امام علی علیه السلام فرهنگ عمومی و همبستگی اجتماعی

نویسنده : مؤسسه فرهنگی انتشاراتی زهد

سخنی در آغاز

به راستی سخن گفتن از انسان کامل و رادمردی همچون علی (علیه السلام) که تجسم عینی اسلام، حقیقت و الگوی تمام نما و تمام عیار فضائل اخلاقی و عینیت عدالت است، کاری در حد توان و بضاعت بشری نیست. چگونه می توان با بضاعت مزجاة، محدود و گرفتار در تار و پودهای دنیوی و نفسانی، عمق کلام و اندیشه و بحر بی کران علم و فضیلت، تقوی، ورع، شجاعت، عدالت، حریت و وارستگی انسانی کامل که در بطن و متن اندیشه ورزیهای او خدا حضوری مطلق، و همه جانبه دارد را، فهم کرد.
برای شناخت این مشعل فروزان راه هدایت و روشنایی، بهره گیری از نهج البلاغه به عنوان بلیغ ترین و شیواترین سخنان و مکتوبات امام، کار سازترین شیوه و روش جهت آشکار نمودن ابعاد شخصیتی آن بزرگوار است. در این مخزن روشنگر، تنوع مباحث و جوانب و جهات مختلفی را که امیر المؤمنین (علیه السلام) در آن مورد توجه قرار داده اند، کمک بسیاری برای باز نمایاندن شخصیت آن بزرگوار می باشد.
گنج شایگان آن حضرت مملو از آموزه های عرفانی، انس با خدا و چگونگی ارتباط با معبود، آزاد اندیشی و کمک به همنوعان می باشد و امیر کلام در اندک زمانی و به وقت ضرورت گوهرهای مکنون خویش را نمایان ساخته و از جنگها، اندرزها، تلخیها و جهات دیگری که به ایشان گذشته، لب به سخن گشوده اند. در یکی از خطبه ها در بیان احوال خود می فرمایند: من کسی هستم که سیل معارف از من فرو می ریزد و هیچ پرنده ای نمی تواند به آن قله ای برسد که من به آن جا دارم و در جای دیگری خطاب به مردم در باب حکومت و سیاست خاطرنشان می کند که مرا با حاکمان و قدرتمندان و سیاستمداران قیاس مکنید و نگوئید که حاکمی رفت و حاکمی دیگر از همان قماش آمد، من از آن جنس نیستم.
در شرح نامه های حکیمانه و حاکمانه خویش که سرشار از حکمت و تدبیر، تهذیب و تنظیم امور دنیاست، گزیده هایی از تجربیات ناب عمر پر حادثه و پر تأمل خود را برای فرزندان صلبی و همه فرزندان روحانی اش نمایان ساخته است.
بر انسانهای حقیقت جو و متعهد و همچنین سیاستگذاران فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فرض است که اهداف و اندیشه های امام علی (علیه السلام) و ارزشها، هنجارها و مناسک پیوند خورده با نام مولا را در جامعه پیاده کنند. و این ضرورتی اجتناب ناپذیر است که اهداف و آرمانهای آن امام همام هدف این نظام و هم ملاک و معیار ارزشیابی موفقیتها و کاستی های جامعه باشد. ضروری است مسلمین این زاد و بوم در تمام عرصه های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و به ویژه اخلاقی خود را به سیره علی (علیه السلام) نزدیک کنند. هر چند در معیار قرار دادن سیره نظری و عملی حضرت امیر (علیه السلام) برای جامعه ای که هویت دیرپا و ریشه دار خود را مدیون علی (علیه السلام) بوده و در شرایط بحرانی در او جستجو می کند، تردیدی وجود ندارد؛ اما به طور قطع این مهم مستلزم فهم بیشتر دغدغه ها و اندیشه های ایشان از یک سو و راهبردی کردن آن از سوی دیگر است. امید آنکه در سال حضرت امیر (علیه السلام) زمینه برای مطالعات ریشه دار در خصوص ابعاد گسترده اندیشه و شخصیت آن بزرگوار و راهبردی کردن آرمانهای ایشان در قالب پژوهشهای بنیادین فراهم شود.
مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی زهد، نشر این اثر ارزشمند را به عنوان یکی از افتخارات خود در عرصه فعالیت فرهنگی خویش دانسته و از همه دوستان که به نحوی از انحاء در تهیه و تدوین این مجموعه، مؤسسه را یاری نموده اند تقدیر و تشکر می نماید.
مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی زهد
حسن وقوفی

نگاهی تطبیقی به عدالت اجتماعی در اندیشه حضرت علی (علیه السلام)

دکتر عماد افروغ
هر چند فهم عمق اندیشه و کلام حضرت علی (علیه السلام) که به حق کلامی فروتر از کلام خدا، اما برخوردار از صبغه ای الهی و فراتر از کلام بشر است، دور از دسترس و بضاعت محدود علمی نگارنده است، اما تلاش در جهت نزدیک شدن به فضای فکری و اندیشه انسانی که در بطن و متن اندیشه ورزی و خردورزی او خدا حضور دارد، رسالتی است بر دوش هر انسان متعهد، درد آشنا و آگاه به ضرورتهای زمانی و مکانی. بدون تردید، بشر در عصر حاضر بیش از هر زمان دیگر با توجه به ناکامی های خردورزیهای خود - بنیاد خود از رنسانس را تا پست مدرنیسم، نیازمند و در آرزوی سیراب شدن از مخزن خردورزیهای متکی و ملتزم به خدا و وحی الهی است. و به حق که نمونه و مصداق بارز حضور خدا در اندیشه ورزی و حتی نظریه پردازی های اجتماعی و تبیینهای تاریخی کسی جز علی (علیه السلام)، دست پرورده و وارث حقیقی پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) نیست. اما متأسفانه قدر و منزلت ایشان، آنچنان که باید و شاید در جامعه اسلامی و شیعی ما شناخته شده نیست و یا حداقل، چندان شاهد تجلی اندیشه ها و دغدغه های ایشان در قالب سیاستگزاریها و برنامه ریزی های راهبردی نیستیم.
اما به راستی راز رمز این همه عظمت در کلام حضرت امیر (علیه السلام) چیست؟ چرا همگان از این همه عمق و عظمت محتوایی به شگفت آمده اند؟ چرا کلام بشری قابل قیاس با کلام ایشان نیست؟ پاسخهای متفاوتی می توان به این سؤال اساسی داد، اما نگارنده معتقد است که راز این کلام شگفت انگیز در حضور تمام عیار خدا در ساحت معرفت و اندیشه ورزیهای ایشان نهفته است. حضوری که از زمان رنسانس و به طور خاص روشنگری در چالش با سلطه فکری در خرافی کلیسایی به این طرف، از ساحت معرفت و اندیشه ورزی نظریه پردازی در علوم انسانی رخت بر بسته است و با نهایت تأسف دامن گیر خرد ورزیها و نظریه پردازیهای کشورهای اسلامی نیز با عارضه ای مضاعف گردیده است. تمام مصیبت های وارده بر بشر در سطوح فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، محیطی و روانی نیز ریشه در همین خدا مردگی در قلمرو خردورزی دارد.
به هر حال، برای دست یابی به اندیشه یک متفکر در مورد مفهومی خاص راههای بسیاری وجود دارد. راه ساده و معمول این است که بدون هیچ درک پیشینی و اولیه ای از یک مفهوم به ردیابی مفهوم مورد نظر در آثار یک متفکر بپردازیم و در نهایت سعی کنیم معنای این مفهوم را از لابلای عبارات مختلف کشف کنیم. اما این شیوه، بویژه در خصوص مفاهیم مرتبط با فلسفه سیاسی - اجتماعی چندان عالمانه نیست و معمولاً به درکی سطحی و پیش پا افتاده می انجامد. اما راه و شیوه دیگر که عالمانه تر و معقول تر می نماید، این است که قبل از ردیابی مفهوم مورد نظر در اندیشه یک متفکر، به واکاوی معانی متفاوت این مفهوم، سیر تحول مفهومی، سؤالها، چالشها، رویکردها و نظریه های مختلفی بپردازیم که در مورد این مفاهیم تاکنون شکل گرفته است. سپس با رویکردی تطبیقی به بررسی معنای این مفهوم در اندیشه متفکر مورد نظر بپردازیم. تنها در این صورت است که می توانیم با توجه به عمق اندیشه یک متفکر، آن هم اندیشمند ناتمامی همچون حضرت علی (علیه السلام) بهره و استفاده به روز از این مخزن ناپایان معرفت داشته باشیم.
در این مقاله بر آنیم تا با روش و شیوه فوق به عمق اندیشه حضرت علی (علیه السلام) در مورد عدالت اجتماعی دست یابیم. مایه بسی مباهات است که در شرایطی بحث حضرت علی (علیه السلام) درباره عدالت را مطرح می کنم که جهان برخلاف تصور بسیاری از شبه روشنفکران غرب زده داخلی بار دیگر گرایش به عدالت پیدا کرده است و بارقه این گرایش را می توان در واکنشهای مختلف در برابر جهانی سازی اقتصادی که براستی هژمونی و استیلای جدید سرمایه داری را رقم می زند، جستجو کرد.
