داستانها و دانستنیهای تکان دهنده از زلزله جادوی سیاه

نویسنده : عبدالرسول یزدی نژاد

پیش گفتار

بسم الله الرحمن الرحیم
اذا زلزلت الأرض زلزالها(1) و أخرجت الأرض أثقالها(2) و قال الانسان مالها(3) یومئذ تحدث أخبارها (4) بأن ربک أوحی لها (5) یومئذ یصدر الناس أشتاتا لیروا أعمالهم (6) فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره (7) و من یعمل مثقال ذره شرا یره
طبیعت انسان همواره به دنبال کاوش درباره مسائل و مشکلاتی که در زندگی با آن روبرو می شود بوده و نهایت تلاش او بر این است که علت آن ها را پیدا کرده و از هیچ کوششی هم کوتاهی نمی کند.
در نتیجه هر چه عقل بشر رشد کند در می یابد که ندانسته هایش در برابر آن چه می داند بسیار بیشترند و همیشه در اندیشه بوده تا بر بسیاری از مشکلات چیره شود و در راستای این جست وجو حتی به کرات دیگر سفر کرده شاید گمشده خود را در آنجا پیدا کند.
در این میان حوادثی رخ می دهد که تاکنون هر حیله ای به کار برده توان رویارویی و پیش گیری از آن را نداشته است و همچنان معضلی پیش روی اوست. از آن جمله می توان به خشم طبیعت که گاهی از آن تعبیر به زلزله می شود اشاره کرد. اگر چه به تازگی نیز ادعا شده که به وسیله ماهواره ها می توان مکان وقوع زلزله را از سه تا چهار ساعت قبل پیش بینی کرد ولی شدت و حدت ویرانی آن را هرگز نمی توان تعیین کرد. در علم هیئت نیز علمایی وجود داشته اند که وقوع زلزله را پیش بینی می کرده اند. اما اکنون این علم نیز به فراموشی سپرده شده و کم تر کسی از آن آگاهی دارد(1).
امروزه گفته های فراوانی از گوشه و کنار جهان درباره زلزله و بلاهای دیگر آسمانی به گوش می رسد و همه را بر آن داشته تا برای پیش گیری و رویارویی با آن چاره اندیشی کنند. بسیاری هم در داغ عزیزان از دست رفته خود در ماتم و اندوه به سر می برند و تا مدتی خبرهای تازه ای از پی آمدهای شوم آن و آمار و ارقام، زبان زد مردم کوچه و بازار است و همواره خبری داغ به شمار می آید. طبیعتا نظرات گوناگونی هم داده می شود که بی فایده نیست.
در این میان عده ای سودجو و دنیا طلب و کسانی که همه هستی را به این زندگی چند روزه دنیا می بینند از این گونه بلاها و ترس و اندوه مردم سوء استفاده می کنند و ابزاری نو و بهانه ای مدرن برای رسیدن به اهداف پلید خود پیدا کرده اند و ناتوانی و بی چارگی مردم مصیبت زده راهی برای پر کردن جیب آنان شده و از هیچ فریب و نیرنگی کوتاهی نمی کنند. با آن که حوادثی از جمله زلزله منجیل و رودبار در سال 1368 و زلزله فاجعه بار بم در دی ماه سال 1382 و پدیده تسونامی(2) در شرق آسیا در 26 دسامبر 2004 و زیر و روکردن چند کشور و کشته شدن نزدیک به سیصد هزار نفر و بی خانمان شدن میلیون ها نفر و میلیاردها دلار خسارت و زیان و طوفان کاترینا در اوائل سپتامبر 2005 در منطقه وسیعی از آمریکای جنوبی و ویران شدن صد و پنجاه هزار خانه مسکونی و کشته، زخمی و آواره شدن میلیون ها نفر و زلزله فاجعه بار 18 اکتبر 2005 در چند کشور پاکستان، کشمیر، افغانستان و هند که صدها هزار کشته، زخمی و بی خانمان بر جای گذاشت چیزی نیست که ویژه قرن حاضر باشد و بسیاری از این گونه فجایع در گذشته نیز اقوام زیادی را به کام مرگ کشانده است که با مطالعه ای کوتاه در تاریخ گذشتگان و در آیه های قرآن و روایات های ائمه طاهرین (علیه السلام) سرگذشت آن ها را به تفصیل می توان یافت. اما در این زمان به دلیل وجود رسانه های گوناگون خبری بیش از هر زمانی چنین حوادثی در کوتاه مدت به گوش همه اهل زمین می رسد و خوراک رسانه های مختلف شده است.
