فهرست کتاب


آیینه داران حقیقت جلد اول

مجله حوزه‏

مصاحبه با استاد، آیت اللَّه حسین نوری همدانی(79)

(بخش سوم)
تحولات عمیقی که در ایران، به یمن انقلاب اسلامی پدید آمده، دگرگونی برنامه ریزی را در حوزه های علمیه بر اساس نیازهای جامعه و مقتضیات زمان طلب می کند؛ زیرا تاکنون برنامه ای که حوزه های علمیه بر آن استوار بودند، دائره اش محدود و مربوط به دوران عزلت و عدم بسط ید فقیه جامع الشرایط بود. اکنون که، به لطف ایزد یکتا، نسیم و شمیم اسلام، فضای کشور عزیزمان را عطر آگین کرده است، حوزه های علمیه به عنوان پشتوانه فکری و فقهی انقلاب شکوهمند اسلامی مطرحند و باید پاسخ گوی مسائل فقهی و فکری بیشماری باشند که ماندگاری انقلاب و خرسندی پابرهنگان زمین به آنها بستگی دارد. از آن جا که حوزه های کنونی، به خاطر دور بودن از مسائل حکومتی و عدم برنامه ریزی در این راستا، فاقد یک سیستم دقیق و حساب شده برای حلّ مشکلات فکری و فقهی و شناساندن افقهای ناشناخته فرهنگ اسلامی است، اندیشه گران و زعمای بزرگوار حوزه های علمیه، بجد باید به یک تغییر و دگرگونی همه جانبه در برنامه های درسی این کانونهای مقدس بیندیشند و نگذراند نیروهای جوان و مخلصی که به رایگان در اختیارشان هست، عمرشان تباه و نیرویشان در کارهای بی سود، یا کم سود، هدر برود، که به یقین زبان آن، متوجه انقلاب اسلامی و طرفداران دل سوخته و رنج کشیده آن خواهد شد.
مجلّه با درک واقعیت های موجود، در این بخش از مصاحبه، از استاد خواسته است که: رسالت حوزه های علمیه روحانیون را در این برهه از زمان تبیین بفرمایند.
حضرت استاد، با توجه به آشنایی که با زمان و نیازهای روز از یک سو؛ و شناخت کمبودهای حوزه های علمیه از دیگر سو دارند، ابتدا بایدها و نبایدهای زندگی طلبگی را، که همان اهمیت دادن به ارزشهای والای معنوی در تمام آنات پژوهندگی و هدایتگری است، گوشزد می کنند؛ سپس چگونگی تعلیم و تعلم در حوزه های علمیه و در بخش پایانی مصاحبه، مسأله فقیه پویا و سنتی به گونه ای دقیق و فنی و موضوعهای فقهی را، که امروزه مورد ابتلای جامعه است، در پیش دید ما و خوانندگان عزیز قرار می دهند.
به امید آن روز که شاهد تحرک و هماهنگی حوزه های علمیه با نیازهای زمان باشیم.
در پایان ضمن تشکر از استاد به خاطر مزاحمت های پی در پی، از خداوند بزرگ سلامتی و توفیق روز افزون را برای حضرت ایشان خواهانیم.
حوزه
حوزه ها: با توجه به حساسیتی که رفتار و کردار روحانیون، در این برهه از زمان پیدا کرده است و مردم توجه بیش تری نسبت به این موضوع دارند، رعایت کدام یک از نکته های اخلاقی برای طالبان علم ضرورت بیشتری دارد؟
استاد : مردم به علما و ما طلبه ها به نظر راهنمایان خود نگاه می کنند. ما را پیروان راه انبیا می داند. آنان توقع دارند که همان وظیفه ای را که انبیاء عظام نسبت به جامعه بر عهده داشتند، امروزه ما بر دوش بگیریم و عهده دار انجام همان رسالت باشیم. به این لحاظ است که رفتار و گفتار ما، تا این اندازه مورد توجه است؛ از این روی، باید بسیار مواظب و مراقب اعمال خود باشیم. باید بدانیم که کلیّه رفتار ما مطابق و منطبق با موازین اسلام باشد. این رفتار، به گونه ای باشد که مردم بتوانند رفتار ما را به عنوان الگو در پیروی از اخلاق اسلامی برگزینند.
البته همواره وظیفه علمای اسلامی خطیر و سنگین بوده است؛ ولی پس از تحقق انقلاب اسلامی، خطیرتر و سنگین تر شده است. هرگز بنده خود را شایسته این که تذکری به علمای محترم و طلاب محترم بدهم نمی دانم؛ امّا روایاتی از اهل بیت عصمت و طهارت، علیهم السلام، را یادآور می شویم:
حساسیت موقعیت علماء
1. حفص بن غیاث، عن ابی عبداللَّه(ع) قال: یا حفص یغفر للجاهل سبعون ذنباً قبل ان یغفر للعالم ذنبٌ واحد(80)
خداوند هفتاد گناه از جاهل را قبل از آن که یک گناه از عالم را بیامرزد، می بخشد.
مفاد این حدیث، حساسیت موقعیت عالم را می رساند. خداوند متعال نسبت به جاهل، چون جاهل بوده است ارفاق و اغماض دارد؛ چرا، چون وی علاوه بر این که گناه را از روی جهل انجام داده است، جایگاهی در اجتماع نداشته است، تا دیگران به وی تأسی کنند.
شخص عالم، علاوه بر این که علم داشته و به قبح اعمال خود آگاه بوده، در معرض پیروی دیگران نیز بوده است.
2. و بهذا الاسناد قال: قال أبو عبداللَّه(ع): قال عیسی ابن مریم علی نبیّنا و آله و علیه السلام: ویل ء للعلماء السوء کیف علیهم النّار(81)
وای بر علماء سوء، که چگونه آتش دوزخ، بر آنان زبانه می کشد و شعله ور می گردد.
دسته ای از علما، علماء سوء هستند. آنان کسانی می باشند که کردارشان با گفتارشان تطبیق نمی کند؛ می گویند آنچه که عمل نمی کنند. آتش دوزخ، اشتعال و التهابش نسبت به آنان بیش تر است؛ چرا که آنان در انجام کارهای بد، درک بیش تری نسبت به قبح آن داشته و قبح و بدی آن را بهتر درک می کردند.
3. عن جمیل بن درّاج قال: سمعت ابا عبداللَّه(ع) یقول: اذا بلغت النفس ههنا - و اشار بیده الی حلقه - لم یکن للعالم توبة، ثمّ قرأ: إنّما التوبة علی اللَّه للّذین یعملون السوء بجهالة(82)
جمیل به دراج می گوید: از امام صادق (ع) شنیدم که ایشان فرمود: چون روح آدمی به این جا برسد - با دست به گلوی خود اشاره فرمود - برای عالم توبه ای نیست. سپس این آیه را قراءت فرمودند: قبول توبه بر خداوند، نسبت به کسانی است که از روزی جهل گناه کرده باشد.
بعضی از عرفا می گویند: یکی از الطاف خداوند این است که در موقع فرا رسیدن مرگ، قبض روح از انگشتان پا شروع می شود و رفته رفته به قسمت بالای بدن می رسد. این موضوع برای آن است که شاید این بنده تا وقتی که قبض روح به قلب و مغز می رسد متنبه و بیدار شود و توبه کند.
جاهلی که از روی جهالت و ندانستن، گناه کرده باشد هرگاه که متوجه شود توبه کند خداوند او را می بخشد؛ اگر چه این توجّه در لحظات پایانی حیات او باشد؛ اما شخص عالم که قبح گناه و اعمال زشت را در طول حیات خود می دانسته است، اگر تمام فرصتها را برای توبه از دست بدهد و بخواهد در آن لحظات پایانی توبه کند، خداوند، این توبه را نمی پذیرد. او باید خیلی زودتر به اندیشه توبه می افتاد و از اعمال ناپسندی که قبح آنها را درک می کرد دست بر می داشت و توبه می کرد؛ ولی چنین نکرد. جاهل به واسطه جهل خود به قبح گناه به طور کامل، در طول زندگی، پی نبرده بود. هنگامی که در آستانه مرگ قرار گرفت و پرده ها بر کنار رفت به قبح گناه پی برد و توبه کرد؛ لذا پذیرفته می شود.
4. عن ابی بصیر، عن ابی جعفر(ع) فی قول اللَّه عزّوجلّ: فکبکبوا فیها هم و الغاوون قال: هم قوم وصفوا عدلاً بألسنتهم ثمّ خالفوه الی غیره(83)
امام باقر(ع)، پیرامون قول خداوند متعالی: گمراه کنندگان و گمراه شدگان به دوزخ سرنگون گردند، می فرماید: ایشان گروهی هستند که عدالت را به زبان می ستایند و از آن تمجید می کنند و مردم را به آن تشویق می نمایند، ولی خود در مقام عمل مخالفت نموده و به ستم گرایش پیدا می کنند.
در این مورد است که امام(ع) آیه قرآن را که مربوط به معبودهای باطلی که در زمانهای قبل از اسلام مورد پرستش قرار می گرفته، تلاوت می فرمایند و بعد می فرمایند: غاوون کسانی هستند که با زبان از حق و عدالت سخن می گویند؛ امّا در عمل مخالفت می کنند. پس کار بر علماء و ما طلبه ها بسیار مشکل است. باید مواظب بود که در عمل ناقص گفتارمان نباشیم. حضرت امیر المؤمنان (ع) می فرماید:
إن أولیاء اللَّهُ هم الذین نظروا الی باطن الدّنیا اذا نظر النّاس الی ظاهرها و اشتغلوا بآجلها اذا اشتغل الناس بعاجلها...(84)
اولیاء خدا کسانی هستند که به باطن دنیا می نگرند هنگامی که مردم به ظاهر آن نگریسته و شیفته ظاهر آن گردیده اند؛ و به عافیت امر و مآل دنیا می اندیشند هنگامی که مردم در فکر منافع زودرس آن می باشند.
انتظار مردم از علماء آن است که: آنان به باطن دنیا و عواقب امور توجه کنند و در فکر لذات زودرس این جهان نباشند؛ چنان که سیره علمای بزرگ این چنین بوده است. خلاصه، وظائف علماء و مسؤولیت آنان حساس تر می باشد؛ چرا که موقعیت آنان خطیر است.
عالمان شیفته دنیا
باب دیگری در اصول کافی هست به نام باب المستأکل بعلمه و المباهی به. این باب در مذمّت عالمانی است که علم خود را وسیله معاش و دست یافتن به مقاصد مادی قرار می دهند؛ و یا علم خود را برای فخر فروشی و مباهات به دیگران استفاده می کنند. ذکر یکی - دو تا از احادیث این نیز مفید است:
1. عن حفص بن غیاث، عن أبی عبداللَّه(ع) قال: اذا رأیتم العالم محباً لدنیاه فاتّهموه علی دینکم، فان کل محبّ لشی ء یحوط ما أحبّ، و قال (ص) أوحی اللَّه الی داود (ع): لا تجعل بینی و بینک عالماً مفتونا بالدّنیا فیصدّک عن طریق محبتی، فان اولئک قطاع الطریق عبادی المریدین، انّ أدنی ما أنا صانع بهم أن أنزع حلاوة مناجاتی عن قلوبهم(85)
امام صادق (ع) می فرمایند: زمانی که عالم را محبّ دنیا و شیفته و فریفته آن یافتند، وی را نسبت به دین خود متهم بدانید. بدین معنی که اگر از دین صحبت کرد و شما را با قول یا فعل خود، به دین دعوت کرد، متوجه باشید که او غصّه دین شما را ندارد و دلش به حال شما نمی سوزد؛ بلکه از این طریق می خواهد دنیای خود را تأمین کند. شما را به دین می خواند، تا خودش به دنیا برسد. عالم محبّ دنیا همواره در معرض چنین اتهامی است. وی را نباید نسبت به دین، امین شمرد. محبّ دنیا در سر چیزی نمی پروراند، مگر دنیا.
از دین و مسائل دینی سخن گفتن وسیله ای است که می خواهد از آن راه، به دنیای خود برسد. شخص عالم، باید نظرش فوق مادیات باشد. بعد می فرماید: خداوند به داوود (ع) وحی کرد که عالمان شیفته دنیا را هرگز بین خود و خداوند واسطه قرار مده؛ چرا که چنین عالمانی تو را از راه محبت من باز می دارند. چنین عالمان شیفته دنیا، قطاع الطریق بندگان هستند. راهزنانی هستند که راه را بر بندگان من که می خواهند به سوی من بیایند می گیرند؛ زیرا مردم هنگامی که اعمال آنان را می بینند از راه خدا بر می گردند و راه شیطان را پیش می گیرند. سپس فرمود: کم ترین و کوچک ترین مجازاتی که نسبت به علمای مفتون به دنیا انجام می دهم این است که حلاوت و شیرینی مناجات با خودم را از آنان می گیرم. چنین عالمان شیفته دنیا از مناجات با من لذت نخواهند برد.
می دانیم، مناجات با خداوند متعال، چه به نحو خطابه و دعا خواندن و چه به نحو فکر و تعقل، پیرامون جلال و عظمت خدا، بالفطرة لذّت بخش است؛ ولی کوچک ترین مجازاتی که خداوند برای علمای شیفته دنیا و مادیات در نظر گرفته است، سلب این گونه لذتها از دل آنهاست.
2. علی ابن جعفر (ع) قال: من طلب العلم لیباهی بها العلماء، أو یماری به السفهاء، او یصرف به وجوه النّاس إلیه، فلیتبوّء، معقده من النار، إنّ الرئاسة لا تصلح الالأهلها(86)
کسی که علم را به این منظور می خواهد به دست بیاورد که به علماء افتخار کند و در میان آنان شأن و مقام کسب کند، یا این که با سفهاء مجادله کند، یا این که بخواهد به این وسیله مردم را به سوی خود جلب کند، چنین شخصیتی باید جایگاه خود را در آتش اتخاذ کند. هر کسی شایستگی موقعیت و مقام را در جامعه ندارد.
پیدا کردن موقعیت در بین علماء، یا مجادله با افراد کم عمق، یا جلب نظر مردم، غرضهای ناصواب و باطلی است که ممکن است کسی برای خود، طلب علم برگزیند. امام (ع) می فرمایند: چنین هدف و غرضی برای انسان جز آتش حاصلی به بار نمی آورد.
بعد امام (ع) می فرمایند: ان الرئاسة لا تصلح الا لاهلها هر کسی صلاحیت موقعیت و مقام را در جامعه ندارد. شخص باید اوّل خود را منزّه کند و هوی و هوس را از خود بزداید، آن گاه پیشوای مردم باشد و مردم دنبال وی بروند. پیشوایان باید افراد کاملی، نظیر و شبیه انبیا باشند.
علم همراه با عمل
در این جا باید به این مطلب خوب توجه کنیم که یکی از اساسی ترین مسائلی را که ما طلبه ها باید به آن عمل بکنیم این است که: علم و عمل ما همراه هم باشد.
سعی کنیم این دو از هم جدایی و افتراق نداشته باشد. در حقیقت عمل ما، باید مفسر و مکمل علم ما باشد. در اصول کافی، روایات زیادی در این موضوع داریم:
1. عن سلیم بن قیس الهلالی قال: سمعت امیرالمؤمنین (ع) یحدث عن النبیّ(ص) انّه قال فی کلام له: العلماء رجلان: رجل عالم آخذٌ بعلمه فهذا ناج، وعالم تارک لعلمه فهذا هالک، و ان اهل النار لیتأذُّون من ریح العالم التارک لعلمه(87)
حضرت امیر (ع) از قول پیامبر اکرم (ص) نقل می کند که ایشان فرمودند: علمایی هستند که به علم خودشان اخذ می کنند و عمل می کنند، اینان اهل نجاتند، علمایی هستند که به علم خودشان عمل نمی کنند، اینان هلاک می شوند. اهل جهنم، از بوی بد عالمی که به علمش عمل نمی کند، متأذی می شوند.
به اندازه ای عذاب عالم بی عمل سخت است و بوی ناراحت کننده ای از وی ظاهر می شود که اهل آتش از آن بو، در رنج و عذابند.
2. عن ابی عبداللَّه(ع) قال: ان العالم اذا لم یعمل بعلمه زلّت موعظته عن القلوب کما یزلّ المطر عن صفا(88)
هنگامی که عالم به علم خود عمل نمی کند، موعظه اش بر دلها نمی نشیند؛ بلکه از دلها می لغزد. چنان که قطرات باران از روی سنگ می لغزد و بر آن قرار نمی گیرد.
3. عن ابی عبداللَّه(ع) فی قول اللَّه عزّوجلّ: انّما یخشی اللَّه من عباده العلماء قال: یعنی بالعلماء من صدَّق فعله قوله، فلیس بعالم(89)
از خداوند متعال، در میان بندگانش فقط علماء خشیت)) دارند. خشیت، خوفی است که توأم با درک جلال و عظمت باشد. این گونه خوف مخصوص علماء است.
بقیه مردم، چون نسبت به خداوند چنین درکی را ندارند، این گونه خوفی را نیز ندارند.
در توصیف این علماء که چنین ویژگی دارند امام (ع) فرمود: عالم کسی است که کردار وی، گفتارش را تصدیق کند و آن کسی که گفتارش به وسیله کردارش مورد تصدیق قرار نگیرد عالم نیست.
در این روایت نمایی از عالم الهی تصویر شده است، که می رساند عالم بودن به کثرت معلومات نیست؛ بلکه علاوه بر معلومات تصدیق به عمل و رفتار هم شرط است.
4. عن النبی(ص) نعوذ باللَّه من علم لا ینفع، و هو العلم الّذی یضادّ العمل بالاخلاص...(90)
پیامبر اکرم می فرمود: خدا یا پناه می برم به تو از علمی که نتیجه نمی بخشد؛ آن علمی است که با اخلاص همراه نیست و با عمل ضدیت دارد؛ یعنی عمل او را تأیید نمی کند.
5. عن علی بن ابیطالب(ع) قال: قال رسول اللَّه(ص) من طلب العلم للَّه لم یصب منه باباً الاّ ازداد فی نفسه ذلاً، و فی الناس تواضعاً، وللَّه خوفاً و فی الدّین اجتهاداً، و ذلک الّذی ینتفع بالعلم فلیتعلّمه، ومن العلم للدنیا و المنزلة عند الناس و الخطوة عند السلطان لم یصب منه باباً إلاّ ازداد فی نفسه عظمةً، و علی الناس استطاعة، و باللَّه اغتراراً، و من الدین جفاءاً، فذلک الذی لا ینتفع بالعلم فلیکف و لیمسک عن الحجة علی نفسه، و الندامة و الخزی یوم القیامة(91)
در این حدیث پیامبر اکرم (ص) طالبان علم را به دو دسته کلی تقسیم فرمودند؛ و برای هر دسته نشانه هایی ذکر کردند که با آن نشانه ها هر دسته از دیگری قابل تمیز و بازشناسی است، برای کسی که علم را برای خدا فرا می گیرد، چهار نشانه ذکر کردند:
الف. کسی که برای خدا طلب علم می کند هر چه بیش تر درس می خواند و فراوان تر یاد می گیرد به حقارت و ناچیزی خود بیش تر پی می برد؛ با هر فرازی از یادگیری خودش را کوچک تر می یابد.
ب. برای خدا درس خواندن این است که: چنین طالب علمی تواضع روز افزونی نسبت به مردم پیدا می کند. به هر میزانی که یافته ها و فراگرفته هایش بیش تر می شود، نسبت به مردم بیش تر تواضع و فروتنی می کند.
ج. به میزان رشد علم و دانسته ها، ترس و خوفش نسبت به خداوند متعال، رو به افزونی می گذارد.
د. هر چه بیش تر درس می خواند، در مراعات امور دینی و تقوا، جهد و کوشش بیش تر می کند.
وذلک الذی ینتفع بالعلم فلیتعلّمه. چنین شخصی از علمش بهره می برد و لازم است که از فرا گرفتن علم دست بر ندارد.
گروه مقابل که علم را برای خدا فرا نمی گیرند، بلکه می خواهند با فرا گرفتن آن نزد مردم، اعتباری کسب کنند، یا نزد سلطان، که آن زمان موقعیت یافتن نزد سلطان، که آن زمان موقعیت یافتن نزد سلاطین برای هدف های مادّی انجام می گرفت، موقعیتی بیابند. این چنین افرادی با فرا گرفتن هر بابی از علم، اولاً، خود را بزرگ تر می بینند؛ ثانیاً، بر مردم تکبر می فروشند؛ ثالثاً به خدا مغرور می شوند، رابعاً از دین فاصله می گیرند، تا جایی که به دین عمل نمی کنند.
فذلک الذی لا ینتفع بالعلم فلیکّف و لیمسک عن الحجّة علی نفسه و الندامة و الخزی یوم القیامة.
این چنین عالم، چون از علم خود بهره ای نمی برد، خوب است که از فرا گرفتن علم خودداری کند و وسیله پشیمانی و خواری روز قیامت را برای خود فراهم نکند.
زهد و ساده زیستی
مطلب دیگری که از احادیث اهل بیت عصمت و طهارت، علیهم السلام، استفاده می شود و به کار بستن آن برای طلبه ها لازم است، زهد و ساده زیستی است. مردم از ما توقع دارند که ساده و بدون تشریفات زندگی کنیم؛ چرا که ما خود را منادی پیام انبیاء می دانیم. انبیاء، در نهایت سادگی و بدون هیچ گونه تشریفات زندگی می کردند.
در غیر این صورت، نمی توانیم وظیفه خود را به انجام رسانیم. اگر ما بخواهیم ارشاد و تبلیغی داشته باشیم، در صورتی موفق خواهیم بود که مردم به ما اعتماد کنند. اعتماد مردم زمانی جلب می شود که ببینند ما در زندگی میانه رو و بدون تشریفات و ساده هستیم. اکنون به برخی از روایات در زمینه زهد و ساده زیستی اشاره می کنیم:
1. عن ابی عبداللَّه(ع) قال: من زهد فی الدنیا اثبت اللَّه الحکمة فی قبله، وانطق بها لسانه، و بصرّه عیوب الدنیا داءها و دواءها، و أخرجه اللَّه من الدنیا سالماً الی دار السّلام(92)
هر کس در دنیا ساده زیستی را سیره خود قرار دهد و علاقه اش به مادیّات کم تر باشد و این گونه عمل کند، خداوند متعال، حکمت در قلب وی جایگزین می کند و زبان او را نسبت به آن حکمت گویا می گرداند؛ وی را نسبت به عیوب دنیا بصیر می کند؛ دردها و دواهای دنیا را به وی می شناساند؛ و از این دنیا، وی را سالم به جهان دیگر منتقل می کند.
2. عن النبی(ص)، قال: من ازداد علماً و لم یزدد هدیً لم یزدد من اللَّه إلاّ بعداً(93)
هر کس در علم رشد و تکامل به دست بیاورد، ولی در زهد و عدم رغبت نداشتن به دنیا، رشد نکند از خدا جز دوری نصیب وی نمی شود.
در حقیقت، وظیفه این است که انسان هر چه در علم رشد می کند به همین میزان علاقه و رغبتش نسبت به دنیا کاستی پذیرد. در غیر این صورت، با هر گام در رشد علمی، گامی از خدا فاصله می گیرد.