مفهوم عدالت، همانند مفاهیم دیگری از قبیل آزادی، صلح، سعادت و غیره، مفهومی هنجاری و پارادکسیکال بوده و در ذیل فلسفه سیاسی - اجتماعی مورد بحث قرار می گیرد. خواه ناخواه این بعد هنجاری بر ارائه تعریفی جامع، دقیق و شفاف از عدالت اثر می گذارد. اما آیا این پارادکسیکال بوده اند به معنای این آن است که نمی توان به یک قدر متیقن در تعریف آنها دست یافت؟ به طور قطع، مفروضات و پیش فرضهای هستی شناسی، از جمله انسان شناسی بر درک ما از عدالت اثر می گذارد، اما این نکته بدان معنا نیست که هم سو با پست مدرنیستها، مفاهیمی همچون عدالت و آزادی را دال بدون مدلول بدانیم و بر این باور باشیم که این مفاهیم، هیچ مدلول ثابتی ندارند و معنای آنها را باید به زمینه ها و بازی های زبانی ارجا دهیم و یا در چارچوب گفتمان های مختلف معنا کنیم و یا معنای آنها را به عقل مفاهمه ای بشر ارجا دهیم.
به هر حال، از عدالت بر پایه پیش فرضهای هستی شناسی و انسان شناسی تعابیر مختلفی ارائه شده است. اهم این تعابیر عبارتند از:(1)
1. درک طبیعت گرایانه یا ذات گرایانه از عدالت، به معنای انطباق با وضع و نظم موجود بر پایه خلقت نابرابر انسانها. برابری برای برابرها و نابرابری برای نابرابرها. در این تعبیر، عدالت به مفهوم نظم، تناسبو یا موزونیت ارجاع می یابد. این تعبیر از عدالت را در یونان باستان می بینید که عدالت را در تناسب با طبیعت بودن، در تناسب با سایر فضائل بودن تعریف می کنند. در اندیشه آنان، عدالت ربطی به عرصه عمومی ندارد و اصولاً عدالت امری اجتماعی نیست. افلاطون انسان را دارای سه قوه می داند: خرد، اراده و شهوت. افلاطون تعادل ما بین این قوای نفسانی را عدالت می نامد که بیانگر حد وسط در استفاده از این نیروها و تناسب ما بین آنهاست. به زعم افلاطون، تناسب بین آنها حاکی از نوعی فضیلت است. البته ارسطو در باب عدالت مقداری از دیگر متفکران یونان، زمینی تر می شود و برخلاف افلاطون سعی می کند تا حدودی به ابعاد اجتماعی عدالت نیز توجه داشته باشد. مخصوصاً مفهوم عدالت توزیعی از مفاهیمی است که در مورد عدالت به کار می برد. اما این توضیع براساس شایستگی ها و لیاقت ها باید صورت گیرد. قابلیت و شایستگی ای که به نابرابری خلقت انسانها برمی گردد، برابری برای برابرها و نابرابری برای نابرابرها یعنی از همان اول می پذیرد که انسانها یک سرشت واحدی ندارند. براساس این اعتقاد، خواه ناخواه نگرش ما به مفهوم عدالت و نابرابری اجتماعی، نگرش خاصی خواهد بود. نگرشی که ما را به توجیه وضع موجود می کشاند.
به هر حال، نگاه انطباق گرایانه تا دوران میانه (قرون وسطی) ادامه می یابد. اما در دوران میانه همان نظم طبیعی بر پایه وحی الهی و تفسیر کلیسا تعریف می شود. تمام هم و غم متفکران دوران میانه، من حیث المجموع، آن است که انسان می بایست رابطه خود را با خدا تنظیم کند و این رابطه نیز براساس وحی الهی و تفسیر کلیسا تعیین می شود. بدین ترتیب، ما باید وضع خود را تشخیص بدهیم، جایگاه خود را تشخیص بدهیم و به آن قانع هم باشیم و به نقشهای مترتب بر این جایگاه هم وفادار باشیم.
این نگرش، بیش از آن که عدالت را از زاویه حق و حقوق افراد بنگرد، از زاویه وظیفه و تکلیف الهی آنها می نگرد. نگاه آنها به مفهوم عدالت، یک نگاه وظیفه گرایانه است. این نگرش فی الجمله نگرش سنت آگوستین و توماس آکونیاس است. اما با این حال اختلافی هم بین آگوستین و آکونیاس وجود دارد. آکونیاس سعی می کند تا حدودی به تجدد نزدیک شود. آگوستین، عدل را به معنی تنظیم رابطه خدا و خلق می داند و عدالت را به معنای رعایت حقوق و قوانین الهی می شمرد. اگر این حقوق و قوانین رعایت شود، عدالت هم در جنبه کیفری و هم در جنبه توزیعی تحقق پیدا می کند.
