فهرست کتاب


آشنایی با علوم اسلامی جلد سوم:اصول فقه

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری‏‏‏‏‏‏‏‏

مبحث مفاهیم

کلمه مفهوم، در اصطلاح، در مقابل منطوق است. فرض کنید شخصی میگوید: اگر همراه من تا خانه من بیایی من فلان کتاب را به تو میدهم. این جمله در حقیقت یک جمله است به جای دو جمله:
الف: اگر همراه من تا خانه من بیائی من آن کتاب را میدهم.
ب: اگر همراه من تا خانه من نیایی آن کتاب را نمی دهم.
پس در این جا دو رابطه وجود دارد: رابطه مثبت و رابطه منفی. رابطه مثبت میان همراهی کردن و کتاب دادن در متن جمله آمده و مورد تلفظ و نطق قرار گرفته است. از اینرو آن را منطوق میگویند. ولی رابطه منفی به لفظ نیامده و متعلق نطق قرار نگرفته است، اما عرفاً از چنین جمله فهمیده میشود. از اینرو آن را مفهوم می خوانند.
ما در بحث حجیت خبر واحد خواندیم که اصولیون از آیه شریفه نبأ که میفرماید: (ان جائکم فاسق بنبأ فتبینوا) (اگر فاسقی خبری برای شما آورد درباره اش تحقیق کنید و تحقیق نکرده ترتیب اثر ندهید) حجیت خبر واحد را در صورتی که راوی عادل باشد استفاده کرده اند.
این، استفاده از مفهوم آیه شریفه است. منطوق آیه این است که به خبر فاسق ترتیب اثر ندهید، اما مفهوم آیه این است که به خبر عادل ترتیب اثر بدهید.

مجمل و مبین

بحث مجمل و مبین چندان اهمیتی ندارد. مقصود این است که گاهی تعبیری در لسان شارع میرسد که مفهومش ابهام دارد و مقصود روشن نیست، مثل مفهوم غنا، و در دلیل دیگر چیزی یافت میشود که روشن کننده است. در این صورت میتوان به وسیله آن مبیّن رفع ابهام از مجمل کرد.
معمولاً اهل ادب به بعضی تعبیرات مجمل در کلمات پیشوایان ادب برمی خورند که در مفهومش در می مانند، بعد با پیدا کردن قرائن روشنگر رفع ابهام میکنند.

ناسخ و منسوخ

گاهی دستوری در قرآن و سنت رسیده است که موقّت بوده است یعنی پس از مدتی دستور دیگر رسیده است و به اصطلاح دستور اول را لغو کرده است.
مثلاً در قرآن کریم ابتدا درباره زنان شوهردار اگر مرتکب فحشا شوند دستور رسید که در خانه آنها را حبس ابد کنند تا مرگشان فرا رسد یا خدا راهی برای آنها مقرر دارد. بعد راهی که برای آنها مقرر شد این بود که دستور رسید به طور کلی اگر مردان زن دار و زنان شوهردار مرتکب فحشا شوند باید رجم (سنگسار) شوند.
یا مثلاً در ابتدا دستور رسیده بود که در ماه مبارک رمضان، حتی در شب نیز مردان با زنان خود نزدیکی نکنند، بعد این دستور لغو شد و اجازه داده شد.
برای یک فقیه لازم است که ناسخ و منسوخ را از یکدیگر تمیز دهد. درباره نسخ، مسائل زیادی هست که اصولیون متعرض آنها شده اند.