3. قال ابو عبداللَّه(ع)، حرامٌ علی قلوبکم ان تعرف حلاوة الایمان حتّی تزهد فی الدنیا(94)
حرام است بر دلهای شما که شیرینی ایمان را درک کند، تا زمانی که در دنیا زهد نداشته باشید. تا کسی نسبت به مادیّاتی که انسان را از خدا و یاد خدا باز می دارد بی رغبت نشود، شیرینی ایمان را نخواهد چشید.
اهمیت و نقش فقیه در جامعه
یکی از موضوعاتی که ما طلبه های حوزه های علمیه باید به آن توجه کنیم، این است که: خوب و پاکیزه و کامل درس بخوانیم حتی الامکان تلاش کنیم فقیه بشویم؛ چرا که در این برهه از زمان، اجتماع اسلامی بیش از هر زمان دیگر به وجود فقیهان مبرّز احتیاج دارد.
ما، در زمان خودمان فقهای زیادی را از دست دادیم که برای آنان جایگزینی نداریم این یک مصیبت است باید تمام تلاش حوزه های علمیه این باشد که هر چه زودتر این خلأ را پر کند و با پرورش فقهای خوب برای بزرگانی که از دست داده ایم، جای گزین تربیت کند حوزه علمیه باید به گونه ای باشد که با از دنیا رفتن یک فقیه، بتواند چند فقیه دیگر جایگزین آن بکند؛ نه این که جای آن خالی بماند.
فقیه شدن زحمت و مرارت زیادی دارد تلاش خستگی ناپذیر را می طلبد. عالم ربانی عالی مقدار، شیخ مرتضی انصاری (ره) در فرائد می گوید: رزقنا الله الاجتهاد الذی هو اشق من طول الجهاد خداوند مقام فقاهت و اجتهاد را، که از یک جهاد طولانی سخت تر است، نصیب ما بگرداند.
باید توجه داشته باشیم که در عوض پاداش بزرگی هم برای صاحبان این مقام در نظر گرفته شده است:
عن ابی عبداللَّه(ع): اذا اراد اللَّه بعبدٍ خیراً فقّهه فی الدین(95)
کسی که خداوند، نسبت به او نظر خیر و صلاح دارد، او را فقیه در دین می گرداند.
قال موسی بن جعفر(ع): فقیه واحدٌ ینقذ یتیماً من ایتامنا المنقطعین عنّا و عن مشاهدتنا بتعلیم ما هو محتاج الیه أشدّ علی ابلیس من ألف عابد لانّ العابد همّه ذات نفسه فقط، و هذا همّه مع ذات نفسه ذات عباداللَّه و امائه لینقذهم من ید ابلیس و مردته، فذلک هو افضل عنداللَّه من ألف ألف عابد، و الف الف عابدة(96)
فقیهی که یتیمی از یتیمان ما را (شیعه ای از شیعیان ما)، که دست آنان از ما کوتاه و از مشاهده ما محروم هستند، نجات بدهد و از گمراهی حفظ کند، وجودش از وجود هزار عابد بر شیاطین سنگین تر و ناگوارتر است.
نجات معنای وسیعی دارد: نجات فرهنگی، عقیدتی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی.
این نجات کار فقیه است. وظیفه وی در برابر شیعیان این است؛ شیعیانی که به لحاظ دسترسی نداشتن به امامان خود، یتیم شمرده شده اند. فقیه که جانشین امام شمرده شده است باید بتواند از عهده چنین وظیفه ای بر آید. اگر بر آمد، آن گاه چنان خاری بر چشم ابلیس می شود که تحمل آن رنج آورتر از تحمل وجود هزار عابد است.
لأنّ العابد همّه ذات نفسه فقط و هذا همّه مع ذات عباداللَّه و امائه
چرا که عابد تمام تلاشش صرف نجات خود می شود و می خواهد خود را نجات دهد، ولی عالم تلاش می کند بندگان خدا را هم نجات دهد. لینقذهم من ابلیس و مردته
عالم می خواهد که غریقان را از چنگال شیطان و مریدهای او نجات دهد؛ تنها در اندیشه نجات خود نیست.
فذلک هوافضل عنداللَّه من الف الف عابد و الف الف عابدة
اتقان و احسان در درس
یکی دیگر از موضوعاتی که بر ما طلبه ها لازم است به آن توجه داشته باشیم، اتقان و إحسان در درس است. ما باید از روز اول طلبگی درس را پاکیزه و با دقّت بخوانیم هیچ نکته ای را نفهمیده و حلّ نشده نگذاریم. اگر این گونه درس بخوانیم نتیجه می گیریم. این طوری نمی شود که از میان عده زیادی محصل، فقط چند نفر مجتهد تربیت شوند.
درس و بحث را نباید هیچ گاه ساده انگاشت و به او کم توجهی کرد. از ابتدای صرف و نحو باید پایه درسها را به صورتی محکم بنا گذاشت. در غیر این صورت؛ یعنی، اگر پایه محکم نباشد ترقی و تکامل به وجود نخواهد آمد. به گفته شاعر:
خانه از پای و بست ویران است - خواجه در فکر نقش ایوان است
در این موضوع، روایات زیادی داریم که سفارش به اتقان و احسان در امور می کنند، که محکم کاری و به نحو بهترین انجام دادن رمز موفقیت است.
1. فی کلمات الرسول(ص) زینة العلم الاحسان(97)
زینت علم این است که با احسان و اتقان توأم باشد.
2. ان رسول اللَّه(ص) قال: إن اللَّه عزوجلّ کتب لکم الاحسان فی کل شی ء....(98)
خداوند عزیز و بزرگوار، إحسان [یعنی: نیک انجام دادن ] را، در همه کارها بر شما نوشته است.
3. عن الصادق(ع): قال رسول اللَّه(ص): انی لا علم انه سیبلی، ویصل البلی الیه و لکن اللَّه یحب عبداً اذا عمل عملاً احکمه(99)
حضرت رسول(ص) در موقع دفن عثمان بن مظعون که شخصاً قبر را می ساخت و می پرداخت و محکم و متقن درست می کرد، فرمود: می دانم که بدون او در قبر می پوسد، ولی خداوند دوست می دارد که هر بنده ای کاری را که انجام می دهد، محکم و متقن انجام دهد.
4. قال رسول اللَّه(ص): رحم اللَّه من عمل عملاً و اتقنه(100)
5. قال رسول اللَّه(ص): رحم اللَّه امرءاً أحسن صنعة(101)
خداوند رحمت کند کسی را که کار را با ایقان و محکم کاری به انجام می رساند.
خیر خواهی نسبت به یکدیگر
موضوع دیگری که ما طلبه ها باید در نظر بگیریم این است که: نسبت به هم صمیمی و فوق العاده مهربان باشیم. خیرخواه یکدیگر باشیم. سیره حوزه های علمیه، در سابق، و علمای بزرگ ما این گونه بوده است. خیرخواه یکدیگر باشیم. خیرخواه بودن و صمیمی بودن، خیلی از مشکلات را آسان می کند؛ به پیشرفت ما طلبه ها کمک می کند. برای نمونه از صاحب معالم، شیخ حسن فرزند شهید ثانی، و پسر خواهرش، سید محمد صاحب مدارک، می توان نام برد. صمیمیت میان این دایی و خواهر زاده فوق رابطه خویشاوندی بوده است.
همدرس و هم مباحثه بودند. در پرتو صفا و صمیمیت در درس استاد بزرگوارشان، مقدس اردبیلی، شرکت می کردند و با هم مباحثه می کردند. هر کس به نماز می ایستاد، دیگری به او اقتداء می کرد.
هر یک از آنان که درس می گفت آن یکی در درس وی شرکت می کرد. در حقیقت هر دو در درس یکدیگر حاضر می شدند. هر گاه کسی از یکی از آنان سؤالی می کرد، پاسخ می داد: آیا از فلانی؛ مثلاً صاحب معالم یا به عکس، صاحب مدارک، مسأله را پرسیده است؟ اگر پاسخ مثبت بود، می گفت: جواب همان است که فرمودند.
هر کدام از این دو بزرگوار، کتابی تصنیف می کرد، یا چیزی می نوشت، به دیگری هم عرضه می کرد، تا نظراتش را بفرماید. چنان که گفتیم، هر دو شاگرد مقدس اردبیلی بودند و دو سال تفاوت سنّی داشتند. صاحب مدارک دو سال بزرگ تر بود و حدود دو سال هم زودتر از صاحب معالم، فوت کرد (سال 1009) صاحب معالم در سال 1011 وفات کرد. صاحب مدارک که از دنیا رفت، صاحب معالم آمد و روی قبر آن بزرگوار نوشت:
من المؤمنین رجالٌ صدقوا ما عاهدوا اللَّه علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر....(102)
افرادی از مؤمنین مردانی هستند که به آن چه با خداوند پیمان بسته اند وفا کردند؛ بعضی از آنان درگذشته و بعضی منتظرند.
بعد، این اشعار را بر روی سنگ قبر نوشت:
لهفی لرهن ضریح کان کالعلم - للجود والمجد والمعروف و الکرم
قد کان للّدین شمساً یستضاء به - محمّد ذوالمزایا طاهر الشّیم
سقی ثراه و هناه بالکرامة الرّیحان - والرّوح طرّا بارئ النّسم (103)
متأسفم برای کسی که در آغوش خاک آرمیده که مانند کوه بلندی بود برای سخاوت و بزرگواری و نیکی و کرم.
برای دین خورشیدی بود که از نورش استفاده می شد. نامش محمّد و صاحب مزایا و سیره های پاکیزه.
خداوند، قبر او را از لطف خودش سیراب کند. راحتی و آسایش را پروردگار متعال بر وی گوارا بگرداند.
تهجد و سحر خیزی
از جمله موضوعاتی که بر ما طلبه ها لازم است به آن توجه داشته باشیم: موضوع تهجد و سحر خیزی و در موقع سحر به عبادت و مناجات پرداختن است. علمای بزرگ، همیشه سحر خیزی و تهجد عادت و مواظبت داشته اند.
هرچه به دست آورده اند در نتیجه تهجد و عبادت در این ساعت است. صاحب جواهر در وقت سحر و فضیلت مراقبت در احیاء و تهجد داشتن در این وقت مبارک، این عبارت را ذکر کرده است:
و هو افضل الاوقات و أشرفها واحسن الساعات و ألطفها، و کم للَّه فیه من نفحه عطرة یمنّ بها علی من یشاء، و جائزة موفرة یخصّ بها من أخلص فی الدعاء...فهو وقت للعلماء و العاملین و العرفاء و المتعبدین و السعید من سعد باحیاء هذا الوقت الشریف، واستدّر به أخلاف الکرم من الجواد اللطیف، و جاء فی جنبه للقیام بین ید الجبار، و واظب فیه علی الانابة و الاستغفار ممّا اجترح فی آناء اللیل و النّهار(104)
وقت سحر با فضیلت ترین و با شرافت ترین اوقات و نیکوترین و لطیف ترین ساعات است. چه بسا خداوند را در آن وقت نفحه عطرآمیز رحمت و لطف هست به هر کسی که بخواهد عنایت می کند؛ جوائز فراوانی دارد که به هر کس که در دعای خود اخلاص به کار برده باشد، مرحمت می نماید. چه عبادتهایی که در آن وقت شریف نسیم قبول الهی بر آن وزید؛ چه دعاهایی که به هدف اجابت رسید؛ چه مشکلهایی که در آن ساعات حلّ گردید...
وقت سحر، وقت علما و عمل کنندگان و وقت عرفا و متعبدین و متهجدین است. سعادت مند کسی است که: به احیای ساعت مبارک موفق شده است و در این وقت شریف از خداوند جواد لطیف خواسته های خود را گرفته است؛ و در این وقت شریف در پیشگاه خداوند، به عبادت ایستاده است و بر استغفار و طلب رحمت مواظبت کرده است؛ و از آن چه که در ساعتهای دیگر انجام داده است، از خداوند بزرگ طلب بخشش کرده است.
یکی از موضوعاتی که لازم است همیشه اساتید حوزه مقدسه قم و سایر حوزه ها در نظر داشته باشند این است که: اگر هر روز هم این کار را انجام ندهند، دست کم در هر هفته یک روز اختصاص به بیان مطالب اخلاقی بدهند. اگر تمام وقت درس هم اختصاص به این موضوع داده نشود، در مقداری از وقت درس احادیث اخلاقی و نکته هایی از حالات علمای بزرگ بیان شود.
خداوند متعال، نورانیت و برکت خاصی در احادیث اهل بیت(ع) قرار داده است که علاوه بر سرمشق گرفتن از این احادیث، باعث برکت و موفقیت ما طلبه ها نیز می شود. این جانب سالهاست که این رویّه را با توفیق خداوند عملی می سازم.
حوزه : آیا حضرت عالی غیر از تدریس در حوزه مقدسه قم، اکنون اشتغال دیگری هم دارید؟
استاد : کار عمده بنده اکنون، تدریس فقه و اصول در حوزه علمیه قم است.
مقداری از اوقات خود را نیز صرف نوشتن مطالبی، که از نظر بنده مهم است، می نمایم.
این نوشته ها کم کم به صورت کتاب در می آید، که هم اکنون بسیاری از آنها به چاپ رسیده و مقداری هم به چاپ نرسیده است.
یکی دیگر از کارهای بنده، اداره مدرسه مهدی موعود، علیه السلام، است، که در حدود دویست نفر از طلاب محترم با برنامه مخصوص در آن جا مشغول درس خواندن می باشند. تأسیس مدرسه، به این شرح است که: بنده، با آیت اللَّه شهید حاج شیخ محمّد مفتح همدانی، که از آغاز طلبگی مدتی هم حجره و تا هنگامی که آن مجاهد بزرگ به شهادت رسیدند، با هم در ارتباط بودیم؛ تصمیم داشتیم که یک مدرسه، که پایگاه تعلیم و تربیت باشد، با هم به وجود بیاوریم. آن شهید بزرگوار، در این رابطه پولی، در حدود یک میلیون دویست هزار تومان، فراهم کرده بودند، که بعد از شهادت ایشان فرزندان و خانواده آن شهید مجاهد به محضر مبارک حضرت امام، دام ظله العالی، شرفیاب شدند و جریان آن پول را به عرض محترم ایشان رساندند. ایشان فرمودند: آن پول، در اختیار این جانب قرار بگیرد، تا اقدام مقتضی به عمل بیاید. این جانب نیز، با بعضی افراد خیراندیش، مطلب را در میان گذاشتم؛ تا بالاخره پس از فراهم شدن مقدار قابل توجه دیگری، یک نفر خیر اندیش، حاضر شد هشتصد متر زمین در اختیار بگذارد و پانصد هزار تومان نیز کمک کرد.
بالاخره، این مدرسه در چهار طبقه، با یک سرداب بزرگ و چندین مدرس و کتابخانه تأسیس گردید. در این چند سال، که دفاع مقدس بر پا بود، همیشه یک سوّم از طلاب محترم آن حوزه، به نوبت در جبهه بودند. از این آقایان ده نفر شهید شدند؛ و چهل - پنجاه نفر زخمی و معلول را به اسلام تحویل دادند و هم اکنون با جدیت تمام مشغول تحصیل می باشند.
حوزه : نظر حضرت عالی در مورد کیفیت تعلم و تعلیم در حوزه های علمیه، با توجه به اوضاع روز و نیازهای جدید چیست؟ و چه تحولی را در این زمینه لازم می دانید؟
استاد : نظر بنده، ناچیزتر از آن است که ارزشی داشته باشد؛ و از طرفی در حوزه نیز، الحمدللَّه گامهایی برای پیشرفت کارها، برداشته شده است.
حال که سؤال کردید، بنده نیز مطالبی را به عوض می رسانم: به نظر من اوّل چیزی که لازم است این است که: ما نباید هر شخصی را برای درس خواندن در حوزه؛ یعنی، برای روحانی شدن و به لباس علمای اسلام ملبّس شدن، بپذیریم، چون خداوند متعال، استعدادها را مختلف آفریده است. بعضی ها کلاً استعداد درس خواندن ندارد؛ هر کسی را بهر کاری ساختند بعضی هوش و ذکاوت استعداد و شایستگی لازم را ندارند؛ پنجاه سال هم که درس بخوانند، به جز اتلاف وقت و نیروی خود و تنگ کردن جای دیگران، ثمره دیگری ندارد.
این گونه افراد باید به مشاغلی که استعداد و توان لازم آن را دارند، هدایت شوند.
ما باید یک مرحله آزمایش دقیق و کامل داشته باشیم و افراد را در ابعاد مختلف بسنجیم؛ تا آنان که استعداد کامل دارند پذیرفته شوند.
دوم این که: ما یک سری درسها داریم مشترک، که همه باید بخوانند؛ مثلاً تا رسائل یا آخر سطح با همراه مقداری معقول. در این ضمن باید مراقب شود، تا استعداد حقیقی افراد در ضمن شناخته شود. بعد از دوره عمومی، هر کس را طبق استعداد خودش و آزمایشهایی که انجام گرفته است، به جایگاه خود هدایت کند.
هر کس ذوق و استعداد و سلیقه اش با یک نوعی از معارف می سازد. یک نفر، ذوق و استعدادش، با فقه و اصول هم آهنگی دارد، یک نفر با فلسفه، یک نفر با تاریخ، یا تفسیر، یا رجال، و برخی برای وعظ و خطابه و تبلیغ و یا... .
این روش صحیحی نیست که بدون توجه به استعدادهای مختلف و گوناگون، تمام افراد یک نواخت مشغول تحصیل باشند. ما باید طلاب را بگونه دقیق طبقه بندی بکنیم و برای هر طبقه ای آن اندازه که امکانات لازم دارد، فراهم بکنیم.
کسی که استعداد کافی دارد و مشخص شده است که می تواند در این زمینه توفیق به دست آورد، برای وی یاد گرفتن زبان انگلیسی خیلی ضرورت ندارد؛ امّا اگر کسی بخواهد خطیب و مُبلّغ باشد و در این زمینه استعداد کافی داشته باشد، برای وی ضرورت دارد که زبان عربی و انگلیسی را خوب بداند؛ از این روی هر رشته ای لوازمی، لازم دارد.
ما اگر طبقه بندی صحیح، همراه با مراقبت و مدیریت همه جانبه، داشته باشیم، می توانیم در حوزه علمیه فقهای بزرگ، فلاسفه متبحر، متکلمین خوب، مبلغین زبر دست و توانا، که در داخل و خارج بتواند از عهده تبلیغ برآیند، تربیت کنیم. مبلغین باید در ادیان مختلف بصیرت کامل داشته باشند. با این تشکیلات و مقدمات می توان برای مردم دنیا، حقانیت اسلام و تشیع را ثابت کرد. خلاصه، تا این موضوع طبقه بندی صحیح درست نشود و درس خواندنها با مراقبت و مدیریت کامل، هم از لحاظ اقتصادی و هم از جهت اخلاقی، صورت نگیرد نتیجه کامل به دست نخواهد آمد.
این که ما همه می خواهیم همه چیز را بدانیم درست نیست؛ چرا که این تحقق پذیر نیست. چه بسا بعضی خودشان هم نمی دانند که عاقبت چه خواهند شد؛ همین طور آمده اند و درس می خوانند. هر شخص باید خودش بداند که به دنبال چیست؛ یعنی، بعد از مقداری که درس خواند باید بفهمد که استعداد چه درس و چه رشته ای را دارد و سعی کند که نیروی خود را در همان رشته صرف کند.
در حوزه ها باید به تمام علوم و معارفی که لازم است توجه شود. اکنون توجه، بیش تر به فقه و اصول است. این برای آنان که ذوق و استعداد این اصول را دارند، بسیار خوب است؛ و باید باشد. این موضوع نباید سبب شود که به رشته های دیگری که لازم است بی توجّهی شود. حضرت امیر(ع) در نهج البلاغه، درباره قرآن می فرماید.
لا تفنی عجائبه، ولا تنقضی غرائبُهُ
شگفتیهای قرآن مجید، پایان و غرائب آن انتها ندارد.
لجنه ها و گروه هایی در حوزه های علمیه، باید روی قرآن کار کنند و نتیجه کار آنان هر ساله منتشر شود. همچنین لازم است، در حوزه های علمیه، لجنه هایی روی نهج البلاغه از ابعاد فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اخلاقی کار کنند و نتیجه آن را در اختیار مسلمانان جهان قرار دهند.
حوزه های علمیه، راجع به شناخت ادیان باید کار کند و افرادی را در این زمینه تربیت کند؛ افرادی که نسبت به ادیان بصیرت داشته باشند.
این افراد باید به گونهای تربیت شوند که بتوانند در سمینارها، کنفرانسها و... شرکت کنند و از حقوق اسلامی، معارف اعتقادی اسلام، اقتصاد اسلامی و... دفاع کنند و مزیت آنها را ثابت کنند.
بنده وقتی که به عنوان نماینده امام در اروپا، مسافرتهایی در کشورهای اروپایی داشتم، چند روزی در ژنو، که یکی از شهرهای کشور سویس است، بودم و با افراد و مقامات لازم تماس داشتم به من گفتند: در این شهر، در ظرف سال کنفرانسها و سمینارهایی تربیت داده می شود؛ از سرتاسر دنیا در آنها شرکت می کند؛ کنفرانسهایی به نام کار و کارگر، زن، بهداشت، تربیت و... شما اگر چند نفر را به این کنفرانسها بفرستید، تا از موضع اسلام، نسبت به امور مختلف دفاع کنند و منطق اسلام را درباره این موضوعات به گوش دنیا، از پایگاه جهانی، برسانند، بسیار لازم است.
این انتظارها از ما می رود و ما باید زمینه پاسخ گویی به آنها را فراهم کنیم. اکنون دنیا برای رفع این انتظار غالباً به جامع الازهر مصر، مراجعه می کنند و از آن جا می خواهد در حالی که علومی که در نزد ما هست، چون بر اساس تشیع و الهام گیری از مکتب مقدس اهل بیت(ع) استوار است، خیلی کامل تر و دقیق تر است؛ امّا متأسفانه تاکنون نتوانسته ایم چنان که لازم است افرادی را که در این زمینه تربیت کنیم.
این گامها، باید به توفیق پروردگار متعال و با توجه به ولی عصر، ارواحنا فداه، در این پایگاهها، که متعلق به ولی عصر(ع) است، برداشته شود.
البته بنده قبول دارم که در حوزه کارهای بسیاری انجام شده است، ولی هنوز کارهای زیادی نیز هست که باید ان شاءاللَّه انجام شود باید تحول کامل از حوزه علمیه قم شروع شود. حوزه های زیادی، چه در داخل و چه در خارج کشور، هستند که انتظار دارند چنین تحولی در حوزه علمیه قم صورت پذیرد و آنها هم این الگو را بپذیرند و عمل بکنند.
ما برای بهتر عرضه کردن اسلام به چنین تحولی نیاز داریم.