البته برخی این دیدگاه را از قرآن هم استنباط می کنند. قرآن می گوید: نحن قسمنا بینهم معیشتهم... ما معیشت را بین آنان تقسیم کرده ایم. اما بحث این است که چه کسی تشخیص می دهد که روزی هر فرد چیست و این سهم موجود سهم مقدر خدایی است یا غیر خدایی. این پرسش بسیار اساسی است. چه کسی می تواند بگوید روزی من سهم موجود من از دنیاست. شاید بیش از این مقدار موجود باشد و امر اجتماعی یا فرایندهای اجتماعی در دگرگونی آن تأثیر داشته است. چه کسی می تواند بگوید این مقدار موجود همان مقدار مقدر است. بعلاوه این آیه بر این معنا دلالت دارد که روزی انسانها دست خداست و خداوند روزی همه انسانها را تعیین نموده است. به هیچ وجه نمی توان از آیه استنباطی در جهت توجیه وضع موجود داشت.
اما دیدگاه آکونیاس به مساوات یا حداقل به مفروضات پیشینی مساوات طلبی نزدیک می شود. به زعم او انسانها حق برخورداری از حد متوسط شرایط زیستن را دارند این حق یک تبعاتی دارد. یعنی انسان گرسنه می تواند دزدی کند و انسانی که برای قرص نانی دزدی کرده به دلیل تقدم حق زیست بر حق دارایی، مقصر نیست.
متفکر دیگری که در دوران میانه به تعبیر مساوات طلبی نزدیک می شود، سیسرون است. اگر دیگران بیشتر یک تلقی طبیعت گرایانه و در تناسب و هماهنگی با طبیعت در ذهن داشتند، سیسرون معتقد است که جوهر عدالت هیچ نیست، جز مساوات. سیسرون، همچنین اعتقاد به برابری انسانها به لحاظ خرد و ارزیابیهای ذهنی دارد. یعنی باور به برابری انسانها دارد و چون اعتقاد به خلقت برابر انسانها دارد، لذا جوهر عدالت اجتماعی را هم برابری می داند. بنابراین به تعبیر سیسرون آنچه باعث نابرابری شده است یک امر اجتماعی است، نه یک امر فطری و طبیعی و شایستگی هایی که به بدو تولد انسانها برگردد.
2. درک مساوات طلبانه از عدالت بر پایه خلقت برابر انسانها، این درک به دلیل باور به خلقت برابر انسانها، ریشه بی عدالتی را در اجتماع جستجو می کند و نه در افراد. این دیدگاه از سیسرون شروع می شود و در آراء روسو و تا حدی مارکس از هر کس به اندازه توانایی و به هر کس به اندازه نیاز تداوم می یابد. بر پایه این دیدگاه، عدالت مساوی با برابری و مساوات، آن هم در ابعاد اقتصادی صرف تعریف شده است. جامعه ای عادلانه است که به لحاظ تنعم از منابع کمیاب اقتصادی، همه با هم برابر باشند. تلقی عدالت به معنای مساوات جویانه در اندیشه مارکس و انگلس و در روسو می توان مشاهده کرد. مارکس و انگلس نیز در هم در مفروضات انسان شناسی و هم در مفروضات برابری جویانه خود تحت تأثیر روسو، هستند. روسو سرشت انسان را کاملاً خوب می داند و تقسیم کار را عامل نابرابری می داند. به زعم مارکس و انگلس نیز مالکیت خصوصی و تقسیم کار منشأ نابرابری است. این دو متفکر ضمن آنکه یک دید مطلق و جمع گرایانه نسبت به مسأله نابرابری یا عدالت دارند، به هیچ وجه سعی نمی کنند در جهت توجیه نابرابری ها عمل کنند، بلکه نابرابرها را اهرمی می دانند برای سلطه فرا دستان بر فرو دستان.
3. درک حق گرایانه از عدالت، این درک به رغم متداول بودن آن در مباحث جاری عدالت (اعطاء حق به ذی حق) فی نفسه فاقد بار محتوایی است، چون تمام دیدگاههای عدالت بر پایه این مفهوم به توجیه دیدگاه خود می پردازد اما سؤالاتی از قبیل چیستی حق، کیستی ذی حق، طبیعی یا قرار دادی بودن آن، فردی یا اجتماعی بودن آن، مبانی انسان شناسی و جامعه شناختی آن، تأییدی است مضاعف بر بی محتوایی فی نفسه آن، باید حق را در بستر فلسفه سیاسی متفکر مورد نظر تعریف کرد. آیا قائل به قرار دادی بودن حق هستیم یا به فطری بودن و طبیعی بودن آن باور داریم؟ به این پرسش نیز باید پاسخ داد که ذی حق کیست؟ چه کسی تشخیص دهنده ذی حق است؟ بعلاوه به راحتی نیز نمی توان ادعای شناخت حق را داشت. به نظر نگارنده، شناخت ذی حق هم مبانی نظری خاص خود را می طلبد و این مبانی نظری و تئوریک، صرفاً جهان شناسانه و انسان شناسانه نیستند، می توانند جامعه شناسانه نیز باشند.
