تحفه رضویه

نویسنده : ملا محمد مهدی نراقی

سخنی با خواننده

حفظ و بازشناسی میراث علمی بر جای مانده از پیشینیان و معرفی آن به جامعه علمی و پژوهشی و نسل های حال و آینده، از اهداف و رسالت های مهم حوزه های علمیه محسوب می شود و بی شک هر گونه تلاش در دستیابی به این هدف، تأثیری شگرف در بالندگی و غنای دیگر فعالیتهای پژوهشی و علمی خواهد داشت.
پس از انقلاب شکوهمند اسلامی گامهای بلندی در راه تصحیح و نشر آثار و دست نوشت های مهجور و ناشناخته بزرگان علم و فرهنگ شیعی برداشته شده است، اما تا دستیابی کامل به این هدف، فاصله ای بس دراز باقی مانده و بسیارند آثار و دست نوشت های چاپ نشده ای که جز برخی صاحب نظران و اندیشوران، عموم پژوهشگران و دانش جویان علوم اسلامی، از آنها بی بهره بوده و حتی نام و نشانی از آنها نمی دانند.
مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی با در نظر گرفتن این رسالت و در راستای نیل به اهداف بلند حوزه های علمیه و تلاش در راه تسهیل امر پژوهش، بیش از پانزده سال است که با تأسیس واحد احیاء آثار اسلامی توانسته است بر اساس اولویت ها، نیازها و توانمندی های موجود، بیش از پنجاه مجلد از آثار سترگ سلف صالح را تصحیح و تحقیق و به زیور طبع آراسته نماید. خوشبختانه بسیاری از این آثار، حائز رتبه و امتیازهای بالایی در جشنواره های مختلف علمی شده اند، و از آن جمله می توان به کتاب رسائل الشهید الثانی اشاره کرد، که به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال 1381 شناخته شد.
در ین راستا، احیای آثار علمی دو شخصیت عالیقدر جهان اسلام در قرن 12 و 13 قمری، یعنی حاج ملا محمد مهدی بن ابی ذر نراقی و فرزند گرامی اش، حاج ملا احمد نراقی (رحمهما الله) اهمیت و جایگاه خاص خود را دارد؛ زیرا این دو شخصیت با عظمت، با توجه به وضعیت زمانه خود، علاوه بر پاسخ گویی به نیازهای عصر خویش، تألیفات و آثار زیادی در زمینه های مختلف از خود به یادگار گذاشته اند که به مرور اعصار و ازمان، مندرس نشده و همیشه مورد استفاده خواهد بود. از این روی در آستانه برگزاری کنگره بزرگداشت مقام ملا مهدی و ملا احمد نراقی، اواسط سال 1380 تصحیح و تدقیق برخی از آثار این دو بزرگوار به واحد احیاء آثار اسلامی واگذار گردید و پس از مطالعه و بررسی های اولیه و تعیین اولویت ها، در نهایت هشت عنوان از تألیف های فقهی، اصولی و کلامی ایشان تعیین و تصحیح آنها از اوایل سال 1381 به طور جدی دنبال گردید، که عبارتند از:
1- سیف الامة و برهان الملة / کلام /ملا احمد
2- تحفه رضویه / فقه فارسی / ملا مهدی
3- تذکرة الاحباب / فقه فارسی / ملا احمد
4 - أنیس التجار / فقه فارسی / ملا مهدی
5- أنیس المجتهدین / اصول فقه / ملا مهدی
6- أساس الاحکام / اصول فقه / ملا احمد
7- مناهج الاحکام / اصول فقه / ملا احمد
8- مفتاح الاحکام / اصول فقه / ملا احمد
از میان این آثار، تنها دو عنوان آن، یعنی سیف الامة و أنیس التجار چاپ حجری، آن هم مغلوط و کم یاب داشته و مابقی مخطوط بوده است.
به لطف عمیم الهی و تحت عنایات و توجهات حضرت ولی عصر- ارواحنا فداه - و به همت والای پژوهشگران مدقق و فرهیخته حوزه علمیه، این مهم در کمتر از دو سال صورت پذیرفت و کتاب حاضر، تحفه رضویه، دومین دفتر از این مجموعه است که تقدیم فضلا و اندیشوران حوزه های علمیه و همه جوامع علمی و فکری می شود.
در اینجا جای دارد از جناب حجة الاسلام سید محمد رضا حسینی به جهت همکاری در تصحیح و تحقیق اثر حاضر تقدیر و تشکر گردد.
هم چنین از محققین محترم واحد احیاء آثار جناب حجة الاسلام و المسلمین نعمت الله جلیلی که در کنترل نهایی اثر همکاری داشتند و آقایان غلامرضا نقی، محمد مهدی عادل نیا، کمال هاشم پور و سید علی حسینی لرگانی که در تخریج و مقابله اثر حاضر یاری رساندند تقدیر و تشکر می گردد.
نیز از جناب آقای سید خلیل عابدینی که نظارت علمی و ویرایش اثر حاضر رابر عهده داشتند و مدیر محترم واحد احیاء آثار جناب حجة الاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی که در مراحل مختلف کار راهنمایی های ارزنده ای نمودند، تشکر و قدردانی می شود.
توفیق روز افزون همه احیاگران میراث اسلامی را از خداوند متعال مسألت نموده، از خداوند متعال علو درجات را برای ارواح طیبه عالمان و اندیشمندان بزرگ شیعی، بالاخص علامه ملا مهدی و ملا احمد نراقی، مسألت داریم.
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
محرم الحرام 1426 ق