حوزه : یکی از مباحث مسأله انگیز، که بر سر آن گفت و گوهای فکری به وجود آمده است، این است که: آیا لازم است در فقیه تحولی به وجود بیاید یا نه؟ اگر تحولی صورت گیرد باید به چه صورت باشد؟ آیا فقه سنّتی پاسخ گوی نیازهای عصر حاضر، از جهات لازم زندگی جوامع بشری، هست یا نیست؟ تفاوت میان فقه سنّتی و پویا و شکوفا چیست؟
استاد : در طرح این مباحث، آن چه بنده تاکنون دیده ام، بیش تر گفته ها در هاله ابهام است؛ و مطالب مطرح کنندگان این مباحث، درست روشن نیست.
بالاخره اگر منظور تحول خواهان، این است که: بعضی از ابواب فقه را که مورد احتیاج جامعه کنونی، یا اصلاً نیست (مانند ابواب مربوط به برده داری و بندگان و کنیزان)؛ یا این که مورد احتیاج است، ولی آن قدر درباره آن بحث شده که تقریباً روشن شده است و آنقدر احتیاج به بحث و صرف وقت ندارد رها کنند و ابواب جدیدی را، که تحول زمان به وجود آورده است، از قبیل بحث درباره بانک و بانکداری بر اساس موازین فقه اسلامی، مسأله بیمه، مسأله سر قفلی، مسأله تشریح جسد، کیفیت ایجاد روابط با حکومتهای غیر دینی و جهان استکباری، مسائل مالیات، سیاست خارجی کشورهای اسلامی، مسائل مربوط به غنا و موسیقی، مسائل مربوط به آلات لهو، بحث مربوط به شطرنج، احتکار و مواردی که احتکار آنها ممنوع است، مسائل مربوط به مالکیت و محدوده آن، زمین و تقسیم بندی آن، انفال و ثروتهای عمومی و کیفیت بهره برداری از آنها، ارز و پول، مضاربه و اجاره و شعاع و وسعت آنها، عکاسی و نقاشی و مجسمه سازی و....بگشایند و درباره این قبیل موضوعات به بحث و بررسی بپردازند و نتایج بحث های خود را مرتباً در اختیار حوزه ها و دانشگاه ها و جوامع قرار بدهند، حرف درستی است.
دنیای امروز، در نتیجه پیشرفت های علم و تکنولوژی و در دسترس قرار گرفتن امکانات صنعتی و اجتماعی، مسائلی را که مؤثر سرنوشت افراد و جوامع است به وجود آورده است، که فقه و فقها نمی توانند و نباید در برابر آنها بی تفاوت بمانند. مثلاً، در دنیای قدیم یک نفر می توانست در نتیجه فعالیت خود، یک کارگاهی دائر کند و خود مدیریت آن را به عهده بگیرد و پس از پرداخت اجرت آنان منافعی را که از این کارگاه کوچک تولیدی به دست می آید، مال خود بداند، که این از لحاظ مبانی فقهی هم بدون تردید درست بود؛ ولی امروز یک نفر انسان در نتیجه پیشرفت تکنولوژی با در اختیار داشتن کارخانه بسیار عظیم صنعتی هزاران انسان را مثلاً، به کار ریسندگی یا بافندگی مشغول می کند و اجرت هر یک از آنان را در حد معینی می پردازد، ولی دریای منافعی که از این راه به دست می آورد بسیار عظیم است. این دریا، از قطره قطره دسترنج میلیونها انسان که در آن کارخانه کار می کردند به وجود آمده است. می دانیم این کارفرما، در این راه زحمتی جز مدیریت، که از لحاظ زحمت، شاید معادل زحمت یکی از کارگران یا مقدار کمی بیش تر باشد، نکشیده است. اکنون این بحث پیش می آید: آیا حلال بودن این منافع عظیم برای این شخص، با مبانی فقهی، که یکی از پایه های آن عدل و انصاف است، منطبق است یا نه؟ در صورت انطباق، باید دلایل آن را به جوامع عرضه کنیم، تا قانع شوند.
همچنین یک نفر انسان می تواند با در اختیار داشتن ماشینهای عظیم صنعتی، هزار هکتار زمین موات را شخم بزند و احیاء کند و زیر کشت ببرد؛ و یا از دریا، در یک لحظه، هزاران ماهی صید کند. آیا این نوع فعالیتها از دیدگاه اقتصادی موجب تراکم ثروت و مصداق کیلا یکون دولة بین الاغنیاء منکم نمی شود. اگر این گونه فعالیت ها، با موازین فقهی، تطبیق می کند، دنیا انتظار دارد: جواب قانع کننده و استدلال فقهی را از حوزه های علمی بشنود. اگر با موازین فقهی، منطبق نیست نحوه کنترل و اداره این امور را دنیا می خواهد که حوزه های فقهی بیان کنند.
مثال دیگر: هزاران انسان در سطح جوامع بشری اقدام به تأسیس مؤسسه های تولیدی می کنند و کالاهایی مانند: کفش، لباس، دارو، ماشین، کشتی، هواپیما و امثال آن را، به امید این که منفعتی به دست آورده و چرخ زندگی خود را بگردانند، تولید می کنند. در این میان پولداران بزرگ، با در اختیار گرفتن کارخانه های عظیم صنعتی، عین همان کالاها را در سقف بسیار زیادتر تولید می کنند و چون سطح تولید آنان بسیار بالاست، اگر آن کالاها را به قیمت بسیار ارزان تر از آنچه دسته اول، کالاهای تولید شده خود را بفروش می رسانند، بفروشند، برای آنان بسیار سودآور است ؛ زیرا در سقف بسیار وسیعی آن را تولید کرده اند.
ولی دسته اوّل اگر کالاهای تولید شده خود را، به قیمتی که این پولداران بزرگ، کالاهای تولید شده خود را می فروشند، بفروشند سودی نمی برند ؛ از این روی بازار فروش کالاهای آنان راکد می ماند و ضررهای فراوانی متوجه آنان می شود.
حال در برابر این بحران اقتصادی، بر اساس چه ضوابطی این جریانها باید کنترل شود؟ آن ضوابط را باید حوزه های علوم اسلامی برای مردم بیان کنند.
آیت اللَّه سید محمّد باقر صدر، رضوان اللَّه علیه، در کتاب اقتصادنا، در جریان استخراج معادن از قبیل: نفت، طلا و مس، یا حیازت مباحات، یا صید از دریاها و رودخانه ها و احیای اراضی موات می گوید:
در این قبیل فعالیت های اقتصادی وکالت و اجاره تأثیر ندارد. معادن استخراج شده هر چه و هر قدر که باشد؛ و مباحاتی که حیازت شده است؛ و ماهیهای صید شده از دریا و رودخانه ها هر قدر که باشد؛ و زمینهای مواتی که احیا شده، همه و همه، از آن کسانی است که شخصاً این کارها را انجام داده اند. دیگران به سبب دادن اجرت و اجیر گرفتن کارگران چیزی از محصول کار آنان را مالک نمی شوند.
این مسأله، مسأله بسیار مهمی است. فقها باید دلایلی را که ایشان اقامه کرده اند مورد توجه قرار داده در نتیجه بررسی، یا تأیید کنند و یا پاسخ منطقی خود را ارائه دهند. بالاخره، با پیشرفت تکنولوژی، قدم به قدم، افق جدیدی در زندگی بشر گشوده می شود و مسائل تازه ای به وجود می آید؛ مثلاً:
1. مسأله حفاظت محیط زیست، که یک مسأله حیاتی است، باید مورد بحث قرار بگیرد. وظائف و مسؤولیت افراد، در برابر این مسأله، از کار کردن یک ماشین و احتراق یک موتور و ریختن یک کیسه زباله گرفته، تا کار کردن کارخانه های بزرگ، معین شود و نحوه کنترلها و اختیارات و مسؤولیتها روشن و جامعه به طور مداوم در جریان گذاشته شود.
2. مسأله شهر سازی ها باید بر چه ضوابطی استوار باشد که بعداً در رابطه با مسأله ترافیک و عبور و مرور و حفظ محیط زیست و آلودگی هوا مشکلاتی به وجود نیاید. باید مسؤولیتها در رابطه با این مسأله کاملاً برای مردم روشن شود.
3. کنترل وسائط نقلیه، از چراغ و ترمز و موتور و لاستیک و برف پاک کن آن گرفته، تا اجزای دیگر آن باید به طوری کنترل شود که موجب تصادفاتی نشود و مسؤولیتها روشن و شناخته شود. اگر کنترلی در این امور نباشد اثرات تخریبی فراوانی به وجود می آید. این فقه است که باید بیان کننده نحوه کنترلها و شناساندن حد و مرزهای مسؤولیّتها باشد.
4. یکی از مسائلی که هم اکنون در جامعه ما مطرح است و در قانون اساسی کشور ما نیز ذکر گردیده است، مسأله تعاونیهاست. باید انواع تعاونیها: تعاونی کشاورزی، تعاونی صنعتی، تعاونی تجاری، تعاونی خدمات همه و همه و حدود رسمیت آنها و حدود مالکیت ها در آنها و قلمرو فعالیت های آنها در حوزه علمیه مطرح شود. و در شأن فقه است که مبیّن این موضوعات باشد.
5. این روزها در رابطه با مسأله کنترل موالید جنجال وسیعی در مطبوعات به وجود آمده است. مسأله طوری مطرح می شود که گویا جریان خطرناک وحشت آوری در کمین است.
مثلاً می نویسد: جمعیت کشور در آینده ای نه چندان دور به صد و پنجاه میلیون نفر می رسد و با گذشتن هشتاد سال به یک میلیارد؛ و تهران در آن روز، صد و بیست میلیون جمعیت خواهد داشت! بالاخره، سالی دو میلیون نفر بر جمعیت کشور افزوده می شود. مسأله خیلی مهم است. فکر کنید اگر سی سال دیگر تهران حدود بیست میلیون نفر جمعیّت داشته باشد، چه خواهد شد؟ چگونه به نیازهای جمعیتی که در سراسر کشور، رو به افزایش است پاسخ خواهیم داد؟
قدرت پاسخ گویی به نیازهای: مسکن، تغذیه، مدرسه، بیمارستان، بهداشت و کار برای این جمعیت، موجود نیست. روز به روز بر تعداد بی خانه ها، بیسوادها و بیکاران افزوده می شود. روز به روز شاهد تعداد بیماران بیش تری پشت در بیمارستانها می شویم. روز به روز سوء تغذیه و محرومیت غذایی گروهی بیش تر می شود.
خلاصه، مسأله را طوری مطرح کرده اند که افزایش جمعیت را با فقر و عقب ماندگی اقتصادی و عقب ماندگی فرهنگی و اجتماعی ربط داده اند. گفته اند: اکنون باید دست به کار شد و چاره جوئی کرد ؛ و چاره ای هم جز کنترل و تقلیل موالید وجود ندارد. در این راستا به بعضی از علما و فقها نیز، مراجعه کرده واز آنان نظر خواهی کرده اند. آنان نیز بر اساس فرصتی که داشتند پاسخ دادند؛ ولی هرگز نظر مطلق ندادند و نخواستند به این طرز تفکر به طور مطلق صحّه بگذراند؛ و با شرایطی کنترل موالید را تجویز کردند. از کلام حضرت امام، دام ظله العالی، نیز، به شرط اقتصادی و ضرورت و با تعیین فواصل در موالید، موافقت به دست می آید.
ولی بهتر این بود که: از طرف مطبوعات کشور، این مسأله، به این ترتیب مطرح نمی شد؛ زیرا اولاً، به طوری که در علوم اجتماعی ثابت شده است، رشد جمعیت ها با این سرعت که ذکر گردید، پیش نمی رود. این آمار، با این ترتیب، نظریه مالتوس گرایان را که امروز خلاف آن ثابت شده است تداعی می کند.
ثانیاً، رابطه ای میان افزایش جمیعیت و فقر و بیکاری و عقب ماندگی اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی به آن ترتیبی که ذکر کردند وجود ندارد. جمعیت و افزایش آن در صورتی که ما بتوانیم اداره صحیح و نظم به وجود بیاوریم و استعدادهای خداداد را شکوفا سازیم، نه تنها علت عقب ماندگی نیست، بلکه به عکس علت ترقی و تعالی و قدرت و قوت کشور می گردد.
در این جا در رابطه با بهره برداری از استعدادها، با یاد حرف بهمنیار، که در مقابل شیخ الرئیس، ابن سینا، گفت، می افتیم. وی گفت:
اگر از این استعدادها که خداوند در وجود کودکان قرار داده است بهره برداری صحیح می شد، شیخ الرئیس، در دنیا منحصر به فرد نمی شد. مگر کسی که می تواند در این موضوع تردید کند که همراه هر دهانی که به وجود می آید، دو بازو و یک مغز، پا به عرصه هستی می گذارد. منتهی مدیریتی لازم است که این بازوان را در راه فعالیت صحیح و این مغز را در مسیر تفکر منطقی و درست به کار بیندازد؛ تا سرمایه ای برای مملکت شود.
ثالثاً، باید مسأله را از اصل و ریشه مورد بررسی قرار بدهیم. ما، در کشور ایران بحث لزوم کنترل موالید را پیش کشیده ایم. کشور ایران، پنج برابر آلمان غربی، که در حدود هفتاد میلیون جمعیت دارد و در هر کیلومتر مربع 260 نفر زندگی می کند؛ و سه برابر فرانسه، که در حدود شصت میلیون جمعیت دارد و در هر کیلومتر مربع 87 نفر زندگی می کند؛ و پنج برابر ژاپن، که یکصد و سی میلیون جمعیت دارد، وسعت دارد. منابع و معادن طبیعی و اقتصادی و زمین های قابل کشاورزی بیش از اینها دارد و از لحاظ استراتژیک، دارای موقعیت بسیار حساس و مهمی است و از جهت فرهنگ غنی و انسان ساز. هیچ یک از این کشورها با کشور ایران اسلامی قابل مقایسه نیست.
در صورتی که از این منابع طبیعی و فرهنگی خود بتوانیم با مدیریت کامل و صحیح و منظم استفاده کنیم و تمام امکانات خود را در جادّه شکوفا ساختن استعدادها و بهره برداری مرتب و فعال از نعمت های خداداد به کار بیندازیم، نه تنها فقر و بیکاری و دیگر مشکلات و مضیقه های اقتصادی را از میان بر می داریم، بلکه همین جمعیت وز افزون وسیله مهمی برای به دست آمدن قدرت و قوت و عظمت اسلامی در ابعاد نظامی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی خواهد بود. در حوزه علمیّه، مخصوصاً حوزه مقدسه قم نیز مناسب بود، این بحث با همه ابعاد آن به طور وسیع، مطرح می شد و تمام افکار و انظار و امکانات مملکت، در این راه بسیج می شد؛ تا با توفیق الهی نتیجه ای که گفته شد، به دست می آمد. ان شاءاللَّه هم به دست خواهد آمد.
6. چون بر اساس مسئولیتها و ضوابط اسلامی، باید برای همه افراد در سطح جامعه کار ایجاد شود و فقر و بیکاری از بین برود؛ دنیا انتظار این را دارد که فقه اسلامی این ضوابط و مسئولیتها را بیان کند و فقر را عملاً از بین ببرد.
7. چون تولیدات باید بر اساس احتیاجها باشد و همه احتیاجهای بشری در یک درجه نیست، برخی از نیازها مانند: خوراک و پوشاک و مسکن و بهداشت در درجه اول و نیازهای دیگر در درجه دوم و سوم است؛ باید حدود این نیازها مشخص و مسؤولیتها و امکانات کنترل شود، تا جلو عرضه زائد و کاذب و تقاضای کاذب گرفته شود.
8. مسأله تبیین سیاستهای خارجی کشورهای اسلامی، باید بر اساس قرآن و احادیث اسلامی به طور کامل مورد بحث قرار بگیرد و در اختیار جوامع گذاشته شود.
اگر پس از فرمایش حضرت امام درباره غنا و شطرنج، لجنه هایی تشکیل و درباره این مسائل و مسائلی از قبیل مالیات و احتکار و غیره، از دیدگاه فقهی بررسی به عمل می آمد و نتیجه آن در اختیار علمای بزرگ و زعیم محترم کشور اسلامی قرار داده می شد، بسیار کار مناسبی بود.
بالاخره اگر منظور تحول خواهان، این است که: این قبیل مسائل نیز در حوزه ها مورد توجه فقها قرار بگیرد و درسها و بحث ها بر محور این مباحث نیز دور بزند، حرف منطقی است و باید مورد توجه قرار داده شود. ولی اگر منظورشان از تحول فقه این است که در ادّله چهار گانه فقه، که قرآن کریم و احادیث معتبر دینی و اجماع و عقل است، تغییری داده شود و از بعضی از آنها صرف نظر شود؛ و یا برخی از آنها حذف شود و چیز دیگری جای آنها را بگیرد، هرگز قابل قبول و اساساً امکان پذیر نیست؛ زیرا از دیدگاه ما مسلمانان، فقه مبین احکام خداوند است و دلیل احکام خداوند هم باید از جانب خداوند باشد.
ادلّه چهارگانه که ذکر گردید، همه جنبه خدایی دارند. قرآن مجید که کتاب خداوند است. احادیث حضرت پیغمبر اکرم(ص) هم بر اساس گفتار خداوند متعال: ما ینطق عن الهوی ان هو الاّ وحی یوحی(105) به خداوند بر میگردد. صحت و صدق احادیث اهل بیت(ع) را نیز حضرت پیامبر اکرم(ص) بر اساس حدیث ثقلین تضمین کرده است. اجماع فقهاء نیز بر احادیث ائمه(ع) بر می گردد؛ زیرا از اتفاق آراء آنان برای ما اطمینان حاصل می شود که آنان بر اساس حدیثی که در دست داشته اند، و به واسطه زیادی فاصله زمانی به دست ما نرسیده است، فتوا داده اند.
منظور از عقل هم، که یکی از ادله چهار گانه فقه است، هر فکر و عقل نیست؛ بلکه آن حکم عقلی است که مانند حکم عقل به قبح ظلم، قطعی و روشن و منطقی باشد. بازگشت چنین حکم عقلی به شرع هم کلاً به عقل فطری و منطقی است.
این ادلّه چهار گانه نه تغییرپذیر است و نه کم و زیاد پذیر.
امروزه در برخی از نوشته ها می خوانیم که: خوب است اجماع و عقل را از ادله بر دارند و به جای آنها علم و زمان را بگذراند. این حرف غیر قابل قبول، بلکه غیر منطقی است؛ زیرا علم راهگشا و راهنماست؛ (علم به معنای درک و پی بردن به حقایق موجود است) ولی دلیل و حجت نیست. زمان هم زمینه ساز است نه حجت و دلیل.
چنان که مکان و منطقه نیز در اجتهاد، بدون تردید تأثیر دارد.
اگر منظور کسانی که نظر منفی به فقه سنّتی دارند این است که: کتابهایی از قبیل جواهر و مصباح الفقیه و مفتاح الکرامة، چون مبسوط هستند و مطالعه آنها وقت زیادی را می گیرد، باید کنار بگذرایم.
باید توجه داشته باشند، برای ادای حق مطالب مهم فقهی که مستلزم غور و بررسی، بر اساس مبانی اصول و فقه دقیق شیعه است، یک چنین بسط و توضیح از لحاظ ادلّه و بررسی اقوال لازم است. این کتابها، با این که این اندازه مبسوط و مفصل است هنوز برخی از مسائل را یا ذکر نکردند یا به اختصار برگزار کردند، که باید جبران شود.
بالاخره، فقه و حقوق اسلامی ما بر اساس این ضوابط که ذکر می کنیم، پویا و شکوفا و پاسخ گوی احتیاجها جوامع بشری در هر عصر و زمان است. منتهی ما باید فقیه باشیم، تا بتوانیم از این ادله و ضوابط، احکام و قوانین هر عصر را استخراج کنیم و گام به گام با پیشرفت علم و زمان پیش برویم. آن ضوابط از این قرار است:
1. آزادی اجتهاد، که مجتهدین با داشتن تخصص در چندین علم و با داشتن برداشتها و درکها و تشخیص های پخته و متفاوت، در اعمال نظر و استنباط آزاد می باشند.
2. لزوم تقلید از حیّ؛ یعنی، فردی که در آن عصر زنده و فرزند زمان است و از مقتضیات عصر و زمان خود، از لحاظ تواریخ ملل و جوامع بشری و جامعه شناسی و سایر چشم اندازهای جدید، کاملاً آگاه است. چنین فردی یا مقتضیات عصر و زمان گام بر می دارد و مسائلی که نه تنها پاسخ گوی احتیاجهای هر عصر است، بلکه مسائلی را که آنها را به پیش می برد و به تکامل فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی می رساند استنباط و در اختیار ملت اسلامی، می گذارد.
3. داشتن منابع و مدارک غنی و فراوان، به طوری که یک فقیه، در درجه اوّل به تمام آیات قرآن آشنا و آن را مورد نظر قرار می دهد. در درجه دوّم به احادیث نظر می افکند. اگر ما احادیث مربوط به احکام شیعه را با احادیث اهل تسنن مقایسه کنیم می بینیم: در کتابهایی از قبیل جامع الأصول آنان، که سعی شده است همه احادیث آنان، چه مربوط به احکام و چه غیر احکام، چه منقول از پیامبر(ص)، چه منقول از اصحاب آن حضرت را، در آن کتاب مندرج کند، مجموعاً ده هزار حدیث دارند؛ ولی در وسائل الشیعه که فقط احادیث مربوط به حکام مستند به پیغمبر(ص) و ائمّه(ع) را جمع کرده است، سی و پنج هزار حدیث مندرج است.
4. کلیات و کبریاتی که دارای مصادیق وسیع فراوانی و صغریات بسیار وسیع که احتیاجات همه اعصار را شامل می شود.
5. قواعد فراوانی از قبیل اهم و مهم، قاعدة لاضرر، قاعده لا حرج، قاعده ای که از آیه شریقه: لن یجعل اللَّه للکافرین علی المؤمنین سبیلا(106) استفاده می شود؛ یعنی، خداوند راه های تسلط کفار بر مسلمانان را از همه جهات، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و اجتماعی، بسته است؛ و حرام بودن حفظ کتابهای ضلال، که منظور از آن ممنوع بودن باز گذاشتن راه های انحراف و وسائل گمراه کننده از همه جهات و ابعاد است؛ حرام بودن بیع سلاح به دشمنان دین، که منظور از آن ممنوع بودن منتقل ساختن هر وسیله ای که موجب قوت دشمنان دین می گردد، به آنان است و امثال این قواعد که در موارد اصطکاک نیز اساساً پویا و شکوفا و پاسخ گوی همه احتیاجها، و رفاه بخش و آزادی و استقلال آفرین است. منتهی ما باید سعی کنیم فقیه شویم، تا بتوانیم در این دریای بی کران معارف غواّصی کنیم و هر روز گوهرهایی را که احتیاجها هر عصر را از لحاظ ارائه یک نظام متکامل تأمین می کند، استخراج کنیم.
البته فقیه شدن با این شرایط کار آسانی نیست، که فخر المجتهدین، شیخ مرتضی انصاری، می گوید:
رزقنا اللَّه الأجتهاد الذی هو اشق من طول الجهاد
خداوند، مقام اجتهاد را که از جهاد طولانی با دشمنان، سخت تر است، نصیب ما بگرداند.