4. درک شایسته گرایانه از عدالت، در این تعریف عدالت بر حسب انصاف، استحقاق یا شایستگی تعریف شده است، یعنی به سمتی حرکت کنیم که هر کس برخوردار از چیزی باشد که مستحق آن است، یعنی بر اساس شایستگی ها و لیاقت ها حق را به حق دار بدهیم. لیاقتها و شایستگی هایی که الزاماً به نابرابری در خلقت انسانها برنمی گردد و می تواند ریشه های غیر طبیعی و اجتماعی داشته باشد. اما به رغم این نکته، مفهوم شایستگی یا استحقاق نیز همانند حق مبهم بوده و درگیر سؤالات مختلف می باشد: شایستگی چیست؟ تشخیص دهنده آن کیست؟ متعلقات آن کدام است؟ یا به عبارتی شایسته چه چیزی است؟ نسبت آن با حق چیست؟ به هر حال همین پرسشهاست که به تدریج مفهوم عدالت را از حالت طبیعی و ذاتی خارج کرده و اجتماعی و تأسیسی می کند. به علاوه این نگرش می تواند در شرایطی در خدمت دیدگاه اول (دیدگاه طبیعت گرایانه و محافظه کارانه) به منظور توجیه اشرافیت گرایی و حکومت شایسته های ارسطو قرار گیرد.
5. درک بی طرفانه از دولت، این درک برپایه گرایش فرد گرایانه لیبرالی ارائه شده است که موجب آن دولت باید بی طرف باشد، حداقل دخالت را داشته باشد و اجازه دهد تا مجال گسترده ای برای رقابت فراهم شود و مکانیزم عرضه و تقاضا در حیطه های مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی عمل کند تا در پی آن هر که شایسته است به آنچه مستحق است برسد. بسیاری از کسانی که در سنت لیبرالیسم تنفس می کنند صرفاً به بعد فردی عدالت معتقد هستند و اگر از عدالت اجتماعی هم سخن می گویند، آن را به عدالت فردی فرو می کاهند. ریشه این نگارش را می توان در آراء جان لاک، جان استوارت میل و در دوره معاصر در آراء کارل پوپر جستجو کرد. این متفکران در قالب فلسفه سیاسی فرد گرایانه نمی توانند به عدالت اجتماعی باور داشته باشند. یعنی مفروض باور به عدالت اجتماعی این است که نگاه شما به جامعه نگاهی فراتر از جمع جبری افراد باشد. اما اگر شما تنها به این امر باور داشته باشید که جامعه چیزی بیش از جمع جبری افراد آن نیست و جامعه را می توان به افراد آن فروکاست و به فردگرایی روش شناختی ملتزم شدید، هیچگاه نمی توانید به قرائت جامعی از عدالت دست یابید. عدالتی هم که به این ترتیب تعریف شود، بیشتر عدالت مبتنی بر عدالت فردی است. از متأخرین تفکر لیبرالیستی می توان به جان راولز اشاره کرد که در کنار مفروضات و دغدغه های لیبرالیستی و فرد گرایانه خود می خواهد به ضعیفان نیز توجه داشته باشد و نابرابری را به شرط بهبود اوضاع ضعیفان و با بدتر نشدن اوضاع آنان توصیه می نماید. راولز بحث بی طرفی دولت را مطرح می کند، یعنی اینکه دولت باید کمترین دخالت را در اقتصاد و فرهنگ و سیاست داشته باشد و به شایستگی ها با همان قاعده برابری فرصتها اجازه رویش دهد. متفکر لیبرال دیگر رابرت نازیک است که سعی می کند جمله مارکس را اصلاح کند و جنبه قراردادی به آن بدهد. مارکس می گفت: از هر کس به اندازه توانایی و به هر کس به اندازه نیاز. نازیک این جمله را این گونه اصلاح می کند از هر کس همان گونه که در قرارداد خود پذیرفته است و هر کس همان گونه که در قراردادش از او خواسته شده است این عبارت نیز حاکی از مفهوم لیبرالی از عدالت است.
