فهرست کتاب


آشنایی با علوم اسلامی جلد سوم:اصول فقه

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری‏‏‏‏‏‏‏‏

درس پنجم: مسائل مشترک کتاب و سنت

در درس گذشته به پاره مسائل اصولی که ازمختصات کتاب و یا از مختصات سنت بود اشاره کردیم و در پایان درس گفتیم که پاره ای از مسائل اصولی، هم مربوط به کتاب است و هم مربوط به سنت. در این درس به همین مسائل مشترک و به تعبیر جامعتر مباحث مشترک می پردازیم. مباحث مشترک عبارت است از:
الف. مبحث اوامر.
ب. مبحث نواهی.
ج. مبحث عام و خاص.
د. مبحث مطلق و مقید.
ه. مبحث مفاهیم.
و. مبحث مجمل و مبین.
ز. مبحث ناسخ و منسوخ.
اکنون در حدود آشنایی با اصطلاحات، درباره هر یک از اینها توضیح مختصری می دهیم.

مبحث اوامر

اوامر جمع امر است. امر یعنی فرمان. از جمله افعالی که در زبان عربی و هر زبان دیگر هست فعل امر است. مثلاً فعل بدان در فارسی و اعلم در عربی فعل امر است.
بسیاری از تعبیرات که در کتاب یا سنت آمده است به صورت فعل امر است. در اینجا پرسشهای زیادی برای فقیه طرح می شود که اصولیون باید پاسخ آن را روشن کنند. مثلاً آیا امر دلالت بر وجوب می کند یا بر استحباب یا بر هیچکدام؟ آیا امر دلالت بر فوریت می کند یا بر تراخی؟ آیا امر دلالت بر مرّة میکند یا تکرار؟
مثلاً در آیه کریمه وارد شده است:
خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکیهم بها وصل علیهم ان صلوتک سکن لهم.(4)
از اموال مسلمین زکات بگیر. به این وسیله آنان را پاک و پاکیزه می گردانی و به آنها دعا کن که دعای تو موجب آرامش آنها است.
کلمه صلّ در آیه شریفه به معین دعاکن یا درود بفرست است. در اینجا این سؤال مطرح میشود که آیا اولاً دعا کردن که با صیغه امر فرمان داده شده واجب است یا نه؟ به عبارت دیگر آیا امر در اینجا دلالت بر وجوب می کند یا نه؟ ثانیاً آیا فوریّت دارد یا نه؟ یعنی آیا واجب است بلافاصله پس از دریافت مالیات خدائی (زکات) درود فرستاده شود یا اگر فاصله هم بشود مانعی ندارد؟ ثالثاً آیا یک بار دعا کردن کافی است یا این عمل مکرر باید انجام یا بد؟
اصولیون به تفصیل درباره همه اینها بحث می کنند و ما در اینجا مجال بحث بیشتر نداریم. افرادی که رشته فقه و اصول را به عنوان رشته اختصاصی انتخاب کرده اند به تفصیل با آنها آشنا خواهند شد.

مبحث نواهی

نهی یعنی باز داشتن، نقطه مقابل امر است. مثلاً اگر به فارسی بگوئیم شراب ننوش و یا به عربی بگوئیم لاتشرب الخمر نهی است.
در باب نهی هم این پرسش پیش می آید که آیا نهی دلالت بر حرمت می کند یا بر کراهت و یا بر هیچکدام دلالت نمی کند بلکه دلالت بر اعم از حرمت و کراهت می کند، یعنی فقط دلالت میکند بر اینکه شی مورد نظر ناپسند است اما اینکه این ناپسندی در حد حرمت است که مرتکب آن مستحق عقوبت است یا در حد کراهت است و مرتکب آن مستحق ملامت است نه عقوبت، مورد دلالت نهی نیست، و همچنین آیا نهی دلالت میکند بر ابدیت، یعنی بر اینکه هیچگاه نباید آن کار را مرتکب شد یا صرفاً دلالت میکند بر لزوم ولو در یک مدت موقت.
اینها پرسشهایی است که علم اصول به آنها پاسخ می دهد.