آیه های نامدار

نویسنده : بازنویسی:علی خراسانی و سید محمد دشتی

پیشگفتار

فراهم آوری دائره المعارف قرآن کریم، با حدود سه هزار مقاله، به زبانی علمی و نو، توفیقی بزرگ است که پس از قرن ها، به دوستداران قرآن تقدیم شده است. فراهم سازی این دائره المعارف، خود، نعمت و بهره ای بزرگ است، لکن نباید تلاش گسترده بانیان این حرکت تنها در قالب مقالات دائره المعارف بروز و ظهور یابد. چه بسیار رنج ها برده می شود تا موضوعی منقح گردد، پرونده ای علمی سامان یابد، دست نوشته هایی فراهم آید و سرانجام مقاله ای کوتاه و مفید برای درج در دائره المعارف پدیدار شود؛ اما مقاله ای که حاصل نهایی آن همه تلاش است، بازتاباننده همه دریافت های قرآنی در آن موضوع نمی باشد. مطلب و دریافت های بسیاری می ماند که حجم محدود و نیز نحوه خاص نگارش مقاله دائره المعارفی، اقتضای طرح آن ها را ندارد.
از این رو، مقرر شد تا در کنار آن کار عظیم، طرحی دیگر نیز در افتد؛ طرح فراهم سازی تک نگاشت های قرآنی. تک نگاشت قرآنی، رساله ای مفصل تر از مقاله دائره المعارفی است. این رساله ها دست آورد تأملات و پژوهش های نویسنده یا هیئت علمی را در گستره ای وسیع تر باز می تاباند و چون مقید به محدودیت های ویژه دائره المعارف نگاری نیست، با مجالی مبسوط تر، جنبه های گوناگون آن موضوع را می شکافد.
ضرورت نگارش این تک نگاشت ها بر اهل تحقیق پوشیده نیست، به ویژه آنکه آثار آن، بسیار گسترده و دیرپاست.
جز اهل پژوهش و نگارش، همه دانش پژوهان می توانند از این تک نگاشت ها بهره گیرند و به جای مراجعه به چندین مأخذ دست چندم، به حاصل کاوش در منابع دست اول و متقن روی آورند.
سلاست و روانی قلم، اتقان علمی مباحث، استناد مطلب و دیگر ویژگی هایی که به استواری محتوایی یا زبانی اثر باز می گردد، در تک نگاشت نیز، همانند مقاله، مراعات می شود؛ لیکن نویسنده در تفصیل مطالب و بهره وری از منابع، دستی گشوده تر خواهد داشت، از این رو می توان گفت که بهره گیران از دائره المعارف نیز از این تک نگاشت ها بی نیاز نخواهند بود، به ویژه آنکه در این مجموعه به مآخذ تازه و معاصر، بیشتر عنایت می شود و برخی از مطالب مستحدث در قلمرو موضوعی قرآنی مورد بحث نیز مد نظر خواهد بود.
این دفتر، تک نگاشت آیه های نامدار، اثر حجج اسلام آقای علی خراسانی و آقای سید محمود دشتی است. بر خود لازم می دانیم که زحمات مؤلفان محترم را ارج نهاده، از یکایک دانشورانی که در فراهم آوردن این اثر کوشیده اند، قدردانی کنیم.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن

مقدمه

آیات نامدار، آیاتی چند از قرآن کریم است که بر آنها نامی خاص نهاده باشند. گاه از این آیات، به آیات صاحب عنوان یا صاحب نام نیز تعبیر می شود. در طول تاریخ تفسیر و قرآن پژوهی، برخی از آیات قرآن کریم به سبب ویژگی خاصی که داشته اند، شهرت بیشتری یافته و مورد توجه قرار گرفته اند. این آیات به تدریج با نامی ویژه شهرت یافته اند. نام این آیات در بسیاری موارد، برگرفته از واژگان به کار رفته در خود آیات است؛ مانند آیه الکرسی (بقره [2]، 255)، آیه اذن (توبه [9]، 61) و آیه احسان (نحل [16]، 90). در مواردی، نام گذاری با نظر به محتوای آیات صورت گرفته است؛ مانند آیه ارث (نساء [4]، 11)، آیه خلع (بقره [2]، 229) و آیه خوف (نساء [4]، 102).
آیات دارای نام در قرآن، همگی شهرت یک سان ندارند؛ شهرت بسیاری از آن ها اندک و نام آنها فقط از سوی یک یا چند نفر از دانش وران به کار رفته است. پیشینه نام گذاری برخی از آیات نیز به زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصومه (علیهم السلام) بر می گردد؛ مانند آیه الکرسی (بقره [2]، 255) آیه عزت (اسراء [17]، 111) و آیه ملک (آل عمران) [3]، 26).
با جست وجوهای انجام شده مجموع این آیات به بیش از 170 آیه می رسد که در این دفتر، به ترتیب الفبا به آنها پرداخته می شود و آیاتی که بیش از یک نام دارند نام یا نام های غیر مشهور آن در جایگاه و ردیف خاص الفبایی خود می آیند و به نامی که شهرت بیشتری دارد ارجاع می شوند.

منشأ نام گذاری

موارد ذیل را می توان منشأ نام گذاری این آیات دانست:
الف. در روایاتی، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم (علیهم السلام) از برخی آیات با نام خاص یاد کرده و درباره فضیلت و پاداش تلاوت آنها سخن گفته اند؛ مانند آیه الکرسی، آیه آمن الرسول، آیه عزت و آیه ملک.
ب. بسیاری از مفسران و دانش وران علوم قرآنی، هنگام بررسی و شمارش آیات ناسخ و منسوخ، تعداد بسیاری از این آیات را برای آسان بودن اشاره به آن ها نام گذاری کرده اند؛ مانند آیه تبدیل (نحل [16]، 101)، آیه جزای فاحشه (نساء [4]، 15)، آیه سیف (توبه [9]، 5) و....
ج. جمع بسیاری از دانشمندان شیعه و سنی رد مجادله های کلامی خود در مباحث مربوط به امامت و نیز در مقام بر شمردن فضایل اهل بیت (علیهم السلام) به آیاتی استناد کرده و بر آنها نام نهاده اند. مرحوم علامه حلی، آیات فراوانی از این قبیل را در مباحث اعتصام (آل عمران [3]، 103)، آیه نجوی (مجادله [58]، 12)، آیه تطهیر (احزاب [33]، 33) و آیه صالح المؤمنین (تحریم [66]، 4). آیات بسیار دیگری از این دست وجود دارد.
د. بخشی از این نام گذاری ها نیز از سوی فقیهان و اصولیان بوده است؛ چون آیه ایلاء (بقره [2]، 226)، آیه نفی سبیل نساء [4]، 141)، آیه نبا (حجرات [49]، 6)، آیه سؤال (نحل [16]، 43) و... .
ه. افزون بر آنچه گذشت، گویا اسباب نزول و جریان های تاریخی در زمان و مکان مشخص، و هم زمانی آنها با فرود آمدن بعضی آیات، در نام گذاری تعدادی از این آیات نقش داشته است؛ مثل آیه لیله المبیت (بقره [2]، 207)، آیه شتاء (نساء [4]، 12) و آیه صیف (نساء [4]، 176).
ناگفته نماند که برخی، آیات را باگزینش جمله هایی از خود آیه نام گذاری کرده اند؛ به طور مثال، از آیه 29 فتح [48] به آیه لیغیظ بهم الکفار(1) یا از آیه 160 انعام [6] به آیه من جاء بالحسنه یاد کرده اند(2) که در این رساله، به این نام گذاری توجه نشده است، جز آیه آمن الرسول، و ان یکاد و امن یجیب که به دلیل شهرت، به آنها پرداخته شده است. به هر روی، کوشیده شده تا آیات نامدار، تک واژه ای باشد و از مواردی که نام گذاری به شکل جمله یا همراه با پی آورد واژگان (تتابع اضافات) است، حتی المقدور پرهیز شود؛ به طور مثال، از نام گذاری آیه 3 توبه [9] به الاذان فی یوم الحج الاکبر(3) تحت عنوان آیا نامدار خودداری شده است.