مصاحبه با استاد آیت اللَّه حسینی همدانی(نجفی)(107)

هیبت و شکوه امروزین حوزه های علمیه، که دشمنان هستی سوز انسانیت را به بیم و هراس افکنده و طلسم شکست ناپذیری آنان را در هم شکسته و بحق قبله آمال پا برهنگان زمین گشته، ریشه در دیروز دارد، دیروزی که کمال یافتگانی بزرگ، بسان ستارگان شب افروز در آن می درخشیدند و راه جویان کمال را به سر منزل مقصود رهنمود می شدند. از این باب که ماندگاری هیبت و شکوه مقدس امروز، در حفظ و حراست از ارزشهای والای معنوی و اقتداء به الگوهای پرفروغ دیروز افتخارآمیز بستگی دارد، حوزه های علمیه بایست در این موقعیت خطیر و حساسیت زمان، بیش از پیش برای دست یابی به ستیغ بلند مجلد و شرف، بر این پشتوانه عظیم معنوی تکیه کنند و سیره پارسایان آگاه را بر تمام زوایای زندگی طلاب بگسترانند؛ تا خشکه مقدسان ناآگاه و بی درد و ظاهر نمایان دغل باز، با اندیشه ی منجمد و قلبهای مریض خویش، عرصه دار این کانونهای مقدس نشوند و با گفتارها و کردارهای خوش ظاهر و نگارین، فرزندان مخلص حوزه های علمیه را، که برای خدمت به دین کمر همت بسته اند، در لجن زار عفن اندیشه خود و تارهایی که عنکبوت وار برای به دست آوردن طعمه تنیده اند گرفتار نسازند.
امروزه، این یک وظیفه است که سیمای اسوه های اصیل تصویر شود و آنان که در طول تاریخ حوزه های علمیه در ارتقاء علمی و معنوی حوزویان و دیگران نقش اصلی را داشته اند و در تمام صحنه های دفاع از اسلام عزیز، پیش تاز بوده اند، معرفی شوند.
مجلّه، از آغاز تاکنون، سعی کرده است گامهایی در این راه مقدس بر دارد و در این ستون الگوهای شایسته ای راز از زبان بزرگان و چهره های موفق و متعهد حوزه های علمیه، به نسل انقلابی و بیدار حوزه ها معرفی کند.
شکر خدای را، توفیق یارمان شد که در این شماره، در دیار عالم پرور همدان، با فقیه و مفسر گرانقدر، حضرت آیت اللَّه سید محمد حسینی همدانی، یکی از شاگردان بر جسته مکتب پر فیض آیات عظام: نائینی، کمپانی و عارف نامی، میرزا علی آقا قاضی، به گفت و گو بنشینیم.
حضرت استاد، در این گفت و گوی پر بار، تصویری زیبا از جانهای پاک و روحهای بزرگ و کم نظیر حوزه های علمیه، ترسیم می کند. این تصویرگری، به قدری پرجاذبه و زیباست که خواننده ژرف بین، در ورای چهره شخصیت های مورد گفت و گو، چهره مخلص و پاک باز استاد را به عیان، خواهد دید و در برابر عظمت روح این مرد خدا به ستایش خواهد ایستاد.
با خضوع صادقانه و عاشقانه استاد، در آستانه سپیده آفرین، بویژه مقام رهبری، سپر زیبا و عارفانه ایشان در جاده مهتاب به پایان می رسد. خدا یارشان باد.
حوزه
حوزه : با تشکر از حضرت عالی که قبول زحمت فرمودید و مصاحبه با مجله ما را پذیرفتند، مناسب می دانیم که سؤال اوّل در رابطه با زندگی علمی مرحوم والد گرامتان باشد.
استاد : مرحوم ابوی، از شاگردان آقای حاج سید احمد کربلایی بودند و همدوش و همطراز مرحوم آقا میرزا جواد آقای ملکی تبریزی، شمرده می شدند و با بزرگان زیادی، از جمله مرحوم آقا شیخ محمد بهاری همدانی، حشر و نشر داشتند.
مرحوم آقا سید احمد کربلایی، از شاگردان مبرّز مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی بودند.
ابوی، نقل می کردند:
در سنة 1300، مرحوم پدرم، حاج آقا سید کاظم، تصمیم گرفتند که مرا برای کسب فیض بیش تر، به حوزه نجف اشرف ببرند. همراه ایشان، از همدان عازم نجف اشرف شدیم. در نجف، خدمت مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی رسیدیم. پدرم خدمت مرحوم آخوند عرض نمود که بنده زاده را برای کسب فیض خدمت شما آورده ام. مرحوم آقای آخوند، فرمودند: اشکالی ندارد. به مرحوم آقا حاج سید احمد کربلایی، که آن جا تشریف داشتند، فرمودند: شما مراقب درس و بحث و تربیت این آقا باشید. آقا حاج سید احمد هم قبول فرمودند.
حدود پنج سال، مرحوم ابوی، منزل آقا حاج سید احمد کربلایی بودند.
ایشان، منزل کوچکی داشتند. یک اتاق فوقانی را در اختیار مرحوم ابوی قرار داده بودند. این دوران پنج ساله، دوران خوب و با برکتی برای مرحوم ابوی بود و از آن خاطرات خوب و شیرین به یاد داشتند، از جمله می فرمودند:
مرحوم حاج آقا سید احمد کربلایی، هر نیمه شب به دعا و نماز مشغول بود، تا اذان صبح. و سالی چندین مرتبه اتفاق می افتاد که: ایشان از شدت گریه از حال می رفت و تقریباً بیهوش می افتاد. آقا مادری داشتند، که بسیار زن خوب و مقدّسی بود. ایشان می آمد و با نگرانی می گفت: آقا سید علی، آقا، حالشان خوب نیست. من می رفتم کمک می کردم و آن بزرگوار را به حال می آوردم.
رابطه مرحوم ابوی، با مرحوم آقا حاج سید احمد کربلایی، بسیار گرم و صمیمی بود. ایشان و مرحوم آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی و چندین نفر دیگر از آقایان، جزء شاگردان خوب و خصوصی مرحوم حاج آقا سید احمد کربلایی، به حساب می آمدند و نزد ایشان درس فصول می خواندند.
مرحوم حاج آقا سید احمد کربلایی، از نوادر روزگار و مرد جلیلی بودند. آن مرحوم تربیت یافته مکتب آخوند ملا حسین قلی همدانی بودند. ایشان، بسیار مورد احترام مرحوم آیت اللَّه نائینی و دیگر بزرگان حوزه نجف اشرف بودند. در طول زندگانی شریف و پر برکت خود، بزرگان زیادی را تربیت کردند، بزرگانی که هر یک خود استوانه ای در علم و تقوی به حساب می آمدند.
حوزه : آیا مرحوم آیت اللَّه آقا سید علی عرب، از محضر مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی نیز، کسب فیض فرمودند؟
استاد : بله، مرحوم ابوی، چندین سال، خدمت مرحوم آخوند ملا حسینقلی درس خواندند. خود ایشان می فرمودند: از سنه 1300 که به نجف اشرف، مشرف شده بودند، تا سنه 1311، که مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی، دارفانی را وداع کردند و به سرای باقی رحلت فرمودند، همواره ملازم مرحوم آقای آخوند ملا حسین قلی همدانی بودند. حتی در مسافرتها، مثل: سفر به کاظمین و سامرا و یا رفتن به مسجد سهله، که هر چند ماه یک بار بود، مرحوم آخوند را ترک نمی کردند و همراه ایشان بودند. غیر از درس و بحث های رسمی و حوزوی، حالات مرحوم آخوند، خود، بسیار آموزنده و مفید بود. این حالات، چنان عظمتی دارد که قابل گفتن نیست و نمی توان آن را بیان کرد. در عین حال، مرحوم آخوند، بسیار متواضع و فروتن بودند. در این جهت، مرحوم ابوی، خاطرات خوشی نقل می کردند ؛ از جمله می فرمودند:
روزی به قصد زیارت حضرت ابی عبداللَّه الحسین، علیه السّلام، وارد حرم مقدس ایشان شدیم. مرحوم آقای آخوند ملا حسین قلی همدانی، مشغول نماز زیارت شدند. چون جمعیت زیادی در رفت و آمد بوند، بدن مرحوم آخوند، هنگام نماز مقداری تکان می خورد.
آن جا یک آقا شیخی، اهل مازندران بود، آمد و به من گفت: این آقا چرا موقع نماز طمأنینه لازم را ندارد؟ من در پاسخ گفتم: ایشان پیرمرد است، نماز هم که نماز مستحب است آقا شیخ، قانع نشد و تصمیم داشت مطلب را به خود آقای آخوند هم متذکر شود. رفت خدمت آقا و عرض کرد: آقا، هنگام نماز، بدنتان طمأنینه لازم را نداشت. مرحوم آقای آخوند، متوجه شدند که او با زحمت حرف خود را بیان می کند. به او فرمودند: چرا تذکر خود را با مشکل بیان می کنی. شما باید به من بگویید: آخوند تو چند وقت است نجف هستی، هنوز متوجّه نشده ای که در نماز باید طمأنینه را رعایت نمود. تذکر تو بجاست و نباید چیزی مانع آن شود.
در خاطره ای دیگر، مرحوم ابوی نقل می کردند:
یک وقت در خدمت مرحوم آقای آخوند ملا حسین قلی همدانی به مسجد سهله رفتیم. آقایان زیادی تشریف داشتند، از جمله: آقا شیخ محمد بهاری همدانی، آقا شیخ عباس کازرونی، آقا حاج سید احمد کربلایی و بزرگان دیگر، حدود بیست نفر از آقایان بودند. اوائل غروب بود که وارد مسجد سهله شدیم. مسجد خلوت بود. رفتیم زاویه غربی مسجد، مقام حضرت زکریّا، علیه السّلام، در آن زاویه مرحوم حاج آقا رضا همدانی، مشغول نماز بودند. مرحوم آقای آخوند به همراهیان فرمودند: به ایشان اقتداء کنیم و نماز را با ایشان بخوانیم.
مرحوم آقای آخوند ملا حسین قلی همدانی، بسیار مرد جلیل و فقیه خوب و بزرگواری بود. ایشان، شاگردان برجسته زیادی را تربیت کردند که یک نمونه آن مرحوم حاج آقا شیخ محمد باقر همدانی است. مرحوم آقای آخوند، غیر از تدریس فقه و اصول، سالیانی قبل از طلوع فجر، درس اخلاق می فرمودند، که در این زمینه هم، در محضر ایشان بزرگان زیادی تربیت یافتند، مانند: مرحوم حاج میرزا جواد آقای ملکی تبریزی، مرحوم آقا شیخ عباس کازرونی، مرحوم حاج آقا سید احمد کربلایی و مرحوم حاج آقا شیخ محمد بهاری همدانی.
بزرگان و اساتید حوزه نجف اشرف، نسبت به مرحوم آقای آخوند ملا حسین قلی همدانی، ارادت کامل داشتند. مرحوم ابوی نقل می کردند:
در حدود سالهای 1300 که من نجف مشرف بودم، مرحوم آیت اللَّه نائینی، در سامرّا تشریف داشتند و سالی چند روز برای زیارت به نجف اشرف مشرف می شدند. مرحوم آیت اللَّه نائینی، در نجف وارد منزل آقای آخوند می شدند و آن جا نشست و دید و بازدید داشتند. معلوم بود که قبل از عزیمت آیت اللَّه نائینی از نجف، ایشان نیز، در درس اخلاق مرحوم آقای آخوند شرکت می کردند.
مرحوم ابوی، حدود سی سال در نجف اشرف مشرف بودند و در سنه 1330، به همدان بازگشتند. بعد از گذشت سه سال، در سنه 1333، مرحوم آقای حاج سید احمد کربلایی، وفات کردند. مرحوم آیت اللَّه نائینی، وصّی آن مرحوم و مسئول کارهای ایشان بودند.
بزرگان ما، هر یک، حالات زیبا و خاطرات پندآموز زیادی دارند، که ذکر تمامی آنها میسّر نیست و بعضی از آن حالات معنوی را حتی نمی توان ذکر کرد.
حوزه : با تشکر از حضرت عالی از حضور شما تقاضا می کنیم که: فرازهایی از آن دوران تحصیلات خود را برای ما بیان کنید.
استاد : من سنه 1322ه.ق در نجف اشرف متولد شدم. در سنه 1330 به همراه مرحوم ابوی آمدیم ایران. ابتدا، درس را خدمت مرحوم ابوی شروع کردم و مقداری خدمت ایشان تحصیل کردم. در سنه 1343، بعد از گذشت حدود 13 سال، قرار شد من به نجف برگردم و آن جا ادامه تحصیل بدهم. مرحوم آیت اللَّه میرزای نائینی، وقتی اطلاع یافتند که من می خواهم به نجف بازگردم، طی نامه ای از نجف اشرف به مرحوم ابوی مرقوم داشتند: امسال در نجف مریضی مالاریا زیاد است؛ بهتر است ایشان، امسال به نجف نیایند؛ ولی نامه ایشان دیر به دست مرحوم ابوی رسید. هنگامی نامه را مرحوم ابوی دریافت کردند که من تمام مقدمات سفر را آماده کرده بودم و می خواستم سوار ماشین بشوم. مرحوم ابوی فرمودند: حالا بروید به امید خدا. من هم به قصد ادامه تحصیل به سوی نجف اشرف، عازم شدم.
در آن دوران، مسافرتها طولانی و مشکلات زیادی داشت. علاوه بر این، چندین روز ما را در مرز معطل کردند. بنده مریض شدم و ناراحتیهای زیادی دیدم؛ ولی به لطف پروردگار توانستم مشکلات زیادی را تحمل کنم.
در نجف اشرف، وارد منزل مرحوم آقا سید عبدالغفار شدم. مرحوم آقا سید عبدالغفار مازندرانی، از اساتید مرحوم آیت اللَّه میلانی، آیت اللَّه خوئی، آقا سید صدر الدین جزائری و آقا شیخ علی قمی بودند. مقدار باقی مانده از دروس سطح را در نجف، خدمت مرحوم آیت اللَّه میلانی و مرحوم آقا عماد رشتی خواندم.
آقا عماد رشتی، نوه مرحوم میرزای حبیب اللَّه رشتی، بسیار مرد جلیل و فاضلی بود.
در حدود سنه 1345، من تازه کتاب کفایه مرحوم آخوند خراسانی را تمام کرده بودم. در همین زمان، بنا شد که دوره آخر تدریس اصول مرحوم آیت اللَّه نائینی شروع شود.
مرحوم آیت اللَّه نائینی به من فرمودند:
شما هم درس من می آیید؟
بنده، عرض کردم: بله.
ایشان فرمودند: مانعی ندارد، به شرط این که درس را بنویسید و برای من بیاورید که آن را ببینم.
برای من، که دوره اول درس اصول بود و تازه کتاب کفایه را تمام کرده بودم، قبول این شرط مشکل بود. در عین حال، خدمت آیت اللَّه خوئی و حاج سید صدرالدین جزائری، عرض کردم: چنین شرطی شده است.
این آقایان فرمودند: اشکالی ندارد. ممکن است در ابتداء برای شما مشکل باشد ؛ ولی مفید است.
من چند سال، درس مرحوم آیت اللَّه نائینی می رفتم. در طول این چند سال، تمام درس ایشان را می نوشتم و هر چند وقت یک بار، نوشته ها را، که چند دفتر می شد، خدمت ایشان می بردم و ایشان مطالعه می فرمودند. تمام دوره درس اصول را، تا ابتدای بحث براءت، در مدت هفت - هشت سال، این گونه خدمت ایشان بودم. اگر مدتی می گذشت و نوشته های درس را خدمت ایشان نمی بردم، ایشان مطالبه می فرمودند.
درس مرحوم آیت اللَّه نائینی، در نجف اشرف در مسجد هندی برگزار می شد. همان گونه که عرض کردم، من آخرین دوره اصول ایشان را درک کردم. در این دوره نیز، بزرگان زیادی شرکت می کردند و معمولاً این بزرگان یکی - دو دوره درس خارج اصول را خدمت خود مرحوم آیت اللَّه نائینی و یا خدمت بزرگانی دیگر، گذرانده بودند. در این دوره درس اصول مرحوم آیت اللَّه نائینی، کم تر کسی بود که برای اولین بار شرکت کند. تنها آقای سید صدر الدین جزایری و مرحوم آیت اللَّه آقا سید محمد حسین طباطبائی، صاحب تفسیر المیزان، و من از میان حدود چهارصد، یا پانصد نفر، اولین دوره اصول را می گذراندیم.
غیر از درس مرحوم آیت اللَّه نائینی، درس فقه و اصول مرحوم آیت اللَّه شیخ محمد حسین کمپانی را نیز شرکت می کردم.
مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی، در مسجد کوچکی، که مقابل مسجد هندی بود، درس می فرمودند. بنده، هیچ گاه درس فقه و اصول ایشان را ترک نمی کردم. دوره درس اصول مرحوم آیت اللَّه نائینی، حدود هشت سال تا نه سال طول می کشید؛ ولی درس مرحوم آیت اللَّه شیخ محمد حسین کمپانی، بیش تر.
از جمله توفیقات مرحوم آیت اللَّه کمپانی این بود که: هر چه می فرمودند می نوشتند و معلومات خود را با قید کتابت ابدی می کردند.
این، نعمت بزرگی است برای اهل علم که دست به قلم داشته باشند و نگذارند معلومات، فقط در سینه و روان بماند و بعد هم با خود ببرند.
مرحوم آیت اللَّه کمپانی، آن زمان، مکاسب می فرمودند؛ از بحث بیع فضولی تا بحث خیارات، مدت چند سال طول کشید. چون ایشان تمام بحث را می نوشتند، من نوشته های ایشان را می گرفتم و استفاده می کردم.
مرحوم آقا سید محمّد حجّت هم، به یک شخصی سفارش کرده بودند که می آمد و نوشته های مرحوم آیت اللَّه کمپانی را از من می گرفت و برای ایشان پاکنویس می کرد. مرحوم آقا سید محمّد حجّت هم از شاگردان قدیم مرحوم آیت اللَّه کمپانی بودند.
آقا شیخ حسین همدانی، آقا شیخ نصراللَّه اشکوری، آقا سید صدر الدین جزایری، آیت اللَّه خوئی و مرحوم علامه طباطبائی از ملتزمان درس مرحوم آیت اللَّه شیخ محمد حسین کمپانی بودند. درس فقه و اصول مرحوم آیت اللَّه کمپانی، بسیار دقیق و با زبان عربی فصیح بیان می شد.
غیر از مهارت و استادی کم نظیر مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی در فقه و اصول، در تفسیر و بهره بردای از آیات قرآن نیز، ابتکارهای خوب و جالبی داشتند؛ از جمله می فرمودند:
ما از آیات الهی می توانیم پی به مقام هر یک از انبیاء پی ببریم، که در مقایسه آن با مقام اوصیاء الهی، حقایقی فهمیده می شود. از آیات قرآن می فهمیم که: حضرت صدیقه مریم، از کودکی تحت سرپرستی حضرت زکریّا بوده اند و هیچ ذکر نشده که حضرت زکریّا جهت شیر دادن، برای ایشان دایه گرفته باشند. بعد از دوران شیرخوارگی هم، غذاهای بهشتی برای ایشان می رسید. همواره حضرت صدیقه مریم از جانب پروردگار ارتزاق می شدند. از چنین مادر بزرگواری، حضرت مسیح، سلام اللَّه علیه، بدون اصلاب، متولد می شود. حضرت مسیح، دارای چنان منزلت و مقامی در نزد خداوند است که از جانب خداوند متعال، به خودش سلام می دهد.
از چنین مادری، وقتی چنین فرزند بزرگواری می خواهد به دنیا بیاید، به مادر خطاب می شود که: مسجد الاقصی را ترک کند و برای زایمان به مکان دیگر برود؛ اما هنگامی که برای جناب فاطمه بنت اسد، مادر گرامی حضرت علی بن ابی طالب (ع)، حالت زایمان پیدا می شود، دیوار خانه کعبه، برای ایشان باز می شود و ایشان به درون خانه کعبه می روند و در آن جا سه شبانه روز مهمان خداوند متعال می شوند.
در این مقایسه مقام قرب حضرت علی(ع) در نزد خداوند متعال مشخص می شود.
حضرت مسیح، علیه السلام، با آن همه عظمت و مقام قرب که نزد خداوند متعال دارند، صفت مبشر دارند؛ بشارت دهنده وجود پیامبر اکرم(ص).
رفقای ما، که در نجف اشرف با هم زیاد حشر و نشر داشتیم، مرحوم آیت اللَّه علامه طباطبائی، مرحوم آیت اللَّه میلانی، آیت اللَّه خوئی، آقای سید محمّد تقی نخجوانی، آقای شیخ عماد رشتی و آقا سید صدرالدین جزایری بودند.
مرحوم علامه طباطبائی، حدود یک سال زودتر از من نجف رفته بودند. من با ایشان رفاقت و دوستی نزدیک داشتم و آن مرحوم نسبت به من محبت فراوان داشتند. حجره من داشتم. مرحوم علامه طباطبائی، بسیار خوش خط بودند. روزی در همین حجره مدرسه قوام ایشان به من فرمودند: برویم داخل حیاط. در خدمت ایشان رفتیم داخل حیاط. آفتاب بود. آن جا ایشان دو تا از سیاه مشقهای خود را به من نشان دادند و از مقایسه تعداد رعشه های موجود در آن، سیاه مشقی را که در تابستان نوشته بودند از سیاه مشقی که در زمستان نوشته بودند، تمیز دادند.
حوزه : با توجه به این که حضرت عالی جزء نزدیک ترین افراد به مرحوم آیت اللَّه نائینی بودید، طبیعی است که خاطرات زیادی از آن مرحوم داشته باشید؛ از این روی از شما خواهش می کنیم: شمّه ای از آن خاطرات را بیان بفرمایید.
استاد : زندگانی بزرگان آکنده از فراز و نشیبهای مختلفی است که دقت در هر کدام از آنها می تواند برای ما مفید واقع شود. مرحوم آیت اللَّه نائینی نیز از این قاعده مستثنی نبودند. علاوه بر این، خود ایشان به مسائل تاریخی و خاطرات پندآموز گذشته، اهمیت می دادند. خاطرات من از آن دوران بسیار شیرین و مغتنم، که در خدمت مرحوم آیت اللَّه نائینی بودم، به دو دسته تقسیم می شود:
یک: مسائل و جریاناتی که در زندگی ایشان اتفاق افتاده بود و ایشان گاهی آن را به مناسبتی نقل می کردند.
دو: جریاناتی را که خودم شاهد و ناظر بر آن بودم. نقل تمام این خاطرات، هم از حوصله و توان من خارج است و هم در بحث نمی گنجد؛ اما اشاره به بعضی از آنها اشکال ندارد.
مرحوم حاج آقا شیخ عبدالرحیم شیخ الاسلام نائینی، والد محترم مرحوم آیت اللَّه نائینی، هم عصر مرحوم آقا شیخ محمّد باقر اصفهانی بودند. آقا شیخ محمّد باقر، والد مرحوم حاج آقا نجفی، حاج آقا جمال و حاج آقا نوراللَّه اصفهانی از علمای اصفهان بودند.