نکته دیگر در مورد عدالت، تقسیم بندیهای رایج در مورد عدالت است که در یک تقسیم بندی به عدالت کیفری و عدالت توزیعی تقسیم شده است. عدالت کیفری ناظر به عدالت قانونی است. یعنی اینکه همه در برابر قانون یکسان اند و تنها متخلفین باید مجازات شوند. گونه ای دیگر از عدالت، عدالت توزیعی است. عدالتی که به توزیع مواهب طبیعت و منابع کمیاب اجتماعی در میان آحاد جامعه و گروهها و اقشار مختلف اجتماعی معطوف است و شیوه توزیع مزبور را مشخص می کند. پرسش عدالت توزیعی، پرسش همیشگی بشر است. بشر همواره از نابرابری رنج برده است و به برابری نظر داشته است. مفهوم عدالت توزیعی ناظر به این مسأله است که ما چه جامعه ای را جامعه برابر می دانیم؟ چه جامعه ای را جامعه عادلانه می دانیم؟
تقسیم بندی دیگر ناظر بر عدالت فردی و اجتماعی است. این دو مفهوم هر یک در پیش زمینه خود، بیانگر نگاه خاص شما نسبت به هستی شناسی فردی و هستی شناسی اجتماعی است. اگر مثل لیبرال ها تنها قائل باشید که جامعه متشکل از افراد است، دیگر نمی توانیم صحبت از مقوله عدالت اجتماعی بکنیم و یا اینکه عدالت اجتماعی به عدالت فردی تقلیل می یابد.
علاوه بر تقسیم بندیهای فوق، در کل سیر رویکردهای مربوط به عدالت از نگرش غیر تأسیسی، فردی، طبیعی و محافظه کارانه تا نگرش تأسیسی و قراردادی، گروهی و اجتماعی و رادیکال در نوسان بوده است. در یک نگاه خیلی کلی و اجمالی وقتی به مفهوم عدالت نگاه می کنیم به لحاظ سیر تاریخی آن تقریباً تا دوران روشنگری، درک قرار دادی از عدالت نداشته ایم و درک ما از این مفهوم بیشتر طبیعی بوده است. مضمون چنین درکی از عدالت، توجیه وضع موجود بوده است. از آن زمان به بعد، شاهد تغییراتی هستیم. اندیشمندان غربی به تدریج می کوشند تا پیوندی که تفکر یونانی با دین و کلیسا برقرار کرده بود را از بین ببرد. یعنی اینکه خردی که در خدمت دین قرار گرفته بود را انکار کنند. و در روشنگری ما با فرایندی مواجه هستیم که به تدریج انسان جای خدا را می گیرد و انسان، منزلت محوری در هستی می یابد و به جای آنکه انسان از دریچه خدا دیده شود از دریچه خود دیده می شود. اینجاست که مفهوم قرارداد شکل می گیرد. قرارداد اجتماعی متضمن این مفهوم است که انسانها رابطه خود با یکدیگر را بر اساس خواسته های خود تنظیم کنند. در اینجاست که به تدریج همه چیز در شرف قراردادی شدن است و عدالت نیز جنبه قراردادی پیدا می کند. اما هنوز مفهوم قرارداد در امر عدالت چندان که باید و شاید جا نیفتاده بود. بیشتر به عدالت همچون ابزاری برای قدرت نگریسته می شد. این دیدگاه را در اندیشه های ماکیاولی و دیگران می توان ردیابی کرد. در این دیدگاه آنچه مهم است قدرت است و نه عدالت. آنچه مهم است دستیابی به قدرت است، آن هم به هر وسیله ممکن. از سوی دیگر در عهد روشنگری، ضمن اینکه انسان و رابطه او با دیگری اهمیت پیدا می کند یک نوع طبیعت گرایی هم مطرح می شود و نظام اخلاقی مطلق فرو می ریزد و جنبه نسبی پیدا می کند. در دوران روشنگری شاهد زمینی شدن انسان می شویم، شاهد قراردادی شدن تدریجی عدالت اجتماعی می شویم. در این دوره است که مفهوم قرارداد اجتماعی سیطره خاصی پیدا می کند. البته در همین موضع، پارادکسی مطرح می شود و اینکه به هر حال عدالت به رعایت حقوق طبیعی معطوف می شود. لذا تلقی از عدالت، عدالت اجتماعی نیست، باز هم عدالت فردی است. درست است که مفهوم قرارداد اجتماعی در مغرب زمین حاکم می شود اما هنوز تلقی خاصی از امر اجتماعی وجود ندارد. هنوز تلقی جمع گرایانه ای از عدالت وجود ندارد. و بر خلاف دیدگاه افلاطون و ارسطو و حتی متفکران دوران میانه، متفکران روشنگری از پذیرش امر اجتماعی فاصله می گیرند. آنان به شدت فردگرا هستند و چگونه می توان عدالت به معنای عدالت اجتماعی را با حقوق طبیعی فرد گرایانه پیوند زد؟ اگر خوب به خاستگاه تاریخی و اجتماعی حقوق اولیه و فردی این متفکران نگاه کنیم، مشاهده خواهیم کرد که این حقوق (مالکیت، حیات و آزادی) تقویت کننده نظام بورژوازی است و چه موقع و کجا سرمایه داری به امر اجتماعی یا به عدالت اجتماعی توجه داشته است که پیشگامان فکری آن داشته باشند؟!