کتاب شناخت تحفه رضویه

ادیب، عارف، فقیه، حکیم و ریاضی دان شهیر قرن دوازدهم هجری، ملا محمد مهدی نراقی، از جمله شخصیت های جامع علمی است که همه آثار وی بر آمده از ذوق سرشار علمی و آکنده از نوآوری های بس بدیع است، که مع الاسف جز معدودی از آنها، اغلب از انظار پژوهشگران و عالمان مخفی مانده و به صورت دست نوشته های مهجور، در کنج کتابخانه ها بوده، یا سالیان متمادی است که از چاپ سنگی آنها می گذرد.
بحمد الله پاس داشت مقام و منزلت عالمان شیعه - که در گذشته دور و نزدیک با کوشش خستگی ناپذیر و بر جای گذاردن آثار علمی گران سنگ، دین خود را به اندازه توان خود به اسلام و مکتب اهل بیت (علیهم السلام) ادا نموده اند - برای ما که دراین سوی کتاب تاریخ نظاره گر تلاش آنانیم، ثمراتی چند را در پی دارد:
نخست: آن که در می یابیم آنان در شرایطی بس دشوار که احیاناً با بی مهری ها یا مخالفت های دستگاه های حاکمه با مزاحمت های طرفداران متعصب فرقه های مذهبی روبرو بوده اند، چگونه با درایت اندیشی قابل تحسین از هر فرصت برای تعمیق دانش های اسلامی بهره جسته و مسئولیت خطیر پاسبانی از دین را به انجام رسانده اند.
دوم: آن که نگریستن در آثار علمی و اندیشه های آنان و مقایسه آن ها با بایسته های پژوهش متناسب با این دوران ضمن رهنمون ساختن کاستی ها، راه را برای استمرار و تکمیل کار آنان هموار می سازد. باری، اگر آثار بر جای مانده از فقیهان، مفسران، محدثان، متکلمان، فلاسفه و... را در زمینه های مختلف با چنین آرمانی مورد کنکاش مداقه علمی قرار دهیم، نه تنها آثار تکراری و فاقد روح تحقیق را شاهد نخواهیم بود، بلکه بالندگی، تعالی و نوآوری را - که از ضرورت های نو پیدای عصرها و نیازهاست - نظاره گر خواهیم بود.
از این رو تجلیل از مقام شامخ علمی دو تن از اسطوره های علمی تاریخ تشیع، یعنی ملا مهدی و ملا احمد نراقی ما را بر آن داشت تا در جهت بازخواهی، تصحیح و نشر آثار این دو بزرگوار تلاش و کوشش نماییم، بنابراین این پیش از بیان مشخصه های تحفه رضویه، مناسب است فهرستی اجمالی از آثار فقهی ملا مهدی نراقی ارائه کنیم تا ارتباط این آثار با هم و سبک های مختلف آنها بیش تر روشن شود.
الف - فقه استدلالی
1-معتمدالشیعةفی أحکام الشریعة؛یک مجلد، کتاب الطهارة(1)، چاپ 1380 ش، 1422 ق، تحقیق موسسه وحید بهبهانی.
2-لوامع الاحکام؛دو مجلد، کتاب الطهارة، به صورت خطی است و هنوز تصحیح و چاپ نشده است(2).
3-صلاةالجمعة؛فرزند مولف ملا احمد نراقی در جلد چهارم شرح تجرید الاصول (ص 52 خطی)، از آن یاد کرده، اما نسخه آن در دست نیست.
4-حاشیه برمشارق الشموس؛در کتاب جامعة الاصول از آن یاد کرده، اما نسخه آن مفقود است.
ب - فقه فتوایی
1-انیس التجار؛در یک جلد (فارسی)، شامل کلیه ابواب معاملات تا کنون به صورت چاپ حجری بوده و توسط واحد احیاء آثار اسلامی تحقیق و تصحیح و در حال چاپ است(3).
2-تلخیص الفتاوی؛عربی، رساله ای عملیه است، شامل طهارت و بخشی از صلاة، که خطی است.
3-رساله عملیه؛فارسی. در الذریعة 11 / 219 از آن یاد کرده، اما نسخه آن را نیافته ایم.
4-مناسک مکیه؛فارسی، نسخه خطی آن موجود بوده و تاکنون چاپ نشده است.
5-مناسک حجانیس الحجاج؛(فارسی) شامل طهارت و صلاة، که پیش روی خوانندگان محترم قرار داشته و به تفصیل درباره آن سخن خواهیم راند.
6-تحفه رضویه(4)؛در یک مجلد (فارسی) شامل طهارت و صلاة، که پیش روی خوانندگان محترم قرار داشته و به تفصیل درباره آن سخن خواهیم راند.

درباره اثر حاضر