مرحوم آیت اللَّه نائینی می فرمودند:
پدرم در یک نامه ای خدمت مرحوم آقا شیخ محمّد باقر اصفهانی نوشتند که: تصمیم دارم بنده زاده را برای کسب فیض خدمت شما بفرستم و ایشان هم پذیرفتند.
آن زمان من حدود شانزده سال داشتم که خدمت آقا شیخ محمّد باقر رفتم. مرحوم آقا شیخ محمّد باقر به من فرمودند: بیا منزل ما همین جا باش. در بیرون منزل ایشان چندین اتاق بود، کسانی که کارهای ایشان را انجام می دادند آن جا سکونت داشتند.
من هم رفتم در یکی از این اتاقها ساکن شدم. روزها می رفتم مدرسه برای درس و بحث و شب برای استراحت بر می گشتم آن جا. تمام مدت هشت سال، که من در اصفهان مشغول تحصیل بودم، در همین منزل اقامت داشتم.
در ماه های مبارک، مرحوم آقا شیخ محمّد باقر، دو - سه ساعت به اذان صبح مانده تشریف می آوردند بیرونی و در یکی از همین اتاقها مشغول نماز شب و تهجد می شدند. آن مرحوم، در دعای دست، همان گونه که ایستاده بود، دعای ابو حمزه ثمالی را می خواند و گریه می کردن.
من درسهای مرحوم آقا شیخ محمّد باقر را ترک نمی کردم، حتّی درسهای خصوصی را نیز شرکت می کردم.
مرحوم آقا شیخ محمّد باقر، کتاب نجات العباد مرحوم صاحب جواهر را، که بزرگانی مانند مرحوم شیخ انصاری و آیت اللَّه میرزای شیرازی بر آن حاشیه نوشتند، درس می فرمود؛ البته، این درس جنبه خصوصی داشت و حدود دوازده نفر در آن شرکت داشتند. روزی در درس، بخشی از حاشیه آیت اللَّه میرزای شیرازی مطرح شد. ایشان به فکر فرو رفتند که چطور آیت اللَّه میرزای شیرازی، در این جا توجه به حاشیه مرحوم شیخ مرتضی انصاری نفرمودند. بعد از دقایقی تأمل، فرمودند: مثل این که در این مورد روایتی داریم و ایشان با توجه به مفاد روایت این مطلب را فرموده اند.
بعد از این که من آمدم نجف، اتفاقاً، آیت اللَّه میرزای شیرازی، همین کتاب نجات العباد را درس می فرمودند. من نیز شرکت کردم. در این درس، خود آیت اللَّه میرزای شیرازی نیز، به همان عبارت رسیدند و متوقف شدند که: چرا در حاشیه خود بر مطلب، به حاشیه استاد اعظم شیخ مرتضی انصاری توجّه نفرمودند؛ چند دقیقه متوقف شدند.
من که در آن زمان، حدود بیست و چهار سال سن داشتم و کوچک ترین شاگرد حاضر در آن درس به حساب می آمدم، به حضرت آیت اللَّه شیرازی، عرض کردم: شاید به جهت توجه به مفاد روایت، توجّه به حاشیه جناب شیخ نشده اید. ایشان، تصدیق فرمودند و فرمودند: شما از کجا متوجه شدید؟ بعد از درس عرض کردم: حدود هفت سال پیش، استاد ما، آیت اللَّه آقا شیخ محمّد باقر اصفهانی، که در حوزه اصفهان این کتاب را تدریس می فرمودند، این نظر را داشتند.
این واقعه سبب شده بود که مرحوم آیت اللَّه میرزای شیرازی توجّه مخصوصی به مرحوم آیت اللَّه نائینی پیدا کنند و به مرحوم آقا سید محمد فشارکی، سفارش فرموده بودند: رابطه بیش تری با ایشان برقرار کند، که این گونه هم شد. بین مرحوم آیت اللَّه نائینی و مرحوم آقا سید محمد فشارکی، همیشه یک رابطه صمیمی، گرم و عاطفی برقرار بود.
مرحوم آیت اللَّه نائینی، بنا داشتند برای فریضه ظهر و عصر، حدود یک ربع ساعت که به اذان مانده، بر روی سجاده بنشینند و حالت انتظار داشته باشند، تا اذان بگویند و ایشان مشغول نماز شوند. یک روز، که ایشان در این حالت منتظر اذان بودند، من درون اتاق، لابه لای کتابها، چشمم به یک پاکت نامه افتاد. خط آن را خیلی شبیه خطی مرحوم سید جمال الدین اسد آبادی یافتم. خدمت مرحوم آیت اللَّه نائینی، عرض کردم: آقا این خط آقا سید جمال الدین نیست؟
ایشان فرمودند: چرا.
عرض کردم: چطور، این نامه از کجا؟
ایشان فرمودند:
مرحوم سید جمال الدین اسدآبادی، آن زمان که من در اصفهان بودم، با من رابطه بسیار صمیمی و گرم داشت و با من رفت و آمد می فرمود. سامرا هم که آمدم، هر یکی - دو سال می آمدند؛ از جمله در سنه 1306، که مصادف بود با دوران تحریم تنباکو، مرحوم سید جمال الدین، تشریف آوردند سامرا. حجره من هم آمدند. چند دقیقه با احوال پرسی گذشت و ایشان تشریف بردند. بعد از حدود ده دقیقه باز گشتند و فرمودند: من تصمیم دارم نیم ساعت با آیت اللَّه العظمی میرزای شیرازی، به طور خصوصی ملاقات کنم. از هر کس پرسیدم، شما را نشان دادند که واسطه بشوید. حالا آمده ام از شما خواهش کنم: از ایشان درخواست کنید که من نیم ساعت ایشان را تنها ببینم.
عرض کردم: اشکالی ندارد. رفتم خدمت مرحوم آیت اللَّه العظمی میرزای شیرازی. (ایشان، در اتاق خصوصی، که اتاق کوچکی بود و کتابخانه ایشان به حساب می آمد، تشریف داشتند که من خدمت شان رسیدم). به ایشان عرض کردم: به این جهت مزاحم شدم که عرض کنم: آقا سید جمال الدین اسد آبادی تقاضا دارند خدمت شما برسند و به طور خصوصی، نیم ساعت، شما را ملاقات کنند. ایشان بعد از مقداری تأمل، فرمودند: به آقا سید جمال الدین بفرمایید: مرقومه شما می رسد و من هم به مقدار مقتضی با شما مساعدت می کنم.
بعد ایشان به من فرمود: من نمی توانم کبّاده(108) آقا سید جمال الدین را بدوش بکشم. ایشان اگر دستش به من برسد، توقعات زیادی دارد که من نمی توانم و نباید همه آن را انجام دهم.
من از خدمت آیت اللَّه العظمی میرزای شیرازی آمدم و به مرحوم سید جمال الدین عرض کردم: آقا عذر آوردند. آن مرحوم هم چیزی نگفت.
مرحوم آیت اللَّه نائینی بسیار خوش بیان و خوش تدریس بودند یکی از خصوصیات درس ایشان عدم تکرار مطالب بود؛ هیچ مطلب تکراری نداشت.
مرحوم حاج آقا ابوی نقل می کردند:
در سنه 1318، حوزه سامرا، تقریباً منقرض شد و بزرگان آن جا به شهرهای دیگر مهاجرت کردند. آن زمان، مرحوم آیت اللَّه نائینی، به نجف اشرف آمدند و قرار شد در نجف بمانند و درس شروع کنند. تدریس در حوزه نجف بسیار مشکل بود، چون مانند مرحوم آیت اللَّه آخوند خراسانی، به بیش از هزار شاگرد، در این حوزه تدریس می کردند، ولی مرحوم آیت اللَّه نائینی درس خود را در حجره بکتاشیها شروع کردند. بعد از مدت کوتاهی، حدود سیصد نفر از فضلای بزرگ حوزه درس آیت اللَّه آخوند خراسانی در درس ایشان نیز شرکت می کردند. و چنان شد که حوزه درس ایشان بعد از حوزه درس مرحوم آیت اللَّه آخوند خراسانی به صورت کم نظیری در آمد.
مرحوم آیت اللَّه نائینی، بسیار مایل بودند که: شرکت کننده ها درس را بنویسند. معمول شرکت کنندگان در درس ایشان، مطالب را با دقت می نوشتند. مرحوم آقا سید جمال اصفهانی، می فرمودند:
من یک طاقچه تقریرات درس آقا را دارم. حدود سی سال در خدمت مرحوم نائینی بودم و تا آخرین روز درس ایشان آمدم و همه را یادداشت کردم.
مرحوم آیت اللَّه نائینی، میل داشتند همیشه یکی - دو تا از تقریرات درس ایشان خدمتشان باشد و نگاه بکنند.
حوزه : مرحوم آیت اللَّه نائینی، غیر از آثار فقهی و اصولی و غیر از کتاب تنبیه الامّة و تنزیه الملّه، آثار دیگری هم داشتند؟
استاد : بله: ایشان آثار زیادی داشتند ؛ ولی چون بسیار خوش قلم بودند و به ادبیات و درستی عبارات اهمیت زیاد می دادند، نمی خواستند که این آثار چاپ شود؛ که نکند اشتباهات ادبی داشته باشد. در بسیاری از ابواب فقه، ایشان نوشته داشتند. این آثار چاپ نشد و من فکر می کنم اکنون از میان رفته باشد.
کتاب تنبیه الامة و تنزیه المله مرحوم آیت اللَّه نائینی، کتاب علمی و مستند خوبی است. بزرگان حوزه نجف به این کتاب عنایت داشتند.
خاطرم هست که: هر روز، یک ساعت به غروب مانده، در منزل مرحوم آقا سید عبدالغفار جلسه ای برقرار می شد، که آقایان زیادی می آمدند و در آن جا بحثها و گفت و گوهای مفید مطرح می شد. یک روز، از روزهای ماه مبارک رمضان، یک ساعت به غروب، جلسه تشکیل شده بود و آقایان زیادی بودند ؛ از جمله: مرحوم علامه طباطبائی، که در بعضی از این جلسات شرکت می کردند، نیز حضور داشتند.
مرحوم آقا عماد رشتی، نواده مرحوم میرزا حبیب اللَّه رشتی، نیز حضور داشت. مرحوم آقا عماد، بسیار مرد با فضل و صاحب نظر بود.
مقداری از کتاب تنبیه الامة، را خواندیم. مرحوم آقا عماد، با ابتهاج زیاد فرمودند:
آقا ما چندین سال، درس مرحوم آیت اللَّه نائینی شرکت کردیم و شیرینی و لذت آن درس را به یاد داریم؛ امشب با خواندن این مقدار از کتاب، بوی آن درس پر برکت، استشمام می گردد.
کتاب، کتاب خوب و مفیدی بود و می توانست در آن روز، بسیار مفید باشد؛ ولی متأسفانه محیط اقتضا نکرد و نتوانست از آن بهره لازم را بگیرد؛ حتی کسانی برای مرحوم آیت اللَّه نائینی، به این جهت اسباب زحمت هم شدند.
مرحوم ابوی نقل می کردند:
روزی مرحوم آیت اللَّه نائینی، از درس تشریف می آوردند، بسیار مورد اعتراض واقع شدند و برای ایشان اسباب ناراحتی فراهم شد.
بعد از مرحوم آیت اللَّه آقای آخوند خراسانی، برای کسانی که با مرحوم آقای آخوند هم فکر بودند یا تماس داشتند، وضع نابسامانی پیش آمد. بخصوص برای مرحوم آیت اللَّه نائینی وضع بدتر شد؛ چرا که اکثر کارهای اجتماعی و مبارزاتی مرحوم آیت اللَّه آقای آخوند، با مشورت مرحوم آیت اللَّه نائینی انجام می شد و بسیاری از نامه ها و مراسلات مرحوم آیت اللَّه آقای آخوند، با مشورت و کمک مرحوم آیت اللَّه نائینی تهیه می گشت؛ به این جهت بعد از فوت مرحوم آیت اللَّه آخوند، اوضاع برای مرحوم آیت اللَّه نائینی، بسیار سخت شد و ایشان حتی از نظر اقتصادی در مضیقه قرار گرفتند.
در این جا، بد نیست این مطلب را یادآور شویم که: در آن تنگناهای اقتصادی و غیر اقتصادی مرحوم آیت اللَّه نائینی و مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی، با یک صمیمیّت خاصی به همدیگر کمک می کردند و رابطه بسیار خوب و عالی داشتند.
حوزه : آیا حضرت عالی محضر آیت اللَّه میرزا علی آقای قاضی را هم درک فرمودید؟
استاد : بله، ایّامی چند را من در خدمت ایشان بودم. البته، قبل از این که خدمت ایشان برسم اوصاف ایشان را از مرحوم ابوی بسیار شنیده بودم. مرحوم ابوی، می فرمودند: میرزا علی آقای قاضی، از شاگردان مبرّز مرحوم آقا سید احمد کربلایی و بسیار سید جلیل و بزرگواری هستند.
در سنه 1347 یا 1348، که من در مدرسه قوام بودم، مرحوم میرزا علی آقای قاضی، به مدرسه قوام تشریف آوردند و از متصدی مدرسه خواستند که حجره ای را در اختیار ایشان قرار دهد. متصدی مدرسه، با کمال احترام پذیرفت و یک حجره کوچکی، از طبقه فوقانی مدرسه را را در اختیار ایشان قرار داد. بعد معلوم شد که مرحوم میرزا علی آقای قاضی، حجره را به عنوان مکان خلوتی برای تهجد و عبادت می خواستند؛ چرا که منزل ایشان کوچک بود و ایشان تصور داشتند، شب هنگام که می خواهند به نماز و تهجد بپردازند، مزاحم بچه ها هستند ؛ به این جهت، این حجره را تهیه کرده بودند. شبها، حدود ساعت دوازده که معمولاً طلبه ها به خواب می رفتند، تا برای درسهای فردا استراحتی کرده باشند، شب زنده داری و تهجد ایشان، در آن حجره کوچک، شروع می شد. در آن جا بود که من شیفته مرحوم میرزا علی آقای قاضی شدم. حالت دعا و نیایش ایشان، در آن حجره کوچک، خیلی برای من جالب و زیبا بود. چند ماهی از آمدن ایشان به مدرسه می گذشت که من رفتم خدمت ایشان و تقاضا کردم که کتاب جامع السعادات مرحوم نراقی را برای من بخوانند و ایشان با کمال بزرگواری پذیرفتند.
قرار شد من در کنار درسهای دیگر در ساعات فراغت خدمت ایشان برسم. با این قرار من خدمت ایشان می رسیدم و ایشان درس می فرمودند ؛ امّا چه درسی، واقعاً درس عرفانی بود ؛ یک عرفان وجدانی. شنونده یقین می کرد که آن چه استاد می گوید، خود به یقین دریافته و در وجود خودش پیاده کرده است.
عجیب صحنه هایی پیش آمد! بعد از چندی، تمام ذکر و ورد من، مرحوم میرزا علی آقای قاضی شده بود. به هیچ درسی توجّه نمی کردم. تنها درس ایشان مورد توجه من بود. وقتی مقابل ایشان برای درس می نشستم و ایشان صحبت را آغاز می فرمود، تمام درسهای دیگر از خاطرم می رفت و تنها محو ایشان می شدم. تمام روز، به چیزی جز فرمایشات ایشان نمی اندیشیدم. شب هنگام هم که ایشان برای نماز و تهجد آماده می شدند من یا خواب نبودم و یا اگر خواب هم بودم بیدار می شدم؛ چون ایشان برای وضو گرفتن از میان ایوانی می گذشتند که من شبها در آن می خوابیدم. در عین این که ایشان نعلین خود را از پا می گرفت و صدا نکند، در عین حال من بیدار می شدم و مخفیانه چگونگی دعا و نیایش ایشان را زیر نظر می گرفتم. خیلی برایم جالب بود. تا صبح خوابم نمی برد و پیرامون آن می اندیشیدم.
رفته رفته، در اثر آن بیداریهای شبانه و بی توجهی به درسهای دیگر، در من تغییراتی به وجود آمد و حالم عجیب شده بود، به صورتی که بعضی از دوستان، متوجّه تغییر حالت من شده بودند؛ از جمله: آقای سید یوسف حکیم، فرزند مرحوم آیت اللَّه حکیم، که با هم انس بسیار داشتیم.
یک روز، به مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی عرض کردم: حاج میرزا علی آقای قاضی آمده اند در مدرسه ما حجره ای گرفته اند. ایشان، متوجه شدند و مسأله را فهمیدند. به من فرمودند:
آقا برای شما خیلی زود است که درس جناب میرزا علی آقای قاضی بروید. شما هنوز مرد این میدان نیستید. او بزرگ مردی است که هماورد بزرگی میخواهد. شما بهتر است، درس ایشان را ترک کنید و برای فرا گرفتن مسائل اخلاقی، به همان جلسات منزل آقا سید عبدالغفار اکتفاء کنید، که در موقعیت شما، این جلسات مفیدتر است.
من، به مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی احترام زیادی می گذاشتم و تحت تأثیر قوت روح ایشان بودم؛ از این جهت، بعد از آن روز درس مرحوم میرزا علی آقای قاضی را ترک کردم.
هنوز، شیرینی و لذت آن مدت کوتاه درس را که خدمت ایشان بودم احساس می کنم اقرار می کنم که: مرحوم میرزا علی آقای قاضی بسیار مرد کم نظیری بود کلام و رفتار و سلوک ایشان بسیار جذاب و دلنشین بود.
این قضیه را که نقل کردم، مربوط می شود به سنه 1347. آن زمان مرحوم علامه طباطبائی، خدمت آقا سید عبدالغفار می آمدند. بعدها ایشان با مرحوم قاضی ارتباط برقرار کردند. البته مرحوم طباطبائی و حاج میرزا علی آقای قاضی خویش بودند؛ منظورم ارتباط درس و بحث با استاد شاگردی است.
مرحوم طباطبائی، مرحوم آقا شیخ محمّد تقی آملی و مرحوم آقا شیخ علی محمّد بروجردی، در این اواخر جزء تلامذه عالی مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی بودند.
مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی طباطبائی، علاوه بر این بسیار مرد جلیل، نورانی و زاهدی بود، از نظر مقام علمی هم بسیار برجسته بود. یک وقت در میان صحبت، ایشان فرمودند: من هفت دوره درس خارج کتاب طهارة را دیدم. ایشان در درسهای اساتیدی مثل: مرحوم آیت اللَّه سید محمد کاظم یزدی و آیت اللَّه سید محمّد اصفهانی و آقایان دیگر شرکت داشته اند.
در عین حال که ایشان، بحر مواجّی از علم، اخلاق و عرفان بودند، بسیار کم حرف می زدند و در سلام سبقت می جستند. از جمله خصوصیّات آن مرحوم این بود که: کم تر در مجامع حاضر می شدند و شاید مدتها کسی ایشان را نمی دید.
شبها که مشغول تهجد بودند، روز هم، با مطالعه می فرمودند و یا فکر می کردند.
غالب ایّام، ساعت دو بعد از ظهر که مردم از گرمای سوزان نجف، به سردابها پناه می بردند، ایشان وضو می گرفتند و تشریف می بردند حرم، برای زیارت حضرت امیرالمؤمنین، علیه السّلام. در آن گرمای سوزان که هیچ کس طاقت نداشت بیرون از سرداب باشد، ایشان حرم تشریف می بردند. این وقت را انتخاب کرده بود تا کسی متوجه ایشان نشود. به این جهت بود که کسی ایشان را نه در حرم می دید و نه در جای دیگر. به نظر من ایشان در حالات معنوی و معرفت، مردی نابغه بودند.
یک روز در نجف، مرحوم علامه طباطبائی، از ما برای صرف نهار دعوت کردند و فرمودند: خداوند متعال به ما فرزندی عنایت فرموده، مجلس عقیقه ای داریم (قبلاً، ایشان دارای دو یا سه فرزند شده بودند که هر کدام در چند ماهگی فوت کرده و برای ایشان فرزندی باقی نمانده بود). در آن مجلس عقیقه، پنج - شش نفر از آقایان دعوت بودند: مرحوم آیت اللَّه میلانی، آیت اللَّه خوئی، آقا سید صدر الدین جزایری و چند نفر دیگر.
آن جا مرحوم علامه طباطبائی فرمودند:
چند روز پیش آیت اللَّه حاج میرزا علی آقای قاضی تشریف آورده اند منزل ما، من منزل نبودم، مقداری نشسته اند؛ موقع رفتن به خانواده فرموده اند: به همین زودی خداوند متعال، به شما فرزند پسری عنایت می کند اسم او را عبدالباقی بگذارید، تا ان شاءاللَّه برایتان بماند. حال این پسر، متولد شده و ما اسم او را عبدالباقی گذاشتیم به امید این که بماند.
آقای عبدالباقی طباطبائی، فرزند بزرگ علامه طباطبائی هستند که بحمداللَّه در قید حیات هستند.
البته این مطلب را باید متذکر شوم که: سجایای اخلاقی هر کدام از آنان، برای ما قابل مطالعه و دقت است. یک وقت تصور نشود که بعضی از بزرگان که به جهات دیگر علمی مشهور هستند، در مسائل اخلاقی و عملی خدای نکرده کمبودی داشتند. تمام درجات علمی و توفیقات بزرگان در سایه تقوا، تواضع، اخلاق و پشتکار و زحمت به دست آمده است.
در این جا بد نیست خاطره ای را از مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد حسین کمپانی نقل کنم تا مشخص شود که بزرگان ما تا چه حدّ احترام اساتید خود را داشتند.
در سنه 1345، در ضمن درس اصول، صحبت پیرامون استصحاب بود.
وقتی ایشان، کلام مرحوم آیت اللَّه آخوند خراسانی را در این زمینه نقل می فرمودند، در ردّ این کلام فرمودند: این کلام، وهم است. بعد ایشان فوراً ساکت شدند و درس تعطیل شد. به جهت عظمتی که ایشان داشتند، کسی نپرسید چرا درس تعطیل شد. خود ایشان فرمودند:
ما که این گونه نسبت به بزرگان، بی احترامی می کنیم و ظرفیت لازم را برای رعایت احترام اساتید خود نداریم، لیاقت درس گفتن را نداریم و نباید درس بگوییم.
بزرگان ما، در رعایت حال شاگردان خود نیز، بسیار مراقب بودند و نسبت به آن ها تواضع بسیار داشتند. هیچ گاه اشکالات آنان را در درس، به نحوی پاسخ نمی گفتند که تحقیر یا رنجشی پیش بیاید. یک شب، بحث اصول مرحوم آیت اللَّه نائینی راجع به عام و خاص بود؛ بعد از تمام شدن درس، دیدم: آقایان: سید محمّد حسین شیرازی، آقا صدر الدین جزایری، آقا میرزا علی آقا شیرازی، آیت اللَّه خوئی و مرحوم آیت اللَّه میلانی کنار مسجد هندی، ایستاده اند و مشغول بحث هستند.
مرحوم آیت اللَّه میلانی فرمود: در این قسمت از فرمایشات آقا من نظر دارم.
آیت اللَّه خوئی هم فرمودند: بله، اشکال شما وارد است و من هم موافق هستم.