در روایتی آمده که امام باقر (علیه السلام) به ابامریم فرمود: به آن دو نفر بگو: شرقا أو غربا لن تجدا علما صحیحا الا شیئا خرج من عندنا أهل البیت(3)
یعنی: اگر شرق و غرب عالم را جست وجو کنید دانش درستی پیدا نمی کنید مگر آن چه از ما اهلبیت رسیده باشد.
هر روز که علم، پیشرفت می کند بیشتر به این فرموده امام (علیه السلام) اقرار می کنند. چنان که در علوم گوناگون، بسیاری از مسائل در احادیث ائمه طاهرین (علیه السلام) بیان شده است، ولی چون عقل بشر در آن زمان، به ویژه در جزیرةالعرب بیشتر گرد سنت های جاهلی دور می زده و دانش در نزد ایشان ارزشی نداشته و به دلیل خفقان موجود در عصر ائمه (علیه السلام) کمتر، از گوهر علم بی پایان آنان به ساحل دنیای غفلت ما رسیده است ولی با این حال، کلید هر دانشی را به دوستان خود و دوست داران علم افاضه فرموده اند.
مثلا زن زیست شناسی در زمان امام صادق (علیه السلام) به همه کشورهای اطراف، سفر کرده و درباره جانوران گوناگون پژوهش بسیاری کرده بود و جانوران پستان دار و غیر پستان دار را جدا کرده، مشخصات و نام هر یک را نوشته و زحمت فراوانی متحمل شده بود. هنگامی که خدمت امام (علیه السلام) رسید حضرت فرمود: نیازی به جمع آوری و دسته بندی این همه واژه نبود، عمرت را بیهوده تلف کرده! زن پرسید: چطور یابن رسول الله؟! حضرت فرمود: هر جانوری گوشش لاله داشت پستاندار و هر کدام لاله گوش نداشتند تخم گذار هستند.
هم چنین اگر مرور کوتاهی بر تاریخ ائمه از رسول خدا (صلی الله علیه واله وسلم) تا زمان غیبت داشته باشیم در می یابیم که هر علم صحیحی به راستی نزد ائمه (علیه السلام) می باشد و دیگران هم هر چه دارند از در خانه ایشان است و منحصر کردن مقام ائمه به بیان مسائل ظاهری حلال و حرام، نادانی محض است. باید بدانیم که تا وقتی در خانه اهل بیت (علیه السلام) نرویم و علوم آن ها مهجور باشد جامعه بشری به ویژه شیعیان همواره دچار عقب ماندگی خواهند بود و مانند گذشته، استعمار فکری غرب بر جامعه ما چیره تر شده و غرب زدگی ما بیشتر خواهد شد.
از این سو بر آن شدم تا بر پایه بضاعت ناچیز خود چند سطری به ویژه درباره حوادث چند سال اخیر بنویسم، شاید مصداق این حدیث شریف پیدا شود که امام صادق (علیه السلام) فرمود: اگر مردم نیکوئی های کلام ما را بدانند از ما پیروی می کنند(4)
در فصل سیزدهم نیز روایات تکان دهنده ای از اوضاع و احوال آخرالزمان ذکر شده که به خوبی گویای روایت بالا است و از معجزه و پیشگویی های ائمه (علیه السلام) به شمار می آید که خواندن آن ها موجب رهایی از بسیاری مشکلات دنیای امروز و نسل های پس از ما خواهد بود و نکات مهمی در آن روایت های شریف وجود دارد که درک آن ها دقت بسیاری می طلبد.
