فهرست کتاب


آیینه داران حقیقت جلد اول

مجله حوزه‏

مصاحبه با استاد آیت اللَّه شیخ ابوالحسن شیرازی(32)

حوزه علمیه مشهد، قدمتی دیرینه دارد و هاله ای از قدس را در جوار. مجاورت آستان ملکوتی رضوی، دل را به آن سوی می برد و بسیاری از عالمان دیانت را در آن مقام، مقیم می دارد.
در این شماره، از سخنان یکی از بزرگان علمی آن دیار، سود جسته ایم. آیت الله شیخ ابوالحسن شیرازی، امام جمعه مشهد. او که سالیان دراز، در خدمت اساتید گرانقدری در حوزه های شیراز، مشهد، قم، و بیش تر نجف، به تحصیل پرداخته است و در نجف اشرف، از شاگردان آقا ضیاء الدین عراقی، سیّد عبدالهادی شیرازی و... بوده که بیان مقامات علمی آن بزرگواران، در این مختصر نمی گنجد و تنها بخشی اندک از آن، در پاورقیهای مصاحبه آمده است. در محضر استاد محمد تقی جعفری بودیم و از ایشان یادی به میان آمد، استاد فرمود: تبحر ایشان در فقه به گونه ای است که قابل مقایسه با بسیاری از هم سلکان خود نیست. بایسته است که بدانیم که این چیرگی و آشنایی عمیق فقهی را نه در شرایط مساعد، بلکه در انبوه مشکلات مادّی به دست آورده است. دوری ایشان از بیوت و کناره گیری از رقیّت خدمة البیوت، همواره ایشان را در فشارهای سخت مادّی، قرار می داده است. یکی از بستگان نزدیک ایشان، نقل می کرد: ایشان به خاطر زیاد گزاردن نمازهای استیجاری، زانوانش ورم کرده بود.
این درسی است و پندی بر ما دانش پژوهان که از تنگناهای مادّی نهراسیم و گذر از این گذرگاه را مایه رشد سازیم. ایشان از کسانی بود که فقاهت را با تلاش سیاسی ناسازگار نمی دانست و در راه تحقق انقلاب، کوششهای در خور انجام داد و از اثرگذاران در آن بود. از سالیان پیش همراهی و پیروی امام را پیشه کرد و خانه ایشان پناهگاه مبارزان به شمار می رفت. در پایه ریزی مدارس خواهران که بسیج علمی سیاسی بود، نقش اساسی داشت و این حرکت، دستاوردهای نیک به بار آورد و از آن جمله نخستین تظاهرات زنان در مشهد، در 17 دی 56 که بازتاب گسترده ای داشت و حتّی در روزنامه های منطقه، چون القبس کویت و النهار بیروت، به عنوان پدیده جدید در حرکت سیاسی مردم ایران منتشر شد. ایشان در اوج گیری مبارزه، از پیشگامان بسیج مردم بود؛ و پس از پیروزی از یاری انقلاب کوتاهی نکرد؛ و در برهه های گوناگون، به یاری این نهضت مقدس، برخاست و اینک در سنگر امامت جمعه و نمایندگی مجلس خبرگان و به ایفای این تعهد، مشغول است.
استاد، در این مصاحبه، خاطرات ارزشمندی را بازگو کرده، از عالمان مجاهد فارس که علیه سلطه رضاخانی شوریدند، از قیام مسجد گوهر شاد، از روزگار تحصیل و از گفتنیهای آن روزگار و پس از آن... و در این میان، از تجربه های خود سخن رانده و ما طلّاب را از آن بهره مند ساخته است دعوت به برخورداری از ذهن عرفی در فهم مسائل فقهی، توجه به نیازهای اجتماعی در تحقیقات اجتهادی و... نمونه ای از این گزاره هاند.
به این امید که از آن پندها درس بگیریم و با تشکر از حضرت ایشان که دعوت به این گفت و گو را پذیرفت.
حوزه : از اینکه وقت گرانبهای خویش را در اختیار ما گذاشتید سپاسگزاریم. اگر اجازه بفرمایید نخستین سؤال درباره دوران طلبگی و معرفی اساتید شما باشد.