حال با توجه به دسته بندیهای مختلف از عدالت و سیر تحول مفهومی فوق به واکاوی مفهوم عدالت در اندیشه حضرت علی (علیه السلام) می پردازیم. با مرور بر مفهوم عدالت در اندیشه حضرت علی (علیه السلام) معلوم می گردد که این مفهوم کلیدی ترین و با ارزش ترین مفهوم در فلسفه سیاسی - اجتماعی و حتی فلسفه تاریخ مورد نظر ایشان است. عدالت در کل در نزد ایشان اهمیتی بیشتر از جود دارد. علاوه بر آنکه حضرت علی (علیه السلام) عدل را قرار دادن هر چیز در موضع خود تعریف می کنند، آن را ارجح از جود و بخشش می دانند، بر پایه این مدعا که بخشش، کارها و امور را از موضع خود جدا می کند. به علاوه عدالت تدبیر کننده ای است که به سود همگان است و بخشش به سود خاصگان و العدل سائس عام و الجود عارض خاص(2) پس عدل شریفتر و با فضیلتر(3) است. ایشان، عدالت را هم در برابر ظلم و جور (عدالت کیفری)و هم در برابر بی عدالتی اجتماعی به کار می گیرند. از بسیاری از عبارات نیز این گونه استنباط می شود که مراد از عدالت نزد ایشان هر دو بعد کیفری و توزیعی است.
در معنای اول می توان به تأکید حضرت علی (علیه السلام) بر عدالت ذاتی خداوند، اجرای عدالت و داوری عادلانه از سوی خداوند،(4) از ارکان چهارگانه ایمان دانستن آن(5) (عدالت، صبر، یقین و جهاد)، اهمیت آن در نابودی بیدادگران و بالسیرة العادله یقهر المناوی: سیره دادگرانه بدخواهان را درهم می شکند)(6) نقش و فضیلت امام عادل فاعلم ان افضل عبادالله عندالله، امام هدی و هدی: بدان که با فضیلت ترین بندگان خدا در نزد خداوند، رهبری دادگر است که هدایت یابد و هدایت کند)(7) کار به عدالت کن و از ستم و بیداد بپرهیز که ستم رعیت را به آوارگی وادارد و بیدادگری شمشیر را در میان آرد.(8) و توصیه به عدالت، حتی به کسانی که عدالت را سخت می دانند فان فی العدل سعه و من ضاق علیه العدل فالجور علیه اضیق: (به درستی در عدالت گشایش است و آن که عدالت را برنتابد، ستم را سخت تر خواهد یافت)(9) و عباراتی از این قبیل اشاره کرد. عباراتی از قبیل یوم العدل علی الظالم اشد من یوم الجور علی المظلوم: روز دادگری، ستم گران را بسی سخت تر از روز ستم بر ستم دیدگان است(10) ضمن اشاره به اهمیت و ارزش عدالت، اشاره ای است ضمنی بر تحقق نهایی داوری عادلانه در جهان.
در معنای دوم نیز عبارت مختلف نهج البلاغه نشان می دهد که نگاه حضرت علی (علیه السلام) نه نگاه طبیعت گرایانه و محافظه کارانه و انطباق با وضع موجود است و نه نگاه مساوات طلبانه نسبت به عدالت، به رغم پذیرش خلقت برابر انسانهاست. و ما الجلیل و اللطیف و الثقیل و الخفیف و القوی و الضعیف فی خلقة الاسواء و میان کلان و نازک اندام، و گران و سبک، و نیرومند و ناتوان، در آفرینش جز همانندی نیست (خطبه 185) ...فانهم صنفان، اما أخ لک فی الدین و اما نظیر لک فی الخلق: پس آنها دو دسته اند: دسته ای برادر دینی تو هستند، و دسته دیگر در آفرینش با تو همانند.(11) از فرازهای گوناگون نامه ایشان به مالک اشتر که نامه مالک اشتر معروف است، چنین استنباط می شود که حضرت علی (علیه السلام) بابی مستقل برای رسیدگی به طبقات فرو دست جامعه باز می کنند و اگر نگاه انطباق گرایانه داشتند، هیچ نیازی به رسیدگی ویژه به این طبقه و مأموریت خاص دادن به مالک در این زمینه نبود. عباراتی از قبیل الله الله فی الطبقه السفلی: خدا را خدا را در رسیدگی به طبقه پایین دست از مردم(12) و یا اشاره به این نکته که حقوق طبقه پایین دست مردم جزو حقوق خداست: برای خدا حقی از خود را که به آنان اختصاص داده و نگهبانی آن را بر عهده ات نهاده پاس دار(13)، تماماً گواهی است بر اینکه نگرش حضرت علی (علیه السلام) نگرشی تأسیسی و اجتماعی به عدالت بوده است. این نگرش