در این کتاب، بنا را بر اختصار گذاشته و بسیاری از مطالب به صورت عنوانی و فهرست وار بیان شده است تا با حوصله خواننده سازگار باشد و در حد امکان در هر موضوع، مسائل کلیدی و مهم آن مطرح شده که خالی از لطف نیست.
این کتاب، چهارده فصل دارد که عبارتند از:
1- زلزله در لغت.
2- زلزله چیست؟
3- ایران در نقشه زلزله شناسی.
4- فوائد زلزله.
5- مقاوم سازی.
6- زمین های نحس و زمین های با برکت.
7- تحریف واژه ها.
8- راه های رویارویی، پیش گیری و سبب زلزله در روایات ائمه طاهرین (علیه السلام)
9- مکان های مذهبی در زلزله ها
10- مستحبات و مکروهات هنگام زلزله، دعاها و آیات ایمنی از بلاها و زلزله ها.
11- خاطرات شاهدان زلزله ها.
12- برخورد حیوانات هنگام زلزله ها.
13- زلزله های آخرالزمان و پیش از رستاخیز.
14- احکام و مسائل شرعی زلزله ها.
در پایان از کلیه عزیزانی که به نوعی در چاپ این کتاب ما را یاری نمودند به خصوص ستاد حوادث غیر مترقبه استان تهران کمال تشکر و قدردانی را دارم.
قم المقدسه
عبدالرسول یزدی نژاد

فصل اول: زلزله در لغت(5)

زلزله یا زلزله در لغت، مصدر اسم زلزال است و به معنای لرز لرزه، لرزش، جنبش سخت و حرکت شدید، لغزش، ارتعاش، حرکات ناگهانی پوسته جامد کره زمین می باشد که در صورت شدت، ساختمان ها و شهرها را خراب و عده زیادی را نابود می کند.
جنبش زمین و زمین لرزه را بومهن و بومهین نیز می گویند. برخی گفته اند که اصل زلزله ثلاثی و زل یزل بوده است و از تکرار زاء و لام زلزل درست شده است.
زلزله در کلام خدای (جل جلاله) اذا زلزلت الأرض زلزالها نیز به معنای حرکت شدید می باشد.
زلزال به کسر زاء، مصدر و زلزال به فتح زاء، مانند وسواس اسم مصدر آن است.
ابن انباری گوید: در جمله أصابت القوم زلزلة زلزله به معنای ترسانیدن و بر حذر داشتن است، مانند قول خدای متعال: و زلزلوا حتی یقول الرسول
زلزال به معنای سختی ها و مشکلات و هراس ها و پدیده های وحشتناک است. برخی گفته اند که زلزله در آیه بالا از تزلزل در اندیشه ها گرفته شده است، یعنی: مردم استقامت خود را از دست دادند و در دل هایشان ترس و بیم پدید آمد.
در حدیثی آمده است که اللهم أهزم الأحزاب و زلزلهم، یعنی: خداوندا گروه کفار را در هم شکن و در دلهایشان ترس افکن.
زجاج گوید: در اصطلاح به همه بلاهای آسمانی و زمینی زلزله گفته می شود و شاید هم این معنا با بحث ما بی ارتباط نباشد. زیرا بلاها در روح و جسم انسان چنان تزلزل و دگرگونی و اضطرابی پدید می آورند که انسان هیچ چاره ایی در برابر آن نمی شناسند و پیوسته دل نگران و غمگین است.
