فهرست کتاب


آشنایی با علوم اسلامی جلد سوم:اصول فقه

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری‏‏‏‏‏‏‏‏

ظواهر سنت

درباره حجیت ظواهر سنت، احدی بحثی ندارد، ولی درباب سنت که مقصود همان اخبار و روایات است که قول یا فعل یا تقریر پیغمبر یا امام را بازگو کرده است دو مطلب مهم وجود دارد که اصولیون درباره آنها بحث میکنند. یکی حجیت خبر واحد است، دیگر مسئله تعارض اخبار و روایات است. از اینرو دو فصل مهم و پرشاخه در علم اصول باز شده یکی به نام خبر واحد و دیگر به نام تعادل و تراجیح.

خبر واحد%

خبر واحد یعنی روایتی که از پیغمبر یا امام نقل شده ولی راوی یک نفر است و یا چند نفرند ولی به مرحله تواتر نرسیده است، یعنی در مرحله ای نیست که موجب یقین بشود. آیا چنین اخباری را می توان مبنای استنباط قرار داد یا نه؟
اصولیون معتقدند که اگر راوی یا راویان عادل باشند و لااقل اگر اطمینانی به راستگوئی آنان باشد می توان روایات آنها را مورد استناد قرار داد. یکی از ادله اصولیون بر این مدعا آیه نبأ است که می فرماید:
(ان جائکم فاسق بنبأ فتبینوا).(2)
اگر فاسقی خبری به شما داد درباره خبر او تحقیق کنید و تحقیق نکرده به آن ترتیب اثر ندهید.
مفهوم آیه این است که اگر فرد عادل و مورد اعتمادی خبری به شما داد ترتیب اثر بدهید. پس مفهوم این آیه دلیل بر حجیت خبر واحد است.

تعادل و تراجیح

اما مسئله تعارض اخبار و روایات. بسیار اتفاق می افتد که در مورد یک چیز، اخبار و روایات با یکدیگر تعارض دارند و برضد یکدیگرند. مثلاً آیا در رکعت سوم و چهارم نماز یومیه لازم است تسبیحات اربعه سه بار گفته شود یا یک نوبت کافی است؟ از برخی روایات استفاده میشود که لازم است سه مرتبه خوانده شود و از یک روایت استفاده میشود که یک مرتبه کافی است. یا درباره اینکه فروختن کود آدمی جایزاست یا نه، روایات مختلف است.
در اینگونه روایات چه باید کرد؟ آیا باید گفت: (اذا تعارّضا تساقطا) یعنی در اثر تعارض هر دو سقوط میکنند و مانند این است که روایتی نداریم، یا مخیریم که به هر کدام که میخواهیم عمل کنیم، و یاباید عمل به احتیاط کنیم و هر روایت که با احتیاط مطابقتر است به آن عمل کنیم (مثلاً در مسأله تسبیحات اربعه به روایتی عمل کنیم که میگوید سه نوبت بخوان، و در مسأله خرید و فروش کود آدمی به آن روایت عمل کنیم که می گوید جایز نیست) و یا راه دیگری در کار است؟
اصولیون ثابت میکنند که اولاً تا حدی که ممکن است باید میان روایات مختلف جمع کرد: (الجمع مهما امکن اولی من الطرح).(3) اگر جمع میان آنها ممکن نشد باید دید یک طرف برطرف دیگر از یک لحاظ (مثلاً از حیث اعتبار سند یا از حیث مشهور بودن میان علماء و یا از حیث مخالف تقیه بودن و غیر اینها) رجحان دارد یا ندارد. اگر یک طرف رجحان دارد همان طرف راجح رامیگیریم و طرف دیگر را طرح می کنیم، و اگر از هر حیث مساوی هستند و رجحانی در کار نیست، مخیریم که به هر کدام بخواهیم عمل کنیم.
در خود اخبار و احادیث دستور رسیده است که در موقع تعارض اخبار چه باید کرد. اخباری که ما را به طرز حل مشکل تعارض اخبار و روایات راهنمایی می کند اخبار علاجیّه نامیده می شوند.
اصولیون نظر خود را درباره تعارض اخبار و روایات به استناد همین اخبار علاجیه ابراز داشته اند. اصولیون نام آن باب از اصول را که درباره این مسأله بحث میکند باب تعادل و تراجیح نهاده اند.
تعادل یعنی تساوی و برابری. تراجیح جمع ترجیح است و به معنی ترجیحات است. یعنی بابی که در آن باب درباره صورت تساوی و برابری روایات متعارض، و درباره صورت نابرابری و راجح بودن بعضی بر بعضی سخن میگویند.
از آنچه گفتیم معلوم شد که مسأله حجیت ظواهر مربوط است به قرآن مجید، و مسأله حجیت خبر واحد و مسأله تعارض ادلّه مربوط است به سنت. اکنون باید بدانیم که یک سلسله مسائل در اصول مطرح میشود که مشترک است میان کتاب و سنت. در درس آینده درباره آنها سخن خواهیم گفت.