ملکی، چندین سال تدریس این علم به عهده زعیم بزرگوار آیه الله خمینی (مدظله العالی) بود که در مدرسه فیضیه در روزهای پنج شنبه و جمعه بود که این نگارنده هم با جماعت بسیاری شرکت داشتم و هرگز فراموش نمی کنم که معظم له در غالب روزها آیه مبارکه یا أیها الذین امنوا اتقوا الله و لنتظر نفس ما قدمت لغد...(7) را عنوان کرده، و با سوز و روحانیت مخصوصی مطالب اخلاقی را بحث نموده و روحانیت مخصوص و نورانیت خاصی به شاگردان و حاضرین می دادند و در آخر بحث هم با حالی عجیب و قلبی حزین دست به دعا برداشته و عرض می کردند: الهی هب لی کمال الانقطاع الیک... و تصیر أرواحنا معلقه بعز قدسک(8).
استاد شهید مطهری (قدس سره) که خود یکی از بارزترین چهره های شرکت کننده این کلاس است، تأثیر آن را بدین سان بیان کرده است:
...اگر چه در آغاز مهاجرت به قم هنوز از مقدمات فارغ نشده بودم و شایستگی ورود در معقولات رانداشتم، اما درس اخلاقی که وسیله شخصیت محبوبم در هر پنج شنبه و جمعه گفته می شد، و در حقیقت درس معارف و سیر و سلوک بود نه اخلاق به مفهوم خشک علمی، مرا سرمست می کرد. بدون هیچ اغراق و مبالغه ای این درس مرا آنچنان به وجد آورد که تا دوشنبه و سه شنبه هفته بعد خودم را شدیدا تحت تأثیر آن می یافتم. بخش مهمی از شخصیت فکری و روحی من در آن درس - و سپس در درسهای دیگری که در طی دوازده سال از آن استاد الهی فراگرفتم - انعقاد یافت و همواره خود را مدیون او دانسته و می دانم. راستی که او روح قدسی الهی بود(9).
ظاهراً از آن جلسات تقریر و دست نبشته ای کامل در دست نیست و جز قسمتهایی که شرکت کنندگان - از جمله آیه الله شیخ علی پناه اشتهاردی - یادداشت کرده یا به خاطر سپرده اند، چیزی باقی نمانده است.