بنا شد اشکال را بنویسد تا من خدمت مرحوم آیت اللَّه نائینی ببرم.
مرحوم آیت اللَّه میلانی، بسیار مرد متفکر و با نظری بود. به عقیده من ایشان از نظر دقت و صاحب رأی بودن، جزء بهترین شاگردان مرحوم آیت اللَّه نائینی و مرحوم آیت اللَّه کمپانی به حساب می آمدند.
مرحوم آیت اللَّه میلانی اشکال را در چند سطر نوشتند. من آن را را گرفتم، بردم درون منزل و خدمت آقا تقدیم کردم.
ایشان اشکال را مطالعه فرمودند، بعد به من فرمودند: این اشکال را چه کسی به شما داد.
عرض کردم: آقا سید هادی میلانی.
ایشان فرمودند: بسیار خوب.
شب شنبه، مرحوم آیت اللَّه نائینی تمام درس را تکرار کردند این در حالی بود که درس ایشان هیچ گاه تکرار نمی شد و حتی مطالب تکراری هم نداشت.
بعد از درس، مرحوم آیت اللَّه میلانی، به من فرمودند: شما گفتید که این نوشته مال کیست؟
عرض کردم - بله، ایشان پرسیدند من هم عرض کردم. مرحوم آیت اللَّه میلانی، فرمودند:
استاد با تکرار این درس، به من فرمودند: توقع نیست از شما، بعد از شانزده سال که درس من می آیید، منظور من را از کلام متوجه نشوید.
بله، سخن از مرحوم آیت اللَّه میرزا علی آقای قاضی طباطبائی بود و به این جا کشید. به قول معروف: الکلام یجر الکلام. مرحوم آقای قاضی، در زمینه اخلاق و تربیت نفوس مستعده، درس و بحث های خوب و کم نظیری داشتند تقریباً، این دروس به صورت محرمانه برگذار می شد. ایشان در طول زندگی شریف خود، مردان بزرگی را تربیت کردند ؛ از جمله: آقای شیخ محمّد تقی آملی و مرحوم آیت اللَّه آقا سید محمّد حسین طباطبائی، صاحب المیزان.
مرحوم آیت اللَّه قاضی، در سنه 1362 یا 1363 در نجف اشرف بعد از هفت - هشت ماه مریضی، در بستری بیماری فوت کردند. البته، این نوع مریضی ها و بسترها را این گونه مردان بزرگ زیاد بد نمی دانند و در همان حال هم صفایی دارند؛ اما متأسفانه روزگار ناجور بود و قدر ایشان آنگونه که باید دانسته نشد.
آقائی خوئی، سلمه اللَّه، می فرمودند:
بعد از فوت ایشان، مرحوم آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی، به خاطر تعظیم ایشان از کربلا آمدند نجف؛ چون نجف حالت مجمع داشت. ایشان، به مجرد شنیدن فوت مرحوم آیت اللَّه قاضی آمدند که اوّلین مجلس فاتحه را ایشان بگیرند. در نجف، معمولاً، سه روز تمام و یک نصف روز مجلس ترحیم برقرار می شود. در این مجلس، آقای میلانی و آقای میرزای مهدی شیرازی هم با آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی بودند. مجلس ترحیم مفصلی شد، خیلی از آقایان علماء و مردم شرکت کردند.
روز سوم بعد از مجلس ترحیم آمدیم منزل، چند نفر از آقایان تشریف داشتند، از جمله: همین آقایان که ذکر کردم. مرحوم آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی، به من فرمودند: شنیدم شما با مرحوم آقای قاضی ارتباط داشتید.
عرض کردم: آقایان زیادی با ایشان ارتباط داشتند.
آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی فرمودند:
خوب مرحوم آقای قاضی چگونه بود.
عرض کردم: از چه نظر می فرمایید.
ایشان فرمودند: از نظر مقامات معنوی.
عرض کردم: آقا، یعنی می فرمایید: چه مقام عرفانی و شهودی داشتند.
ایشان فرمودند: بله.
عرض کردم: اگر آن چه که ما از مرحوم آیت اللَّه قاضی طباطبائی دیدیم، نزد خداوند متعال حقیقت داشته باشد، او، آسمان است و شما زمین و اگر حقیقت نداشته باشد، عکس است.
مرحوم آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی، با کمال تعجب، فرمودند: عجب؟
حوزه : با توجّه به موقعیت جدیدی که اکنون برای حوزه های علمیه پیش آمده است در ارتباط با وظائف حوزه ها بیاناتی بفرمایید.
استاد : بدون تعارف عرض می کنم: من خود را در این زمینه لایق نمی دانم که برای آقایان صحبتی بکنم.
حوزه : خواهش می کنیم. با توجه به سابقه علمی و تجربه های گرانمایه شما استفاده می کنیم.
استاد : حالا که می فرمایید، اشکال ندارد، من خاطراتی از زندگی بزرگان را در این زمینه نیز، نقل می کنم. در مورد این سؤال، من فکر می کنم قبل از این که زعمای حوزه از طلبه ها انتظارات مختلف داشته باشند، باید بر روی مسأله تربیت آنان، چه از نظر علمی و چه از نظر اخلاقی، کوشش کنند. ما نباید بدون این تربیت انتظاری داشته باشیم؛ چرا که این انتظار بیهوده است. اساتید بزرگ ما، به احوالات شاگردان خود کاملاً توجه داشتند و به آنان می رسیدند. خواندن نماز شب و اهل تهجد و شب زنده داری از شرائط اوّلیه شرکت در درس بود. مرحوم آیت اللَّه نائینی، به این امر اهتمام زیادی داشتند و مراقب بودند که کسانی درس می آیند، این گونه باشند. خود اساتید هم که مجسمه زهد و تقوی و اخلاق بودند.
مرحوم ابوی نقل می کردند:
گاهی یک ساعت به اذان صبح مانده می رفتم حرم، هنوز درب حرم را باز نکرده بودند؛ امّا مرحوم نائینی، پشت در، مشغول نماز و دعا بود. بعد از نماز و دعا بر می گشت منزل تا به درس و بحثهایش برسد.
این کار، معمول آیت اللَّه نائینی بود. در این اواخر هم که ایشان سخت مریض شده بودند، در عین حال، دو ساعت به اذان صبح بیدار و مشغول نماز و تهجد می شدند و معمولاً بلند بلند گریه می کردند و راز و نیاز داشتند. در اینجا نقل خاطره ای از ایشان بد نیست. چند شب قبل از فوت، حال ایشان بسیار وخیم بود. بیماری تب نوبه داشتند. هر یکی دو ساعت تب می کردند و به حالت غشوه از حال می رفتند. دو نفر دکتر، از بغداد آمده بودند که مراقب حال ایشان باشند. یک شب تب ایشان، بسیار طولانی شد. آقایان زیادی از شاگردهای ایشان آنجا تشریف داشتند. سفیر ایران هم از بغداد آمده بود. دکتر جهانلی مشغول مراقبت از ایشان بود.
بعد از چند ساعت که آقا در حال تب و غشوه بودند، دکتر جهانلی گفت: تا یک ربع ساعت آینده حال ایشان بهتر می شود و آقا به هوش می آیند.
ساعت سه از شب گذشته بود. من گفتم: اگر آقا بلند شوند، ببینند ساعت سه از شب گذشته است، ناراحت می شوند که:چرا ایشان را برای نماز بیدار نکردیم و دوباره حال ایشان منقلب خواهد شد؛ به این جهت، چهار- پنج عدد ساعت که آنجا بود، همه را به عقب برگرداندیم و روی ساعت یک از شب گذشته تنظیم کردیم و ساعت قدیمی خود ایشان را هم روی یک از شب گذشته تنظیم کردیم. وقتی مرحوم آیت اللَّه نائینی، بعد از چند ساعت بی حالی و حالت غشوه به حال آمدند، نگاهی به آسمان کردند و با عجله فرمودند:
ساعت سه است! چرا مرا برای نماز بیدار نکردید؟
بسیار ناراحت شدند. من عرض کردم: آقا ساعت سه نیست، ساعت یک است.
ایشان فرمودند : نه.
من چند ساعت تنظیم شده را خدمت ایشان نشان دادم ایشان نگاه کردند و با ناراحتی فرمودند:
اینها ساعت نیست پیدان است. من از وضع آسمان و ستاره ها می فهمم که ساعت سه از شب گذشته است.
همان جا با آن حال ایشان ظرف آب آوردیم، ایشان، وضو گرفتند و با حالت نشسته مشغول نماز شدند.
خوب، این چنین استادی در طول زندگی خود چقدر مایه برکت شدند و چه بزرگانی را تربیت کردند. بزرگانی که هر یک به شاگردی ایشان افتخار می کردند و از بیان این افتخار به خود می بالیدند.
مرحوم آقا سید علی مددی قاینی، که بسیار مرد جلیلی و از زهّاد و اتقیای درس مرحوم آیت اللَّه نائینی بودند، می فرمودند:
شبی در مقبره آیت اللَّه نائینی بودیم، آقایی آمد آنجا و مسأله ای را مطرح کرد. ما چند نفر بودیم، مقداری پیرامون مسأله مورد بحث گفت و گو شد. کم کم متوجه شدیم: فرد مذکور بنای مراء و جدال دارد و پرخاش و تندی می کند. این جا ما ساکت شدیم. او مقداری گفت. وقتی سکوت ما را دید، بلند شد و رفت.
بعد آقای سید علی مددی فرمودند:
ما را مرحوم آیت اللَّه نائینی تربیت کرده اند. ما هیچ گاه در مراء و جدال وارد نمی شویم. مراء کننده بگوید تا خسته شود. وقتی خسته شد بلند می شود و می رود.
این تأثیر تربیت استاد است. استاد اگر واقعاً برای خدا درس بگوید و اخلاص داشته باشد، این اخلاص نیز، در روحیه شاگردان اثر می گذارد و آنان هم این گونه می شوند.
زعما و اساتید حوزه، باید کاملاً مراقب احوالات طلبه ها باشند، چنانکه سیره بزرگان ما این گونه بوده است. جدا از مسأله درس و بحث به امور دیگر نیز توجه داشتند؛ حتی اموری که به ظاهر ساده و کوچک به نظر می رسید. مرحوم آیت اللَّه نائینی، بسیار مواظب بود که شاگردان ایشان هنگام مباحثه با یکدیگر حرفهای تند و تیز نداشته باشند و هیچ گاه پا را از مسیر اعتدال فراتر نگذارند. توجّه مربّی در تربیت، بسیار مهم و سازنده است ولو این توجه به امور ابتدایی و به ظاهر معمولی می باشد.
یک وقت، یکی از آقایان که مرجع تدریس در نجف اشرف شد و دو سه سال مجمع علمی خوبی هم پیدا کرد، به من فرمود:
من می خواهم خدمت مرحوم آیت اللَّه نائینی برسم، امّا نه در بیرونی ایشان که کسانی باشند.
من به آقا عرض کردم و ایشان تشریف آوردند. معلوم شد از آقا قبضی می خواهند. ناخنهای ایشان مقداری بلند بود. هنگام گرفتن قبض مرحوم آیت اللَّه نائینی لحظه ای دست ایشان را گرفته بودند و فقط فرموده بودند :آقا.
این قضیه گذشت. بعد از گذشت سی سال، دو مرتبه من با آن آقا برخورد کردم. ایشان، به من فرمودند:
یادت هست سی سال پیش چه اتفاقی افتاد. من هنوز خجالت آن روز را احساس می کنم. هر روز جمعه که ناخنهایم را کوتاه می کنم، به یاد مرحوم آیت اللَّه نائینی و قضیه آن روز می افتم.
این آقا از شاگردان درجه اوّل چندین بزرگوار، از جمله خود آیت اللَّه نائینی بود.
در کنار توجه به تربیت علمی و اخلاقی، زعمای حوزه باید به مسائل اقتصادی طلبه ها نیز، توجه کافی داشته باشند. بر زعمای حوزه لازم است که تربیتی اتخاذ کنند که: زندگی طلبه ها به صورت معمول و متعارف اداره بشود. ممکن است این مسأله اقتصاد کم اهمّیت تلقی شود؛ ولی هیچ این گونه نیست. در تشکیلاتی که بنا بر عفت و عزت است، رعایت اصول یک اقتصاد سالم امر ظریفی است.
ضروریات زندگی یک محصل، در حدّ متعارف، باید تأمین شود؛ تا نکند خدای نخواسته مجبور باشد درس فلان آقا برود، فقط برای تأمین زندگی. اگر محصل برای شکوفا شدن ذوق و استعداد علمی خود، نیاز به یک زندگی پاک و آزاد دارد، اساس این نوع زندگی، استقلال اقتصادی است. زعمای حوزه، باید به گونه ای عمل کنند که طلبه نسبت به یک زندگی متعارف معمولی تنگنای اقتصادی نداشته باشد. عدم امکانات مادی، در حد معمول و متعارف، می تواند مانع شکوفا شدن استعدادها گردد و گاهی افراد را از مقاصد بلند علمی باز دارد و منجر به متلاشی شدن حوزه های درسی گردد. اساس حوزه نجف اشرف، از هم گسیخته نشد، مگر در اثر همین تنگناهای اقتصادی. حالا من در صدد این نیستم که از فقر و فاقه زمامداران علمی نجف صحبت کنم ؛ امّا خیلی دشواری بود، خیلی سختی بود. زمامداران علمی نجف، نه زمامداران مرجعی، مشکلات فوق طاقتی داشتند. کسانی از علمای بزرگ نجف، که تحقیقاً بیش از صد نفر مجتهد وارسته و مبرّز تربیت کرده اند، در یک زندگی بسیار بسیار سخت و فوق طاقتی زندگی می کردند. این شیوه، بسیار غلط است. باید زمامداران مرجعی به این امور رسیدگی کنند و نگذارند این گونه مسائل پیش بیاید. استقلال اقتصادی در استقلال علمی و فرهنگی بسیار نقش مؤثر و اساسی دارد.
اساس قضیه فدک برای همین منظور بود. پیامبر اکرم، صلی اللَّه علیه و آله، سه سال قبل از رحلت، فدک را به حضرت زهرا، سلام اللَّه علیها، واگذار می کنند که خاندان نبوت و بیت رسالت از نظر اقتصادی در تنگنا نباشند و بتواند مقاصد الهی خود را به انجام برسانند.
البته این عرض من، خدمت آقای زعمای حوزه های علمیه بود؛ امّا طلاب عزیز باید بدانند که در مقابل مشکلات باید صبر کرد و مقاومت داشت و عزت نفس را به هیچ متاعی نباید فروخت و پشتکار را نباید هیچ از یاد برد. شما در طول زندگی بزرگان ما به صحنه های بسیار توانفرسا بر می خورید؛ امّا می بینید که آنان مقاومت کردند و در سایه همین مقاومت و شکیبایی توانستند به اهداف خود برسند. به طور کلی، بزرگان ما به امور مادی توجهی نداشتند و هیچ گاه وقت خود را صرف این امور نمی کردند. در حقیقت، آن قدر اشتغالات تحصیلی و پشتکار در آموختن داشتند که فرصتی برای تفکر در این امور، پیدا نمی شد.
هنگامی که آیت اللَّه خوئی، سلمه اللَّه، در نجف مشغول تحصیل بودند، برادر خانم ایشان، مرحوم میرزا آقا، که مرد بسیار محترمی بود، سالی دو مرتبه، هر دفعه مبلغ ششصد روپیه، برای ایشان حواله می فرستاد. با این مبلغ اصول اوّلیّه زندگی ایشان رو به راه می شد و ایشان هم درس می خواندند.
یک روز من در نجف به ایشان برخوردم، به من فرمودند:
مدت زیادی بود که دست تنگ بودیم و خیلی در فشار و ناراحتی به سر می بردیم. امروز، من برای شستشو لباسم را تعویض کردم، خانواده در جیب لباس من، نامه ای را از برادرش می بیند. نامه را به من نشان داد. یادم آمد که حدود بیست و هشت روز قبل، این نامه رسیده و در آن حواله ششصد روپیه است. این مدت، با وجود این حواله و آن همه فشار و ناراحتی اقتصادی، من چنان سرگرم درس و بحث بودم که به کلی، موضوع نامه را فراموش کرده بودم.
ما باید در طریق آموختن، این گونه جدّی باشیم. از این نمونه ها بسیار است که نشانگر بی توجهی بزرگان ما به امور مادی و توجه آنان به درس و بحث است.
در طریق آموختن، بعد از توکل بر ایزد منان و رعایت تقوا، مشکلات را هیچ انگاشتن شرط اول است. بدون تحمّل رنج راه و بیدار خوابیها نمی توان به مقصد رسید.
یک روز پنج شنبه ای بود، عده ای از رفقا، از جمله: مرحوم علامه طباطبائی، حاج سید صدر الدین جزایری، آقا سید علی خلخالی، آیت اللَّه خوئی و چند نفر دیگر بنا گذاشتیم برویم شریعه فرات. قرار شد اوّل آفتاب برویم که با ترن اوّل حرکت کنیم. مقداری از آفتاب گذشت و من نتوانستم بروم. بعد رفتم منزل آقای خوئی، یک بیرونی کوچکی داشتند، تا من در را باز کردم ایشان از خواب برخاستند. عرض کردم: آقا چه وقت خوابیدن است. یک ربع از آفتاب می گذرد.
ایشان فرمودند:
من یک هفته بود به جهت کثرت درس و بحث نتوانسته بودم درس آیت اللَّه نائینی را بنویسم، دیدم امشب هم که می خواهیم برویم مسجد کوفه بمانیم؛ به این خاطر دیشب از ابتدای شب، شروع به نوشتن کردم تا اذان صبح، بعد نماز خواندم. این بود که بعد از نماز مقداری استراحت کردم.
مرحوم علامه طباطبائی، می فرمودند: از هر ماه چندین شب را تا صبح بیدار می مانند و به مطالعه و نوشتن می گذرانند ایشان بسیار اهل مطالعه بودند و مرتب مطالعه می فرمودند. یادم هست که ایشان، معمولاً، غروب که می شد قرآن می خواندند. عرض می کردم: آقا چرا این موقع، هوا تاریک است؟ ایشان می فرمود:
قراءت قرآن بر نور چشم می افزاید، همان گونه که بر بصیرت دل می افزاید.
مطلب دیگری را که خدمت آقایان طلبه ها عرض می کنم این است که: فرصت ها را غنیمت شمارند و نگذارند خدای نخواسته فرصتهای خوب تحصیل و تدریس از دستشان برود. طلبه باید همواره در تلاش باشد که به بهره علمی خود بیفزاید و استعداد علمی خود را شکوفا کند. کارهای غیر ضروری، درجه دوسه را باید کنار گذاشت و از اشتغالات سرگرم کننده و بی فایده باید پرهیز کرد. مسأله تدریس را هم نباید دست کم گرفت؛ این یکی از امتیازات حوزه های علمیّه، بر نظامهای دیگر آموزشی است، که طلبه هر چه را که خوانده است می تواند به دیگران درس بگوید. درس گفتن، ذهن انسان را باز می کند.
در سنه 1348 یا 1349، مرحوم آیت اللَّه آقا شیخ محمد حسین کمپانی، درس فقه می فرمودند ؛ بحث مکاسب بود. در این درس، که بعد از ظهرها تشکیل می شد، فضلای چندی شرکت می کردند. من به آیت اللَّه خوئی، سلمّه اللَّه، عرض کردم: شما چرا، با این که نسبت به آیت اللَّه آقا شیخ محمد حسین کمپانی، اظهار علاقه علمی دارید، در این درس شرکت نمی کنید.
ایشان فرمودند:
من به تجربه دریافته ام که انسان باید آن چه را که آموخت درس بگوید. در درس گفتن یک نبوغ و نابغیت برای انسان حاصل می شود که این خیلی مفید است. در ضمن من می دانم که آیت اللَّه آقا شیخ حسین کمپانی، هیچ چیز را نمی اندیشد، مگر این که یادداشت می کند. من بعد از ظهرها درس می گویم و بعد نوشته های ایشان را می گیرم و از آنها استفاده می کنم؛ چون نمی توانم هم درس ایشان شرکت کنم، و هم درس بگویم و فعلاً درس گفتن برای من لازم و مفید است.
اتفاقاً، این گونه هم شد و ایشان درست می فرمود. من بعد از مرحوم آیت اللَّه نائینی، کسی را ندیدم به منظّمی و پاکیزگی آیت اللَّه خوئی، درس بگوید؛ با یک عربی کاملاً فصیح منظم و مرتب.
حوزه : حضرت عالی که به ایران تشریف آوردید در کنار کارهای دیگر و مسؤولیتهای دینی که پذیرفته اید، به تألیف هم مشغول بوده اید انگیزه شما از تألیف و دست به قلم داشتن چیست؟
استاد : عرض کردم که مرحوم آیت اللَّه نائینی بسیار تأکید داشتند که شاگردان ایشان بنویسند و با قلم آشنا باشند. تمام شاگردان خوب ایشان، درس را می نوشتند مرحوم آقا سید جمال هاشمی گلپایگانی می فرمود:
من به اندازه یک طاقچه تقریرات درس مرحوم آیت اللَّه نائینی را نوشته دارم.
در حقیقت، از آن زمان من به اهمیت قلم پی بردم. بزرگان ما هم به این مسأله اهمیت بسیار می دادند. عرض کردم که:
مرحوم آیت اللَّه آقا شیخ محمد حسین کمپانی، هر چه می اندیشد، یادداشت می کرد.
با این کار ایشان معلومات خود را حفظ می کرد و نمی گذاشت از میان برود.
غیر از مسأله معلومات و نگهداری آن، برای نشر و انتشار آن هم، مسأله قلم اهمیت دارد. بدون داشتن قلم، نمی توان در این زمینه، توفیق کامل به دست آورد.
من کل درسهای مرحوم آیت اللَّه نائینی را که حضور داشتم، نوشتم؛ ولی متأسفانه در این نقل و انتقالات قدری نامنظم شده است و گمان می کنم مقداری از آن مفقود شده باشد.
تفسیر فارسی هم که نوشتم تمام شد و به چاپ رسید. شرح اصول کافی را نوشتم که چهار جلد آن تمام شد و به چاپ رسید. مقداری از جلد پنجم را هم نوشتم و آماده است؛ امّا متأسفانه توان ادامه آن را ندارم وحالم برای ادامه آن مساعد نیست. آن چه هم که نوشتم، توفیقی بود از جانب خداوند متعال. قبل از تألیف تفسیر، خوابی دیدم که فکر می کنم در تألیف آن، چیزی جز لطف و عنایت خداوند متعال به بنده، دخالت نداشته است.
حوزه : لطفاً جریان آن خواب را بیان بفرمایید.
استاد : چیزی نیست یک خواب است، لزومی برای نقل آن نمی بینم.
حوزه : برای ما و خوانندگان مجله مفید خواهد بود؛ از این روی خواهش می کنم بیان بفرمایید. در ضمن ما شنیده ایم که: حضرت عالی خوابی نیز، درباره مرحوم شیخ الرئیس، ابو علی سینا، دیده اید. در طول صحبت منتظر فرصتی بودیم تا جریان آن را از حضرت عالی سؤال کنیم؛ اکنون فرصت خوبی است که از شما جریان هر دو رؤیا را بشنویم.
