انسان و قرآن

نویسنده : علامه حسن حسن زاده آملی

مقدمه

حمد خدای ذوالمعارج را که قرآن فرقان را معراج عروج انسان به سوی خود فرستاد؛ و شرائف صلوات و نوامی برکاتش بر بعیث بحق و رسول به خلق خاتم النبیین، که سوادش افضل لیالی قدر شهودی است، و مثال برزخ جامع منفصل خیال مجمع غیب و شهادتش را نمودی است، و فؤاد تقی نقی احدی جمعیش اوسع اوعیه حقائق مراتب قرآن و اعظم ایام الله صعودی است؛ و بر عترت او که هر یک لسان صدق ترجمان قرآن و احسن منازل آن است، و بر پیروانشان که شاگردان قرآن و عبادالرحمن اند.
و بعد این رساله حافل مطالبی چند حول آیات قرآن و درجات انسان به قلم این کمترین، حسن حسن زاده آملی است که اصل آن را به چند سال پیش از این تدوین و در بلد طیب آمل به عزیزانی تلقین نموده است، و اینک آن را تنظیم و به نام قرآن و انسان به محضر مبارک ارباب همم عالیه تقدیم داشته است.
مرجواز فیاض علی الاطلاق اینکه آن را مأدبه ای با عائده، و مائده ای با فائده برای نفوس مستعده به اعتلای فهم خطاب محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) قرار دهد.
و هو الذی ینزل الغیث من بعد ماقنطوا و ینشر رحمته و هو الولی الحمید(1).
به مناسبت روی آوردن بحث، در اثنای این رساله از فواتح شور قرآنی اثری مؤثر و وجیزه ای نفیس، در بیان حروف فواتح سور، از جناب شیخ رئیس - رضوان الله تعالی علیه - که با چند رساله دیگر، گرد آمده در یک سفینه خطی، در تصرف راقم است و در حد آگاهی خود آن را چاپ نشده می انگارد، در این رساله نقل و درج شده است.
و نیز وجیزه ای در تفسیر سوره مبارکه عصر، به قلم محقق جناب خواجه نصیرالدین طوسی - قدس سره - که خطی آن در تصرف راقم است، نقل شده است.
و نیز این رساله حاوی دو مقاله موجز و مفید به قلم رفیع حضرت استادم، حکیم متأله و فقیه جامع، مرحوم آیه الله علامه حاج سید ابوالحسن رفیعی قزوینی - روحی فداه - است؛ یکی مقاله در تحقیق لیله القدر؛ و دیگر در تفسیر کریمه الر تلک آیات الکتاب الحکیم، اکان الناس عجباً(2) (الایه)، که از نسخه دستخط مبارک آن جناب استنساخ کرده ایم، به تفصیلی که در جایش وصف نموده ایم. بسم الله مجریها و مرسیها(3).

قرآن چون خداوند سبحان بی پایان، و نور و تبیان کل شی است

هر اثر نمودار دارائی مؤثر خود است، لذا همانطور که - حق سبحانه - صمد حقیقی، أعنی وجود مطلق غیرمتناهی است، کتاب او نیز حافل جوامع کلم نوریه خارج از حد و عد و احصاء است: قل لو کان البحر مداداً لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی ولو جئنا بمثله مدداً(4) ولو ان ما فی الارض من شجره اقلام و البحر یمده من بعده سبعه ابحر مانفدت کلمات الله ان الله عزیز حکیم(5).
و چنانکه الله تعالی نور کل شی است و هر چیز بدو شناخته می شود که:
الله نور السموات و الارض،(6) و عرفت الاشیاء بالله کتاب او نیز نور و تبیان کل شی است: فآمنوا بالله و رسوله و النور الذی انزلنا،(7) ونزلنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شی و هدی و رحمه و بشری للمسلمین،(8) و کل شی احصیناه فی امام مبین(9).
کلمه مبارکه کل شی که انکر نکراتست، چیزی را فرو گذار نکرده است؛ پس چیزی نیست که قرآن تبیان آن نباشد. ولی قرآن، در دست انسان زبان فهم، تبیان کلی شی و زبان کلمات الله بی انتها است. این انسان زبان فهم راسخ در علم است: و الراسخون فی العلم یقولون آمنا به،(10) لکن الراسخون فی العلم منهم و المؤمنون یؤمنون بما انزل الیک(11).

قرآن و تحدی آن

قرآن، حروف آن اسرار، کلمات آن جوامع کلم؛ آیات آن خزائن؛ سوره های آن مدائن حکم؛ مدخل آن باب رحمت بسم الله الرحمن الرحیم، وقف خاص مخلوق فی احسن تقویم، واقف آن رحمن و موقوف علیه آن انسان است الرحمن علم القرآن خلق الانسان. سبحان الله، این کتاب عظیم امام انسان است و کل شی در آن احصاء شده است و منطوی بر حقائق کلیه الهیه و جامع حکم علمیه و عملیه است و تبیان کلمات غیر متناهی کتاب بی پایان هستی و مبین اسرار اسماء غیبی و عینی است، بدون اینکه هیچ اصطلاحی از اصطلاحات فنون علوم را بکار برده باشد بلکه به صورت طبیعی و سیاق عرفی و عادی عربی مبین تکلم فرموده است، و مع ذلک، در مقام تحدی برای ابد، می فرماید: قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یأتو بمثل هذا القرآن لایأتون بمثله ولو کان بعضهم لبعض ظهیراً؛(12) ام یقولون افتریه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتریات و ادعوامن استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین. فان لم یستجیبوا لکم فاعلموا انما انزل بعلم الله و ان لا اله الا هو فهل انتم مسلمون(13). و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسوره من مثله و ادعوا شهداء کم من دون الله ان کنتم صادقین. فان لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النار التی وقودها الناس و الحجاره اعدت للکافرین.(14).
کان در مقام تحدی در ابتدا می فرماید: اگر انس و جن پشت به پشت هم بدهند که مثل این قرآن را بیاورند عاجزند؛ پس از آن تخفیف داده است که اگر می گویند آن را به خدا افترا بسته است، بگو شما هم ده سوره مانند آن از این گونه مفتریات بیاورید؛ سپس تسهیل نمود و به حدی تحدی فرموده است که اگر در شکید که این کتاب را ما بر بنده خود فرو فرستادیم شما یک سوره مانند آن بیاورید و این یک سوره شامل است مثل سوره اخلاص را که پنج آیه کوتاه است، و سوره کوثر را که چهار آیه کوتاه است.