در بسیاری از موارد که کلمه زلزله در این کتاب آمده است به معنای غالب آن یعنی تکان خوردن شدید اشیا و جابجایی آن ها از مکان خود است و در بعضی از روایات نیز به معنای عام و همه بلاهای آسمانی و زمینی معنا می شود.

فصل دوم: زلزله چیست؟

شکی نیست که یکی از خطرناک ترین و ترسناک ترین بلاها و آفت های طبیعی لرزش های پوسته زمین است که اصطلاحا زلزله نامیده می شود. زیرا زمینی را که ما سخت استوار و پایدار می دانیم ناگهان به حرکت در آمده و لرزان می شود و در فاصله چند لحظه کوتاه، هزاران نفر کشته و صدها خانه و آبادی به خرابه تبدیل می شوند.
زلزله یکی از نخستین و خطرناک ترین عوامل طبیعی بوده که توجه بشر را به خود جلب نموده است.
مدت ها درباره ماهیت و وجود زلزله افسانه های عجیب و غریب نقل می شده و بشر ساده قرن های نخست تاریخ، لرزش های پوسته زمین را به جنیان و دیوهای هفت سر و هزار چشم نسبت می داده است.
زمین شناسی که به طور کلی دانش پژوهش درباره عوامل و مظاهر و ریشه و پایه پیدایش طبیعت است علمی است بسیار دیرپا و وجودش همراه پیدایش بشر و بودنش وابسته به هستی و بود بشر است.
دانش زمین شناسی نیز مانند علوم دیگر فراگیر و استوار نبوده و همه فراز و نشیب های زندگی بشر را در بر نمی گیرد.
این دانش در واقع با پیدایش بشر اندیشمند همراه بوده و هنگامی که بشر، وجود خود را حس می کند و تحت تأثیر محیط، می تواند ادراکات ویژه ای داشته باشد و به پیرامون خود رو کند، آن چه را با آن تماس مستقیم دارد در دست بررسی و کنجکاوی قرار می دهد و تلاش می کند پیوندهای گوناگون خود را با محیط و طبیعت، معین و مشخص سازد و خود را در برابر دگرگونی های آن پایدار سازد.
البته نمی توان تاریخ معین و ثابت پیدایش این اندیشه را تعیین کرد ولی اگر اندکی در تاریخ گذشته بشر کاوش و جست وجو کنیم و دوره های های تیره و تار زندگی انسان وحشی و غیر متمدن را با نگاه روشن بین امروزی خود بررسی نمائیم، آنجا بشر ناتوان و بی چاره را خواهیم دید که زبون و ناتوان با عوامل طبیعت در کشمکش و جدال است. ولی چون رفته رفته دگرگونی ها و جابه جائی هایی را که همین بشر ناتوان دوران نخستین در پیرامون و محیط خود پدید آورده کم کم بر بیشتر مشکلات خود پیروز گشته و با اختراعات و اکتشافات تدریجی که مهم ترین آن را در مرحله نخست می توان کشف آتش دانست که به وسیله آن اسباب و ابزاری از سنگ و چوب و بعدها از فلز ساخته و توانست به علت و ریشه مادی پیدایش عوامل طبیعی پی برده و وسائل رویارویی با آن را تا اندازه ای فراهم کند.
نوسانات و مختصات امواج طولی و عرضی به خوبی نشان گر توان و نیرومندی فوق العاده هسته مرکزی زمین می باشد که اگر چه به ظاهر گداخته و در حال جریان است ولی در واقع از پولاد هم محکم تر و سخت تر است.
انتشارات نوسانات امواج سطحی تقریبا با خاصیت انبساط جامدات به ویژه سنگ متناسب می باشد که در نتیجه لرزش های ساختگی در سنگ ایجاد می شود.
زمین شناسان از پژوهش ها روی زمین لرزه هائی که تا امروز پدید آمده چنین نتیجه گرفته اند که مرکز این زمین لرزه ها در عمق 7 تا700 کیلومتری کره زمین به طور متفاوت قرار گرفته اند.