استاد : حالا که اصرار می فرمایید، از نظر این که این خواب، اهمیت نجف اشرف ومجاورت در آن جا را می رساند نقل می کنم:
شب چهاردهم ماه مبارک رمضان 1367 بود( آن زمان ما منزل مرحوم آیت اللَّه آخوند ملا حسین قلی همدانی را اجاره کرده بودیم و آن جا سکونت داشتیم) در خواب دیدم که همراه مرحوم آیت اللَّه امینی، صاحب الغدیر، به منظور تشیع جنازه ای، به سوی وادی نجف می رویم. جنازه را به مغسل غربی شهر نجف، نزدیک ثلمه، بردند سه نفر جنازه را حمل می کردند. آنان جنازه را به کناری گذاشتند. بعد دستور رسید که جنازه را به مغسل داخل ببرند. در این هنگام شخصی یک سینی کوچک، که درون آن یک استکان و نعلبکی بود، از قهوه خانه مغسل آورد. درون استکان شیر بود. این شیر حالت جوشش و فوران داشت. حامل، به من گفت: این شیر را برای رسول اکرم(ص)، که در مغسل داخل تشریف دارند، ببرید من سینی را گرفتم بعد به من گفت:
هر کس برای مجاورت به نجف بیاید رفتار رسول اکرم، با او این چنین خواهد بود.
حال تردید دارم که: پیامبر اکرم(ص) جهت تغسیل یا مباشرت و یا حضور آمده بودند. من سینی را به سوی مغسل داخل بردم. رشحاتی از شیر بر روی دست و لباسم می پاشید. صبح که شد، برای ادای فریضه نماز صبح، به مسجد شیخ مرتضی رفتم( مرحوم آیت اللَّه سید عبدالهادی شیرازی در آن جا نماز می خواندند) بعد از نماز، که به سوی منزل روان شدم، دیدم جنازه ای را می برند. جهت تشیع همراه آن، رهسپار شدم. ناگهان دیدم: مرحوم آیت اللَّه امینی هم تشریف دارند. رفتیم در همان مغسل غربی ثلمه. جنازه را که زمین گذاشتند، از مرحوم علامه امینی سؤال کردم: جنازه کیست؟ ایشان فرمودند:
مرحوم حاج آقا آخوند تبریزی است که چند سال است برای مجاورت، به نجف آمده است و مرا وصی خود قرار داده است.
حوزه : لطفاً جریان خواب مربوط به شیخ الرئیس را هم بفرمایید.
استاد :حدود چهارده روز از فوت مرحوم آیت اللَّه نائینی گذشته بود شب چهاردهم در خواب دیدم که: خدمت مرحوم آیت اللَّه نائینی عازم مسجد سهله هستیم. مرحوم آیت اللَّه نائینی، معمولاً، عبای نازکی داشتند که هنگام راه رفتن آن را بر سر می کشیدند. حتی زمستان هم عبای سنگین بر نمی داشتند. من دست راست ایشان را گرفته بودم و به سوی مسجد سهله روان بودیم. وارد مسجد که شدیم، رفتیم مقام حضرت صادق، سلام اللَّه علیه.
ایشان در آن جا توقف فرمودند و به من فرمودند: برو، بگو: متولّی قبور انبیاء بیاید. من به قدر پنج - شش متر رفتم تا نزدیک حجره شوشتریها. در عالم خواب دیدم که: آنجا سردابی است، پلّه نداشت، همین طور شیب بود. من وقتی به ابتدای آن شیب رسیدم، خواستم بروم پایین که دیدم شخصی از سرداب بالا آمد. این شخص، قدری سیمین و چهار شانه بود. وی بدون توجه به من، رفت نزد مرحوم آیت اللَّه نائینی. این شخص آیت اللَّه نائینی معانقه بسیار گرمی کردند. همدیگر را در بغل گرفته بودند و گریه می کردند. بعد آن شخص به مرحوم آیت اللَّه نائینی فرمودند: بفرمایید و اشاره کرد به همان سرداب. روان شدند. من هم به دنبال ایشان روان شدم. مرحوم آیت اللَّه نائینی، مقداری بلند قدتر از آن آقا بودند؛ به این لحاظ هنگام رفتن به سرداب، مقداری سر خود را خم گرفته بودند. زمین داخل سرداب مثل آسفالت های قدیم، که با گچ وخاک سرخ درست می شد، حالت زرد رنگی داشت. در آن جا قبور زیادی بود که محل آن با برجستگی خاصی مشخص می شد. وقتی برگشتیم بالا، من در عالم رؤیا به خود گفتم که: من عکس این آقا، که متولی قبور انبیاء هستند، زیاد دیده ام ؛ این مرحوم بوعلی است. مرحوم آیت اللَّه نائینی فقط فرمودند که: ایشان متولی قبور انبیاء هستند. من در خواب این گونه تطبیق کردم که ایشان مرحوم بوعلی است.
مرد با عظمت و قدرتی بود. در آن سرداب مسجد، وقتی به مکان حضرت حجت، سلام اللَّه علیه، رسیدیم، مرحوم بوعلی، اشاره به یک قبری کردند و فرمودند: این قبر مرحوم صاحب جواهر است بعد به مرحوم آیت اللَّه نائینی فرمودند: این هم قبر شماست در آن لحظه، صورت قبری پیدا شد.
وقتی از سرداب برگشتیم، مرحوم آیت اللَّه نائینی قصد کردند وضوء بگیرند. من وسائل وضو را برای ایشان فراهم کردند. وضو گرفتند و وارد حجره ای شدند که در مقام حضرت حجت، سلام اللَّه علیه، بود. من هم وضو گرفتم داخل حجره شدم، دیدم مرحوم آیت اللَّه نائینی بر روی یک حصیر شامی مشغول نماز هستند بعد از نماز رفتم خدمت ایشان و سؤالاتی از ایشان نمودم. در این موقع متوجه بودم که ایشان فوت کرده اند. ابتدا از ایشان پرسیدم: آقا شما این نشئه را چگونه می گذرانید.
مرحوم آیت اللَّه نائینی فرمودند:
من همان گونه که در دنیا مرتب مشغول نماز بودم، این جا هم مشغول نماز هستم.
عرض کردم: ولی شما در دنیا تمام وقت که نماز نمی خواندید.
ایشان فرمودند:
مگر تدریس نمی کردم، مگر به انتظار نماز نمی نشستم، مگر تهجد نیمه شب نداشتم.
بعد فرمودند:
آن زمان که من در اصفهان مشغول تحصیل بودم، حدود هفتاد مرتبه، تمام وقت یک نماز را صرف همان نماز کردم. در سامرا هم حدود بیست مرتبه این گونه نماز خواندم.
بله، عرض من این است که: ما نباید از مطالعه در حالات بزرگان خودمان غافل باشیم باید بدانیم که آنان با زحمت زیاد و به پشتوانه تقوا، اسباب بزرگی خود را فراهم کردند، در عین حال، در طول زندگی چنان متواضع و فروتن بودند که هیچ کسی احساس این مسائل را نسبت به آنان نداشت. هیچ گاه فراموش نمی کنم که: مرحوم آیت اللَّه نائینی، هر گاه می خواستند در حضورجمعی غذا صرف کنند، یا وقتی که در بیرونی غذا میل می کردند، تا هنگامی که شیخ مهدی، که خادم آقا بود، برای صرف غذا نمی آمد، آقا به غذا دست نمی بردند. نه تنها خادم را نمی گفتند جدا غذا بخورد. بلکه تا او نمی آمد، صرف غذا را شروع نمی کردند در ابتدای عرایض هم عرض کردم که: زندگی پر برکت بزرگان ما انباشته از خاطرات پندآموز و سازنده است حال به همین مقدار بسنده می کنیم و امیدواریم که نقل این خاطرات بتواند نمایی از چگونگی زندگی آن بزرگان را برای ما ترسیم کند و ما از آنان الگو بپذیریم.
در پایان صحبت، من می خواهم این مطلب را عرض کنم که ما نوابغ علمی زیاد داشته ایم ؛ هم چنین نوابغ عرفانی و اخلاقی. من در طول زندگی خود خدمت زیادی از این بزرگان رسیدم و با آنان آشنایی داشتم.
اما حقیقتش این است که ما نابغه زعامت اسلامی را فقط در وجود حضرت آیت اللَّه العظمی امام خمینی، حفظه اللَّه، دیدیم و نه هیچ کسی دیگر. غیر از نبوغ در مسائل علمی، اخلاقی و عرفانی، ایشان در جهت زعامت اسلامی نابغه ای واقعاً بی نظیر هستند. از خداوند متعال عاجزانه درخواست می کنیم که: سایه پر برکت ایشان را بر سر مسلمین مستدام بدارد؛ تا مسلمین از حسن تدبیر ایشان بهره مند گردند.
به عقیده من امروز از جمله واجبات، بلکه از اهمّ واجبات شرعیّه ما، حفظ نظام اسلامی است. در این جهت ما باید هر کاری که لازم است انجام دهیم.
جامعه را باید چه از لحاظ معنوی و چه از لحاظ مادّی، به بهترین وجه اداره کنیم.
ما باید قدر این نظام اسلامی را بدانیم. در این نظام، مسائل قابل دقت تأمّل، که انسان باید بر روی آن بیندیشد و عبرت بیاموزد، زیاد است. ما فعلاً، حکم همان ماهی را داریم که درون آب، قدر آب را نمی داند. مسائلی را ما در این انقلاب دیدیم، باید به عنوان امانت، برای نسلهای آینده حفظ شود؛ تا آنان نیز بدانند که روزگار ملت ما چه بود و چه شده است. من خودم توان چنین کاری را ندارم ؛ اگر توان می داشتم این مسائل را یادداشت می کردم.
انسان، در چهره بعضی از این آقایان بسیجیها نورانیت عجیبی می بیند. من در چهره بعضی از این آقایان، حالات و معنویت مرحوم آیت اللَّه میرزا علی آقای قاضی طباطبائی را می بینم. حالاتی که در اثر عبادتهای بسیار و تهجدهای طولانی و مداوم به دست آمده بود. در چهره و رفتار بعضی از این آقایان به خوبی پیداست که ره صد ساله را یک شبه طی کرده اند.
یکی از این جوانها که در جبهه جنگ شرکت کرده و مجروح شده بود، این جا آمد و چندین بار استخاره کرد. من از استخاره فهمیدم که: دو مرتبه می خواهد به جبهه برود. در ضمن با من مشورت هم کرد. من، چون پای او مجروح بود و راه رفتن برایش مشکل بود، گفتم: فعلاً، صبر کن تا حالت بهتر شود. مدت هفت - هشت ماه مرتب با من مشورت می کرد و می خواست برود. یک وقت گفتید که: رفته است جبهه. یکی از دوستان ایشان نقل می کرد: در عملیات که شرکت کرد هنوز مقداری ناراحتی داشت ولی با همان حال رفت و بعد مفقود الاثر گشت.
امثال این جوانها قابل غبطه هستند. انسان، به حال اینها غبطه می خورد، که چه روح عظیم و بزرگی دارند هر وقت که از این جریان یادم می آید، احساس غبطه می کنم. جای بسی دقّت است که چه مکتب و استادی توانست جوانها را به این مرحله برساند و چنین صفای باطنی به آنان بدهد. البته اینها چون جوان هستند، قلبهای پاک و ناآلوده ای به شوائب زندگی دارند، می توانند ره صد ساله را یک شبه بپیمایند. خداوند ما را با این گونه جوانها محشور فرماید. باز هم می خواهم این مطلب را عرض کنم و عملاً می خواهم این جمله از من باقی بماند، خدا می داند بدون هیچ گونه شائبه ای می گویم که: ما نابغه علمی و اخلاقی زیاد داشته ایم و افرادی از آن بزرگان را نیز دیده ایم، جز در وجود حضرت آیت اللَّه العظمی امام خمینی. خداوند متعال، ایشان را جزء ذخائر اسلام قرار دهد؛ تا همواره وجود ایشان نافع برای مسلمین باشد. از خداوند متعال می خواهم عمر، عزت و قدرت ایشان را تا سالیان طولانی مستدام بدارد ؛ تا با حسن تدبیر و درایت ایشان، اوضاع مسلمین به سامان برسد و جوامع اسلامی را خداوند متعال زیادتر از وجود ایشان بهره مند و متنّعم بفرماید.
حوزه : از این که دعوت ما را برای این گفت و گو پذیرفتید و به ما اجازه فرمودید که در خدمت شما باشیم متشکر و ممنون هستیم. در انتهای سخن از شما خواهش می کنیم ما دست اندرکاران مجله را نصیحتی بفرمایید.
استاد : خواهش می کنم. ما که قابل نیستم. در ابتداء هم خدمت شما عرض کردم که آن چه داریم از بزرگان است و من به همین نقل خاطراتی از زندگی آنان اکتفا می کنم؛ چرا که هر یک از خاطرات زندگانی این مردان بزرگ، خود می تواند درسی برای ما باشد. آن چه برای شما مهم و ضروری است، مسأله جدّیت است. شما باید جدیت کامل داشته باشید؛ چون شما هم درس می خوانید و هم دست به قلم و تألیف دارید. من واقعاً خرسند هستم که چنین کاری در حوزه می شود. کار شما نسبت به چاپ مجله و این مصاحبه ها، بسیار مفید و سودمند است البته من خودم را عرض نمی کنم؛ ولی کلاً اینکار را بسیار مفید و پر منفعت می دانم. خدمت بزرگان بروید، هر چه مطالب گفتنی دارند بشنوید و به گوش دیگران هم برسانید. در این جهت دل گرم باشید و هر روز بر مقدار کوشش خود بیفزایید. البته باید رعایت افراد مختلف را بنمایید و احترام بزرگان را خوب داشته باشد.

مصاحبه با استاد، آیت اللَّه علی مشکوة(109)

اینک که بشر سراسیمه سر، از خواب گران برخاسته و در شب ترین شب تاریخ، چشم به چشمه خورشید دوخته است، بر حوزه های علمیه است که چشمه بانانی تیزبین، عاشق پیشه و ثابت قدم تربیت کنند، تا بسان چشمه در کویر کسالت بار قرن بجوشند و بیداران این شب سهم گین و قیر گون را آرامش جانی باشند.
در این رستاخیز عظیمی که سلاله پاک پیامبر آفریده است، رسالت حوزه ها، علاوه بر حفظ ذخائر و گنجینه های کهن، خانه تکانی جدی است باید در اهداف و برنامه ها، دگرگونی ژرفی به وجود آید و افق های دید کاملاً تحول بیاید.
امروز که و رایت الناس یدخلون فی دین اللَّه افواجاً دقیقاً مصداق یافته است و مشتاقان و تشنگان معارف بلند اسلامی، فوج فوج از اینجا و آن جای جهان به دین حق می گروند، وظیفه است که با همّتی بلند و دلی دریاوار، ساختار فعلی حوزه های علوم اسلامی، در جهت استقبال پرشکوه از گرویدگان به اسلام ناب محمّدی(ص) و پاسخ گویی به مشکلات آنان تحول بیابد و طراحی نو در این کانونهای مقدس و الهی پی افکنده شود.
مجلّه، با ایمان به این رسالت عظمی، سپاس آن یکتای بی همتا را، دیری است در پهنه دارالاسلام به جست وجو پرداخته و با چهره های پرفروغ حوزه اسلامی، به گفت و گو نشسته و از پارسایی و تلاش و غیرت دینی این مردان بزرگ، درویشانه، برگ سبزی، هدیه به پیشگاه سلیمانی چشمه بانان خورشید آورده است، به امید آن که در راستای این وظیفه خطیر مفید افتد.
در این شماره، در پی همان رسالت، با حضرت آیت اللَّه مشکوة، یکی از چهره های پارسا و برجسته حوزه علمیه اصفهان، قم، نجف و از شاگردان والامقام حضرات آیات عظام: شیخ عبدالکریم حائری، سید حسن بروجردی، سید ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاء عراقی، کمپانی و... به گفت و گو نشسته ایم و آن چه در پیش روی دارید قطره ای است از آن چشمه فیاض و گوارا. به امید آن که ایزد یکتا، توفیق دهاد که از پارسایی، تلاش و دانش آن عزیز بهره یاب گردیم.
حوزه
حوزه : با سپاس از این که مصاحبه با مجله ما را قبول فرمودید، لطفاً از تحصیلات و اساتید بزرگوارتان در سه حوزه بزرگ اسلام: اصفهان، قم و نجف برای ما مطلبی را بیان بفرمایید.
استاد : خواندن و نوشتن را در همین جا (سده) فرا گرفتم. برای ادامه تحصیل به اصفهان رفتم (مدرسه در کوش) و در آن جا در محضر حاج آخوند زفره ای، که در مقدمات متبحّر بود، مقدمات را خواندم و شرح لمعه را پیش حاج ملا حسین علی صدیقین خواندم. روش ایشان در درس این گونه بود که می گفت: متن درس را بخوانید ما متن درس را می خواندیم و ایشان اشتباهات ما را برطرف می کرد این جور نبود که ایشان متن درس را بخواند و ما گوش کنیم؛ خیر، باید خودمان متن درس را بخوانیم و مطلب را شرح بدهیم لذا ما ناچار بودیم پیش مطالعه دقیق داشته باشیم و مطالب را خوب یاد بگیریم که در نزد ایشان بتوانیم مطالعه دقیق داشته باشیم و مطالب را خوب یاد بگیریم که در نزد ایشان بتوانیم درس را بخوانیم ما، چند نفری که با این روش در خدمت ایشان درس می خواندیم، به طوری که به لمعه جلد اوّل، مسلط شده بودیم که به آسانی جلد دوّم لمعه را درس می گفتیم.
معالم و مقداری از شرایع را نزد آقا شیخ احمد شاه آبادی خواندم. بعد آمدم مدرسه صدر.
قوانین را پیش هر کس شروع کردم، دیدم از عهده اش بر نمی آید. یک مقداری پیش مطالعه کردم که مگر متوجه شوم، نشد ؛ تا این که رفتم خدمت شیخ محمّد حکیم گنابادی، عموی شیخ بهلول. دیدم که ایشان خیلی متبحّر هستند و خوب درس می گویند ؛ لذا پیش ایشان قوانین را خواندم. من به جوری به قوانین مسلط شدم که در قم و نجف درس می دادم. در همین رابطه خاطره ای نقل می کنم. روزی در قم، در درس مرحوم آیت اللَّه بروجردی حاضر شدم. ایشان مطلبی را از آخوند، نقل کردند و ردّ فرمودند و بعد مطلبی که نظر خودشان بود مطرح کردند. وقتی که تصمیم گرفتند از مسجد خارج شوند، گفتم آقا این مطلب حضرت عالی را مرحوم میرزا در قوانین دارد. اشکالی را هم که مطرح فرمودید در رابطه با نظر آخوند، در حاشیه کتاب خود آخوند هم هست ایشان فرمودند: کتاب من که حاشیه نداشت و من هم نمی توانم تمام حواشی و کتب را ببینم خدا رحمتش کند، به حرف من خیلی توجه فرمود. البته این که مرحوم بدون مطالعه حواشی نظریّاتش مطابق نظریّات بزرگان از کار در می آمد، دلیل بر متبحّر و مسلط بودنش بود.
مکاسب را پیش مرحوم آخوند آقا سید مهدی درچه ای خواندم. روش درس ایشان این بود که هنگام تدریس مکاسب، غلطهای مکاسب را هم می گفتند و ما تصحیح می کردیم. ایشان می فرمودند: اگر خواستید مکاسب را چاپ کنید، نسخه من را برای چاپ ببرید. آن مرحوم به من خیلی توجه داشتند.
کفایه را خدمت مرحوم سید محمّد علی نجف آبادی، شاگرد مرحوم آخوند، خوانده ام. آن بزرگوار در کفایه استاد بود و می گفت: بعضی از جاهای کفایه را خودم بیان کرده ام یعنی من عنوان کردم و مرحوم آخوند نوشتند.
فرائد را پیش مرحوم سید مرتضی جارچی خوانده ام. معروف بود که ایشان شاگرد آقا میرزا حبیب اللَّه رشتی بوده است مرحوم میرزا علی آقای شیرازی درباره ایشان می فرمودند: کهنه ملاّ خوب، خیلی وارد بود. می گویند: مرحوم میرزا محمد رضا خراسانی هم پیش ایشان تحصیل می کرده است این بود که خلاصه ای از دوران تحصیلی ام در شهر اصفهان.
البته این مطلب را هم بگویم که: هم مباحثه من مرحوم آیت اللَّه حاج شیخ جواد جبل عاملی بود.
وقتی که برای ادامه تحصیل وارد قم شدم، قرار شد در امتحانی که توسط آیت اللَّه حاج شیخ عبدالکریم، از طلاب گرفته می شد، شرکت کنم( البته این امتحان غیر از امتحانی بود که توسط دولت از طلاب گرفته می شد) هدف از این برنامه امتحانی، که به امر حاج شیخ انجام می شد، این بود که قدرت و توان هر کس روشن شود و میزان استعدادش سنجیده شود ؛ تا در درسی که می خواهد شرکت کند، مناسب استعدادش باشد. بنا شد آیت اللَّه اراکی از من امتحان بگیرند ؛ لذا خدمت ایشان رفتم. ایشان فرمودند: شما استاد و من شاگرد. مطلبی را مطرح کردم ایشان ایراد گرفتند. من پاسخ گفتم. خلاصه، بگو مگو بالا گرفت. ایشان فرمودند: قوه درسی و استعداد شما خوب است شما بیایید درس حاج شیخ. حاج شیخ خارج صلاة درس می دادند. بنده در این درس شرکت کردم.
ایشان ایراداتی به مرحوم آخوند می گرفتند که پسر مرحوم آخوند، منظور از فرمایشات پدر بزرگوارشان را نوشتند و خدمت حاج شیخ فرستادند. حاج شیخ که آن نوشته را دیدند، فرمودند: من اشتباه کرده ام لذا در حاشیه کتاب درر، نظرشان را نوشتند و از نظر اولی شان بر گشتند.
درر، دو چاپ شده است یک چاپ حاشیه دارد، که حاشیه اش همان مطلبی است که پس از نوشته پسر مرحوم آخوند، در رابطه با تغییر نظریه شان نوشته اند. این مطالب را ایشان به من و آیت اللَّه اراکی املاء کردند و ما می نوشتیم، تا به چاپ رسید. در آن زمان خیلی از آقایان به درس حاج شیخ تشریف می آوردند. حاج سیّد محمّد تقی خوانساری، آقای صدر، آقای حجّت، آقای گلپایگانی، و حضرت امام و...شرکت می کردند امام را ندیدم که اشکالی بگیرند، ولی مرحوم حاج سید محمد تقی خوانساری و مرحوم داماد اشکال می کردند یادم هست، یک روزی حاج شیخ به حاج سیّد محمّد تقی خوانساری، فرمودند: یا لیت الشباب لنا یعود ؛ تا با شما سر و کله می زدم و خسته ات می کردم.
