فهرست کتاب


آشنایی با علوم اسلامی جلد سوم:اصول فقه

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری‏‏‏‏‏‏‏‏

مطلق و مقیّد

مطلق و مقید هم چیزی است شبیه عام و خاص، چیزی که هست عام و خاص در مورد افراد است و مطلق و مقید در مورد احوال و صفات. عام و خاص در مورد اموری است کلی که دارای افراد موجود متعدد و احیاناً بی نهایت است و بعضی از انواع و یا افراد آن عام به وسیله دلیل خاص از آن عموم خارج شده اند، ولی مطلق و مقید مربوط است به طبیعت و ماهیتی که متعلق تکلیف است و مکلف موظف است آنرا ایجاد نماید.
اگر آن طبیعت متعلق تکلیف قید خاص نداشته باشد مطلق است و اگر قید خاص برای آن در نظر بگیریم مقید است.
مثلاً در مثالی که قبلاً ذکر کردیم به پیغمبر اکرم امر شده که هنگام اخذ زکات از مسلمین به آنها دعا کن و درود بفرست (صل علیهم). این دستور از آن نظر که مثلاً با صدای بلند باشد یا آهسته، در حضور جمع باشد و یا حضور خود طرف کافی است، مطلق است.
اکنون میگوییم اگر دلیل دیگری از قرآن یا حدیث معتبر نداشته باشیم که یکی از قیود بالا را ذکر کرده باشد ما به اطلاق جمله و صل علیهم عمل میکنیم، یعنی آزادیم که به هر صورت بخواهیم انجام دهیم ولی اگر دلیل دیگری معتبر پیدا شد و گفت که مثلاً این عمل باید با صدای بلند باشد و یا باید در حضور جمع و در مسجد باشد، در اینجا مطلق را حمل بر مقید میکنیم یعنی آن دلیل دیگر را مقید (به کسر یاء) این جمله قرار میدهیم. نام این عمل تقیید است.

مبحث مفاهیم

کلمه مفهوم، در اصطلاح، در مقابل منطوق است. فرض کنید شخصی میگوید: اگر همراه من تا خانه من بیایی من فلان کتاب را به تو میدهم. این جمله در حقیقت یک جمله است به جای دو جمله:
الف: اگر همراه من تا خانه من بیائی من آن کتاب را میدهم.
ب: اگر همراه من تا خانه من نیایی آن کتاب را نمی دهم.
پس در این جا دو رابطه وجود دارد: رابطه مثبت و رابطه منفی. رابطه مثبت میان همراهی کردن و کتاب دادن در متن جمله آمده و مورد تلفظ و نطق قرار گرفته است. از اینرو آن را منطوق میگویند. ولی رابطه منفی به لفظ نیامده و متعلق نطق قرار نگرفته است، اما عرفاً از چنین جمله فهمیده میشود. از اینرو آن را مفهوم می خوانند.
ما در بحث حجیت خبر واحد خواندیم که اصولیون از آیه شریفه نبأ که میفرماید: (ان جائکم فاسق بنبأ فتبینوا) (اگر فاسقی خبری برای شما آورد درباره اش تحقیق کنید و تحقیق نکرده ترتیب اثر ندهید) حجیت خبر واحد را در صورتی که راوی عادل باشد استفاده کرده اند.
این، استفاده از مفهوم آیه شریفه است. منطوق آیه این است که به خبر فاسق ترتیب اثر ندهید، اما مفهوم آیه این است که به خبر عادل ترتیب اثر بدهید.

مجمل و مبین

بحث مجمل و مبین چندان اهمیتی ندارد. مقصود این است که گاهی تعبیری در لسان شارع میرسد که مفهومش ابهام دارد و مقصود روشن نیست، مثل مفهوم غنا، و در دلیل دیگر چیزی یافت میشود که روشن کننده است. در این صورت میتوان به وسیله آن مبیّن رفع ابهام از مجمل کرد.
معمولاً اهل ادب به بعضی تعبیرات مجمل در کلمات پیشوایان ادب برمی خورند که در مفهومش در می مانند، بعد با پیدا کردن قرائن روشنگر رفع ابهام میکنند.