زلزله ها معمولا به سبب لغزش توده های سنگ، فعالیت های آتش فشانی و یا ریزش سقف غارهای بزرگ زیرزمینی به وجود می آیند و نقطه سطح زمین را که مستقیما بالای کانون زلزله واقع است مرکز زلزله می نامند.
امتداد زلزله ممکن است طولی یا عرضی یا دورانی موجی باشد که نوع اخیر موجب حرکات و ویرانی شدیدتری می شود و اگر در کف دریاها حرکت دورانی موجی که اصطلاحا تسونامی نامیده می شود به وجود آید موجب به وجود آمدن امواج شدید و خطرناکی می گردد که گاهی سرعت این امواج از 800 کیلومتر در ساعت متجاوز می شود و ارتفاع آن ها تا سی متر هم می رسد.
اگر چه نمی توان گفت نقطه ای از سطح زمین از زلزله مصون می باشد ولی مناطقی در زمین یافت شده است که وقوع زلزله در آن ها فراوان است و این مناطق را کمربندهای زلزله نامیده اند و مهمترین آن ها عبارت است از:
1- کمربند اقیانوس کبیر که شامل رشته کوه های آند، رشته ساحلی آمریکای شمالی و آمریکای مرکزی، جزایر آلوسین، جزایر ژاپن، جزایر فیلیپین، جزایر هند شرقی و زلادنو می باشد.
2- کمربند مدیترانه ای که منطقه وسیعی از رشته کوه های مرتفع آسیای جنوبی و ناحیه دریای مدیترانه تا جبل الطارق را شامل می گردد.
کمربندهای دیگری نیز وجود دارد که یا در خطوط آتش فشان های زنده و یا در امتداد رشته کوه های جوان قرار دارند. حال باید دید که زمین لرزه ها چگونه پدید می آیند. چنان که دانستیم پوسته کره زمین در نتیجه مواد مختلف و ترکیبات زمین شناختی که دارد پیوسته در لرزش و تجزیه و ترکیب است. افزون بر این معلوم شده که رشته کوه های بزرگ و بلندی که در سطح برونی کره زمین می بینیم در برابر استحکام و قوت درونی پوسته آن بسیار ناتوان و سست است و این ارتفاعات برونی، پیوسته در حال تغییر و تبدیل می باشند. مخصوصا کوه هائی که در دوره سوم زمین شناسی ایجاد شده اند استحکام زیادی ندارند، مانند جبال آلپ، رشته کوههایی که از آندها در آمریکا شروع شده به ژاپن و مالزی ختم می شود و مانند دائره ای اطراف اقیانوس ساکن قرار گرفته اند. فرق این رشته کوه ها با کوه های آلپ و البرز و هیمالیا این است که در این دسته، بلندی و پستی و تغییرات و لرزشهای مثبت و منفی در نقاط بیابانی و فلات ها بوده ولی در آن دسته، فرو رفتگی ها در قعر اقیانوس قرار دارد و در مقابل، ارتفاعات عظیمی در کوه های آند و ژاپن و مالزی وجود دارد که نشست های عمیقی در ته دریاها و آب ها ایجاد می شود.
بدین ترتیب واضح است که حرکات مماسی(6) پوسته زمین که دائما در حرکت است خرابی هائی تولید کرده که در نتیجه آن، حرکات ناگهانی به وجود آمده است و این حرکات ناگهانی در قسمت هائی از پوسته زمین که با وجود داشتن طبقات و نازکی، سخت و غیر قابل ارتجاع است به وجود می آیند و در این قسمت هاست که شکستگی و چین خوردگی در اثر حرکات مماسی ایجاد می گردد.
این حرکات مماسی با حرکات درهم و تغییرات توده هائی که در داخل مایع غلیظ کره زمین یافت می شوند ارتباط نزدیکی دارند.