مرحوم حاج شیخ، مرد تقوا و بی علاقه به دنیا بود. حاج میرزا مهدی بروجردی، پدر خانم آیت اللَّه گلپایگانی، نقل می کردند که: به مرحوم حاج شیخ عرض کردیم:
آقا چیزی برای شاه راجع به اوضاع روز( کشف حجاب و...) بنویسید، اگر ننویسید ما خودمان به نام شما چیزی خواهیم نوشت. آقا ناراحت شد و عمامه اش را به زمین زد و قسم خورد که تکذیب خواهم کرد.
بالاخره، وادارش کردند که بنویسد. ایشان هم بنابر آن چه نقل کرده اند نوشتند:
اعلیحضرتا، سکوت من برای تعالی و ترقی دولت بود و تکلم من هم اکنون برای همین است اوضاع فعلی، خلاف مذهب جعفری است. شما موقوف کنید، تا من راحت شوم.
در پاسخ ایشان، بنابر آن چه نقل کرده اند، تلگرافی آمد که نوشته بود: حضرت آیت اللَّه، خوب بود که طریق مرضیه سابق را از دست نمی دادید. جواب شما را کتباً خواهیم فرستاد.
ما که چیزی از جواب کتبی ندیدیم، جز این که قوای نظامی مدرسه را در اختیار گرفتند و طلبه ها را دستگیر کردند و رفت و آمد مشکل شد. خلاصه، حاج شیخ هم کسالت پیدا کردند و به رحمت ایزدی پیوستند. پس از تشیع جنازه، جلو مسجد امام، مأمور گذاشتند و مانع برگزاری مجلس ترحیم شدند. البته جای دیگر مجلس ترحیم برگزار شد.
پس از فوت مرحوم حاج شیخ، درسها را تعطیل شد. روزی مرحوم حجّت تشریف آوردند و فرمودند. فرض می کنیم، مرحوم حاج شیخ کسالت دارند و به ما دستور داده اند که درسها را شروع کنیم؛ لذا ما درس را شروع می کنیم. این حرکتم ایشان به این خاطر بود که حوزه مقدسه قم را از بین نبرند و تعطیل نکنند خلاصه حضرات آیات درسها را شروع کردند. خدا رحمت کند آیات ثلاثه را که حوزه مقدسه قم را نگهداشتند و نگذاشتند از هم بپاشد. در آن موقع من پیش آقای خوانساری شوارق می خواندم و آقای جبل عاملی، دوست و هم مباحثه من، پیش امام خمینی، اسفار می خواندند.
اما تحصیلات من در حوزه نجف، هفت سال طول کشید. در آن حوزه، در درس سه نفر از بزرگان شرکت می کردم: مرحوم آقا ضیاء، فقه و اصول؛ مرحوم آیت اللَّه سید ابوالحسن اصفهانی، فقه ؛ مرحوم محمّد حسین غروی کمپانی، اصول.
آن چه از درس آقا ضیاء را نوشته ام: از فقه، ولایت فقیه و از اصول از مباحث الفاظ تا مشتق. می خواستم بر مباحثی که خودشان نوشته اند، حاشیه ای بنویسم که دیدم فکر شان تغییر می کند. خودشان هم فرمودند: هشت دوره انسداد را نوشته ام و هر بار جوری شده است. از فقه مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی هم نوشته هایی دارم. این بزرگان واقعاً مروّج دین بودند. به طلاب خیلی علاقه داشتند و همیشه آنان را تشویق می کردند.
حوزه : خواهش می کنیم مقداری از ویژگیها و خصوصیات اخلاقی اساتیدتان، برای ما صحبت بفرمایید:
استاد : آقا حکیم، تنها زندگی می کرد. پیرمردی بود مجرّد و در حجره مدرسه صدر زندگی ساده داشت. از آقا ضیاء سؤال کردم که آقای حجّت، یا آقای سید محمد تقی خوانساری، کدام یک ملاّترند؟
ایشان فرمودند:
آقای حجّت از من بیش تر چیزی یاد گرفتند، ولی حاج سیّد محمّد تقی خوانساری، نمره سید محمّد علی نجف آبادی است.
یکی دیگر از اساتید ما، مرحوم حاج شیخ محمّد رضا مسجد شاهی بود. شنیدم که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم، درباره ایشان فرموده بودند: فاضلی مثل ایشان نداریم. من میل داشتم از نجف که بر می گردم، در درس این دو بزرگوار شرکت کنم. وقتی که برگشتم، الحمدللَّه، موفق شدم که از محضر این دو بزرگوار بهره ببرم. هنگامی که در درس حاج شیخ محمّد رضا مسجد شاهی شرکت کردم، ایشان در تزاحم حقوق بحث می کردند. اشکالی به نظرم رسید و مطرح کردم اما حلّ نشد. برای بار دوّم اشکال کردم، باز هم حلّ نشد. از شاگردها پرسیده بودند که: این آقا کیست؟ شاگردها بنده را معرفی کرده بودند. ایشان به دیدن من آمدند. سؤالی از من کردند به این مضمون: قرآن خواندن از رادیو چطور است؟
گفتم: حرام است.
فرمود: اگر انسان فحشی بدهد بعد ذکری هم بگوید، آیا حرام است؟!
گفتم: نه از این جهت؛ بلکه از این جهت که این ذکر را در مجالس لهو و غیر متناسب با شأن قرآن و ذکر می گویند ؛ لذا هتک قرآن می شود.
هنگامی که در درس مرحوم آقا سیّد علی نجف آبادی شرکت کردم، ایشان در آب قلیل بحث می کردند، که منفعل می شود یا خیر؟ نظر ایشان این بود که آب قلیل با تماس گرفتن با شئ نجس، نجس نمی شود و دلایلی مطرح کردند. من دلایل ایشان را رد کردم و ایشان قبول کردند مطلب دیگری که ایشان گفتند: سید ابوالحسن در بحث تقلید یک جا می گوید: مطابقت کافی است و جای دیگر می گوید: تقلید مصحح للعمل هو الالتزام. اگر مطابقت است التزام یعنی چه؟ اگر التزام است مطابقت یعنی چه؟ بنده در درس عرض کردم: اشکالتان به سید درست نیست. آن جایی که می گوید: مطابقت غافل را می گوید و آنجایی که التزام میگوید ملتفت را می گوید. ایشان قبول کردند. در درس شوارق ایشان هم شرکت کردم، که خیلی درس عالی بود.
حوزه : در دوران تحصیل شما در حوزه اصفهان، حوزه چگونه اداره می شد و خصوصیات و برنامه های تحصیلی آن چگونه بود.
استاد : حوزه اصفهان، افراد نابغه و ملا خیلی داشت ؛ دار العلم بود.
آقایان مراجع : سیّد ابوالقاسم دهکردی، سید محمد درچه ای و سید مهدی درچه ای، در رأس حوزه بودند.
حوزه : در دوران تحصیلی شما در حوزه اصفهان، علماء و بزرگان حوزه، با فلسفه و تدریس آن چه برخوردی داشتند.
استاد : حکیم مشهور حوزه اصفهان در آن زمان، مرحوم حاج شیخ محمد خراسانی بود از خود ایشان شنیدم که می فرمود:
شما طلبه ها، نباید به سراغ حکمت بروید. باید سی سال زحمت بکشید تا چیزی بفهمید.
بعضی از آقایان و بزرگان با فلسفه مخالف بودند و با مذاقشان جور نبود. حاج شیخ مهدی مسجد شاهی، با فلسفه مخالف بود و کسی را که معقول می خواند به مدرسه اش راه نمی داد.
البته، فلسفه خیلی زحمت دارد. برای فهم آن باید خیلی تلاش کرد بعضی که جنبه ندارند گمراه می شوند.
حوزه : حضرت عالی در حوزه درس آیات عظام: مرحوم کمپانی و مرحوم آقا ضیاء همدانی شرکت کرده اید، لطفاً بفرمایید این دو حوزه چه ویژگیهایی داشت.
استاد : شیخ محمّد حسین کمپانی، در فقه خیلی عمیق بود و آقا ضیاء در اصول. مرحوم کمپانی در فقه خیلی دقیق بود، به جوری که ما به ایشان اشکال می کردیم که: آقا این همه دقت و باریک بینی لازم نیست. مرحوم آقا ضیاء مطالب فقهی را خیلی عمیق بیان نمی کرد ؛ بلکه ساده تر بیان می کرد. بالاخره، مرحوم کمپانی در فقه ید طولایی داشت و مرحوم آقا ضیاء در اصول.
به درس فقه آقای کمپانی، به خاطر همان دقت و مطالعه در جوانب مسأله، نمی شد اشکال کرد و به مرحوم آقا ضیاء در اصول نمی شد اشکال کرد ؛ زیرا عجیب تبحّری داشت.
حوزه : شما که سالیان درازی در محضر اساتید بزرگی تلمّذ کرده اید واز محضر پر فیض آنان بهره برده اید، بفرمایید ما چه مقدار از وقت مان را صرف علم اصول بکنیم.
استاد : من در اینجا فرمایش مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی را که شنیده ام نقل می کنم:
ایشان فرموده اند که:
زیاد اصول خواندن ملاّئی نمی آورد. انسان باید سعی و کوشش کند، تا مذاق شارع را بدست بیاورد و بفهمد.
حوزه : شنیده ایم، حضرت عالی وجوهات مصرف نمی کنید و برای منبرهایتان هم، وجه قبول نمی کنید، لطفاً در این باره توضیح بدهید.
استاد : بله، بنده وجوهات مصرف نمی کنم. یک وقتی نامه ای خدمت مرحوم سید ابوالحسن نوشتم و یکسری کارهای خودم را برای ایشان شرح دادم. ایشان نوشتند که: بله، وظیفه روحانی همان است که نوشته اید. در همین نامه، عدم مصرف وجوهات را هم متذکر شدم. ایشان، عدم مصرف و احتیاط بنده را تأیید فرمودند. از منبرهایم وجه دریافت نکرده و نمی کنم؟ به این علت که به فرمایش مرحوم محقق کرکی عمل می کنم که فرموده بودند:
مستحبات هم مثل واجبات است، همان گونه که برای واجبات نمی شود مزد دریافت کرد برای مستحبات هم نمی شود مزد دریافت کرد.
حوزه : لطف بفرمایید ما و دیگر طلاب عزیز را نصیحت بفرمایید.
استاد : من که قابل نیستم. کسی باید بیاید و مرا نصیحت کند، ولی از باب این که می فرمایید چند مطلب را به عرض شما و خوانندگان مجلّه می رسانم:
1. خوش گمانی: در روایت داریم که از خصوصیات برجسته مومن، عدم ظنّ و گمان بد، به دیگران است این یک مسأله اساسی است که باید به آن، با دقّت، توجه کنیم. ما نباید با گمان بد به دیگران برخورد کنیم.
2. قناعت و ساده زیستی: بزرگان حوزه های علمیه و اسلام که به مراتب بالای علمی رسیده اند در ناز و نعمت و رفاه نبوده اند؟ بلکه در حد کفاف زندگی، یا پایین تر، از مادیّات برخوردار بوده اند. در این جا قصه ای را نقل می کنم که برای طلاب آموزنده است:
مرحوم مجلسی بزرگ، شاگرد ملا عبداللَّه بوده است. یک روز مقداری پول خدمت ملاّ عبداللَّه می آورند که ایشان بین طلاّب تقسیم کنند. استاد مقداری از آن پول را به مرحوم مجلسی می دهند.
ایشان می گویند: نمی توانم بدون اجازه مادرم پول را قبول کنم.
به مادرشان اطلاع دادند. ایشان گفته بودند: نخیر، پول را نگیرید.
استاد می پرسد: چرا نگیرید؟ مادر مرحوم مجلسی پاسخ می دهند: پدر ایشان( مقصود علی) به مسافرت رفته است، ما مغازه ایشان را به اجاره داده ایم و اجاره گرفته ایم که برای خرجی روزانه ما کافی است اگر این پول را بگیریم اضافه می شود و ممکن است ایشان عادت کنند و این مانع درس و بحث او شود.
3. بلند نظری: یکی از روحانیون، خیلی نسبت به مرحوم آخوند، بدبین بوده و به ایشان بد می گفته است روزی از محل این فرد، مقداری پول، برای تحویل به مرحوم آخوند، به او داده بودند. این فرد، که مرید مرحوم آقا سید محمد کاظم بوده، سعی بسیار کرده بود که صاحبان پول را راضی کند و پول را تحویل آقا سید محمّد کاظم بدهد؛ امّا صاحبان پول نپذیرفته بودند و گفته بودند: ما مقلد آقای آخوند هستیم. این فرد پول را برای مرحوم آخوند فرستاده بود و به نحوی به ایشان رسانده بود که مقداری به وی برگرداند. مرحوم آخوند، کل پول را برای او برگردانده بود. اطرافیان مرحوم آخوند، بسیار ناراحت شده و گفته بودند: این فرد به شما بد می گوید، اکنون می بایست گوشمالی می شد؛ ولی شما تمام پول را برای وی فرستادید!
مرحوم آخوند، فرموده بود: شما دو اشکال دارید: یکی این که چرا او به من بد می گوید و دیگر این که چرا من به او پول داده ام او که به من بد می گوید، مرا مستحق بد گفتن می داند. من که به او پول می دهم او را مستحق پول گرفتن می دانم و جزء شرایط استحقاق، محبت آخوند خراسانی نیست!
4. جدیت در عبادت و تحصیل علم: جدیت طلاب در مرحله اول باید عبادت باشد. علمای بزرگوار ما در عبادت خود خیلی جدیت داشته اند. یک شب قدر، من در حرم مولی علی(ع) بودم که مرحوم کمپانی وارد شدند و به نماز ایستادند. ایشان تمام صدر رکعت نماز را ایستاده خواندند و یا مرحوم شاه آبادی (برادر استاد امام) در قنوت نماز در شبهای قدر، دعای ابوحمزه را می خواندند. من نسبت به خودم می گویم: در این زمینه خیلی ضعیف هستم ؛ حتی به اندازه یک ساعت خدا را نشناخته ام. اگر انسان در امور عبادی و تقوا، جدیت داشته باشد، خدا در امور دیگر او را تأیید می کند در درس و بحث هم باید جدّی بود شما زندگی طلاب قدیم را مطالعه کنید، ببینید که با آن امکانات کم، که واقعاً هیچ نبود، حتی نوری برای مطالعه به زحمت پیدا می شد و چند نفر از یک چراغ استفاده می کردند و یا از چراغهای عمومی برای مطالعه بهره می گرفتند، چه بزرگانی تربیت شدند. روشن است که این مراتب علمی در سایه جدیت و تلاش آنان بود. امروز که بحمد اللَّه، اوضاع خیلی فرق کرده است و امکانات فراوان است، باید جدیت کرد، تا نتیجه مطلوب گرفته شود. جامعه به ما نیاز دارد در برابر اعمال و رفتار مردم، ما مسؤولیت داریم. جوری نشود که به خاطر عدم روحانی خوب، مردم اعمال خلاف شرع انجام دهند و از مسیر حق منحرف شوند. در این رابطه داستانی یادم آمد نقل می کنم:
نقل می کنند:
مرحوم حجّت الاسلام شفتی، عازم کربلا بود که در بین راه به کمره رسید و احتیاج به آب پیدا کرد. به ایشان گفتند: که این جا حمام ندارد.
ایشان با تعجب پرسیدند: آقا و روحانی این جا کیست؟ کسی را به ایشان معرفی کردند مرحوم شفتی، دیدند که ارکان اربعه آقا جور است گفتند: شما چکاره اید؟ گفت: من شرع شریفم! مرحوم شفتی پرسیدند: چرا حمام ندارید؟
آن مرد گفت: حمام لازم نداریم.
مرحوم شفتی فرمود: مگر شما جنب شوید؟
آن مردگفت: آنهایی که از حلال جنب می شود غسل ندارند آنهایی که از حرام جنوب می شوند بروند داخل رودخانه.
خدا نکند که در اثر سهل انگاری ما، این گونه مسائل پیش بیاید و افراد جاهل و نا آگاه به نام روحانی، جواب گوی مسائل و نیازهای مردم باشند.
5. توسل به ائمه اطهار(ع): طلاب باید ارتباطشان با ائمه محکم و استوار باشد و در زندگی از آنان کمک بخواهند تجربه خودم را در این جا بیان می کنم: گاهی می شد که در حل مطلبی در می ماندم و سعی و تلاشم به جایی نمی رسید ؛ لذا به ائمه اطهار، حتی به حضرت ابو الفضل و سیّد علی، توسل می جستم و از آنان کمک و راهنمایی می خواستم و آن بزرگواران هم مرا کمک می کردند و مطلب علمی، که در حلش گرفتار بودم، به آسانی برایم حلّ می شد. نحوه توسل من چند صلوات بود که ذکر می کردم.
6. پرورش شاگرد: در این جا روی سخنم با اساتید بزرگوار است. تشویق و احترام شاگرد، بخصوص در نزد دوستان و اقوام او، خیلی مؤثر است. علاوه بر این که شاگرد را به جدیت و مراقبت وادار می کند، موجب ترویج شریعت هم می شود ؛ زیرا تشویق و احترام به فردی از شاگردان که مصدر کاری است و در بین مردم به تبلیغ و ترویج مشغول است، موجب احترام مردم به او و در نهایت عمل به گفتار اوست. در این جا خاطره ای را به مناسبت نقل می کنم: بعد از آن که از نجف برگشته بودم و در ایران مشغول تبلیغ و تدریس بودم، روزی، با جمعی از دوستان، به نجف اشرف مشرف شدیم. مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی، در حرم نماز می خواندند و من هم مشغول نماز شدم. سعی می کردم که ایشان مرا نبینند و متوجه آمدن من نشوند که مزاحم عبادت ایشان نشوم ؛ زیرا ایشان به بنده خیلی لطف زیادی داشتند، بالاخره، ایشان متوجه شدند و مرا خواستند. ایشان به من خیلی لطف کردند و بسیار تشویق فرمودند. من فکر می کنم که این رفتار را ایشان، به خاطر ترویج شریعت انجام دادند ؛ چون دیدند چند نفر از مردم اصفهان همراه من هستند، احترام زیاد گذاشتند تا زیادتر بتوانم بین مردم ترویج و تبلیغ دین بکنم.
7. تواضع: طلاب و فضلای باید نسبت به یکدیگر تواضع داشته باشند، تمام علمایی که من از محضرشان استفاده کرده ام، یکی از خصلتهای برجسته شان تواضع بود. معروف بود میرزا علی آقای مشکینی، نویسنده و مؤلف حاشیه بر کفایه که از علماء و دانشمندان برجسته آن عصر بود، دست سید ابوالحسن اصفهانی را می بوسیدند. عظمت مرحوم مشکینی آن قدر بود که خیلی ها حرف داشتند که: چرا آقا سید ابوالحسن اصفهانی، اجازه می دهند که ایشان دستشان را ببوسند؟ البته واضح است که این عمل مرحوم مشکینی، به خاطر تواضع و فروتنی ایشان بود.
8. احتیاط در مصرف وجوهات: اخبار تحلیل را چند جور توجیه کرده اند:
1. علامه مجلسی فرموده اند که: خمس روزانه بوده است بعد توسعه یافته و سالانه شده است.
2. منظور غنائم دارالحرب است.
3. مرحوم آقا ضیاء معنی کرده اند: هر امامی، از خودش را حلال کرده است، تا امام زمان(ع)، ایشان در توقیع می فرمایند: حلال است ؛ ولی در جای دیگر دارند که خیر باید به ما برسانند؛ یعنی مطالبه کرده اند. روی این اساس، من خودم، وجوهات را مصرف نمی کنم ؛ البته عمل من برای کسی حجّت نیست.
هر کسی باید به نظر خودش یا مرجع تقلیدش عمل کند. آنان که مصرف می کنند باید خیلی محتاط باشند.
9. توکل بر خدا: طلاب زحمت بکشند درس بخوانند به عباداتشان دقیق برسند، خداوند روزی آنان را خواهد رساند و نخواهد گذاشت آنان در زندگی درمانده شوند. داستانی که در زندگی خودم اتفاق افتاده است، برای شما بیان می کنم: یک روز میهمان داشتم و هیچ چیز در حجره نداشتم که با آن میهمان را پذیرایی کنم. در همین حین فردی که من از او یک صنار قرض کرده بودم، به سراغ طلبش آمده بود؛ خیلی ناراحت بودم. میهمان و طلبکار، فکرم را مشغول کرده بود. فردی، که او را نمی شناختم، آمد و مقداری به من پول داد. من با آن پول هم میهمان را پذیرایی کردم و هم قرضم را پرداختم.
10. عشق به ائمه(ع): من در زندگی خود علمایی را دیده ام که به خاطر عشق به ائمه اطهار(ع) به مراتب بالایی رسیده اند. در قم شیخ ابراهیم نامی بود که منبری بود و مورد علاقه شیخ عبدالکریم. ایشان گاهی برای من جریانهای تاریخی و خاطراتی را نقل می کرد. البته ایشان 7 به این خاطر این داستانها را برای من نقل می کرد که معتقد بود، من به ائمه علاقه خوبی دارم. ایشان می گفت:
یک روز، فردی، که اداری بود، از من برای منبر دعوت کرد؛ ولی من قبول نکردم. یک شیخی به من گفت:...احتمال نمی دهی که این شخص از خودت بهتر باشد؟ گفت: من رفتم و روضه را خواندم. یک روزی آن شیخ را دیدم و گفتم من رفتم و روضه را خواندم؛ اما از حرف تو دلگیر هستم که گفتی:...برو گم شو.
ایشان [شیخ ابراهیم ] می گفت:
یک شب خواب دیدم، منبریی ها جمع شده اند که بروند نزد حضرت سید الشهداء(ع) و جرأت نمی کنند: دیدم همین شیخ آمد که برود پیش حضرت. منبری ها نیازهایشان را مطرح کردند، تا شیخ به امام بگوید. یکی گفت: به امام بگو: دعا کند که زن خوبی گیرم بیاید ؛ زیرا زن خوبی ندارم یکی گفت: به آقا بگو: من برای شما روضه می خوانم، ولی مردم، چون صدایم خوب نیست، می خندند. به حضرت بگو: دعاهایی بکنند که صدایم خوب بشود. دیگر گفت: من قرض دارم. به آقا بگو: دعا کند که بتوانم قرضهایم را بپردازم شیخ رفت پیش امام و بعد از چند لحظه ای برگشت شیخ گفت: امام، نسبت به آنکس که زن بدی دارد و تقاضای آن دارد که زن خوبی نصیبش شود، فرمود: قسمت او همین است. امام، نسبت به آن کس که قرض دارد و تقاضای ادای دینش را داشت، قرض او ادا شد. امام، نسبت به آن کس که صدای بدی دارد و تقاضا دارد صدایش خوب بشود، فرمود: اگر برای من روضه می خواند، من همین صدا را دوست دارم اگر برای غیر من می خواند، لازم ندارم.
در واقع همین طور است. ائمه(ع) عمل را پاک و با اخلاص می خواهند.
سخن آخر را بگویم: در زندگی تحصیلی ام خیلی چیزها دیدم: عبادتها، نماز شبها، راز و نیازها؛ امّا متأسفانه خودم بهره ای نبردم و اکنون از این دنیا می روم با دستهای خالی. به شما سفارش می کنم در عبادات و تحصیل معارف دینی جدیت داشته باشید.