نیز بر پایه قبول این پیش فرض بنا شده است که جامعه موجودیتی مستقل از جمع جبری افراد آن دارد. همان گونه که مشاهده می شود حضرت علی (علیه السلام) در این نامه به مالک اشتر مأموریت خاصی می دهد که به طبقه پایین جامعه رسیدگی کند، چون این طبقه بنا به دلایل اجتماعی محروم شده اند و ریشه این نابرابریها را به خلقت نابرابر آنها و حتی عدم قابلیتها و شایستگی های اجتماعی آنها نسبت نمی دهد. بر همین اساس، در اندیشه حضرت علی (علیه السلام) علاوه بر آنکه هدف و فلسفه اصلی حکومت استقرار عدالت اجتماعی است گرسنگی مستمندان، معلول کامیابی نامشروع توانگران است: ان الله سبحانه فرض فی اموال الاغنیاء اقوات الفقراء فما جاع فقیر الا بما منع. گرسنگی هر مستمندی جز از کامیابی نامشروع توانگران نشأت نگرفته است و خدای متعال باز خواستشان خواهد کرد.(14)
از سوی دیگر حضرت از نگاه مساوات طلبانه نیز فاصله می گیرند و به اعطاء حق (به معنای مطلق کلمه) افراد متناسب با رنج و تلاش افراد عنایتی ویژه دارند: ثم اعرف لکل امری منهم ما ابلی، و لا تضمن بلاء امری الی غیره. رنج و تلاش هر کسی را عادلانه ارج بنه و به دیگری نسبت مده.(15)
در مجموع عبارت زیبا و رسای ولیکن احب الامور الیک، اوسطها فی الحق و اعمها فی العدل و اجمعها لرضی الرعیه(16) باید از کارها، آن را بیشتر دوست بداری که نه از حق بگذرد و نه فرو ماند و عدالت را فراگیرتر بود و رعیت را دلپذیرتر و یا این عبارت که و بی گمان آن چه بیش از همه شادی و خشنودی فرمانروایان را سبب می شود، برپایی داد در کشور و گسترش دوستی بین مردم است(17) گواهی است روشن بر اهمیت عدالت در فلسفه سیاسی - اجتماعی و تاریخی حضرت علی (علیه السلام) در دو بعد کیفری و توزیعی.
به طور قطع، اندیشه های حضرت علی (علیه السلام) باید پایه و اساس سیاستگذاریها و برنامه ریزیهای راهبردی در کشور قرار گیرد. تحقق عدالت کیفری در جامعه بر اساس دیدگاه حضرت علی (علیه السلام) مستلزم دریافتی صحیح از حقوق و تکالیف مردم در فلسفه سیاسی اسلامی و ایجاد مکانیزمهای روشن و نهادینه شده به منظور عدم تعدی به این حقوق شناخته شده است. ابهام زدایی از قوانین موجود و رفع شکافهای موجود بین حقوق شناخته شده با حقوق جامع الاطراف اسلامی با توجه به مصلحت جامعه و رعایت زمان و مکان در موضوع و یا به عبارت حضرت امام خمینی (ره) توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی از مکانیزمهای تحقق عدالت در بعد کیفری است. در بعد عدالت توزیعی نیز باید نگاهی به الگوی توزیع و امتیازات، فرصتها و بهرمندیهای مختلف افراد، گروهها و اقشار مختلف نسبت به منابع کمیاب طبیعی و اجتماعی داشته باشیم، تفسیری دقیق از تاریخ پیدایش این الگو و شرایط ساختاری پیدایی آن داشته باشیم. بر پایه فرمایشات حضرت علی (علیه السلام) باید همواره به هوش باشیم که امر اجتماعی مرتبط با عدالت اجتماعی، حقی ویژه برای جامعه به وجود می آورد که قابل تقلیل به حقوق فردی نیست. به علاوه تأکیدات حضرت علی (علیه السلام) گوشزدی است مضاعف نسبت به بهره مندان نامشروعی که از هر فرصتی اعم از دولتی و غیر دولتی برای بهره برداری نامشروع استفاده و یا بهتر است گفته شود، سوء استفاده می کنند. خلقت برابر انسانها به معنای عدم پذیرش طبیعی نابرابریهای اجتماعی است و باید ریشه آن را در روابط و فرایندهای اجتماعی جستجو کرد. باید تلاش نمود تا فرصتها را برای رقابت و بروز شایستگیهای انسانی برابر ساخت و شرایط مسابقه در میدان اجتماعی را برای همگان یکسان نمود یا حداقل به سوی آن حرکت با برنامه و هوشیارانه تری داشت.

خانواده از دیدگاه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی (علیه السلام)

دکتر محمد جهانفر