استاد : بسم اللَّه الرحمن الرحیم، من طلبگی را از شانزده سالگی شروع کردم. این زمان، مصادف بود با قیام مردم استان فارس علیه حکومت رضاخان. این قیام دنباله حرکتی بود که توسط حضرت آیت اللَّه سیّد عبدالحسین لاری(33) و فرزند ایشان: آیت اللَّه سید عبدالمحمد(34) بنیاد گذاشته شده بود. سیّد و فرزند ایشان فتوا داده بودند که رضاخان فرد فاسد و مفسدی است، از این روی نباید بر شؤونات مسلمین، مسلط باشد. و مردم را، به قیام علیه او دعوت کرده بودند. بعد از سیّد، توسط دو تن از اطرافیان و شاگردان او: آقا شیخ ابوالحسن و برادرش آقا شیخ جواد، قیام، تعقیب شد. قیام، در کوهستان داراب واقع شد و مرکز تشکیلات آن در محلّه ما بود. من، به این تشکیلات رفت و آمد داشتم. انقلابیون، که مسلّح هم بودند، توانستند مقداری از استان فارس را به تصرف خود در آورند، لکن از طرف مرکز، دو لشکر برای مقابله با آنان گسیل شد و آنان را به محاصره درآورده و شکست دادند.
در این روزگار بود که من به فکر تحصیل افتادم. البته زمان، زمانی نبود که برای علم و دانش ارزشی قائل باشند، به همین جهت، از طرف بستگان پدری و مادری من که مردمان سرشناسی بودند، با این تصمیم مخالفت شد. ولی من به طور جدّی، این تصمیم را گرفته بودم. از این رو، فامیل خود را ترک کرده و در شهر داراب، مشغول به تحصیل شدم.
جناب حاج آقا شیخ علی اصغر که هنوز زنده است، آن زمان تازه از نجف، برگشته بود و در شهر داراب، مدرسه ای را، سر و صورت داده بود. خدمت ایشان رسیدم. ایشان با نهایت لطف حاضر شدند، حتّی درسهای مقدماتی را، برای من بخوانند. مقداری از مقدمات را نزد ایشان و نیز افراد دیگر، فرا گرفتم، بعد به اصطهبانات رفتم و معالم را آن جا خواندم و از آن جا قصد شیراز کردم و مدت 4 سال شیراز ماندم. اساتید من در شیراز عبارت بودند از: مرحوم حضرت آیت اللَّه آقا سید عبداللَّه شیرازی که تازه از نجف برگشته بود، مرحوم حاج آقا سید نورالدّین شیرازی که از علماء مهمّ شیراز به شمار می رفت. در حوزه شیراز، دو نفر حکیم بودند: مرحوم حاج آقا میرزا محمد علی حکیم، که آدم پر استعدادی در فلسفه بود، من مقداری از شرح تجرید را خدمت ایشان خواندم و یک نفر دیگر، به نام حاج شیخ عبدالکریم، که شرح منظومه می گفت. بر خلاف مخالفت بعضی از اساتیدم که مرا از خواندن فلسفه باز می داشتند، به لحاظ ذوق و استعدادی که در خودم حسّ می کردم، شرح منظومه را خدمت ایشان خواندم.
بعد از شیراز، راهی مشهد شدم و مدتی را در این شهر مقدس به درس و بحث مشغول بودم. مقداری درس آیت اللَّه حاج آقا میرزا مهدی اصفهانی(35) که استاد بزرگی در حوزه مشهد بود، شرکت کردم. شمار زیادی از علماء امروز مشهد، شاگردان ایشان هستند. مرحوم حاج آقا میرزا مهدی اصفهانی، مخالف فلسفه بود و در درسی که تحت عنوان معارف قرآن داشت، فلسفه را ردّ می کرد.
گرچه، در این زمان، حوزه مشهد، پذیرای دو فیلسوف بزرگ بود که در آن، به تدریس فلسفه مشغول بودند: حاج آقا بزرگ حکیم(36) و فرزند ایشان مرحوم حاج میرزا مهدی.(37) من مقداری از خارج شواهد ربوبیّه را خدمت آقا بزرگ و مقداری از اسفار را، خدمت فرزند ایشان خواندم.
حوزه : در این زمان، برخورد میان طرفداران و مخالفان فلسفه چگونه بود؟
استاد : برخوردی نبود؛ چرا که مرحوم حاج آقا بزرگ حکیم و پسرش، مشغول کار خودشان بودند و جناب میرزا مهدی هم در درس خود، فلسفه را ردّ می کرد. گرچه جناب میرزا می خواست تحولی به وجود آورد و عقیده داشت که باید فلسفه را، از میان برداشت.
ایشان، در بزرگان حوزه مشهد نفوذ خوبی داشت، به گونه ای که برای ایشان، کرامت قائل بودند. البته کلام ایشان تأثیر داشت، چون اهل تقوا و مرد ریاضت کشیده ای بود.
از جمله خاطراتی که از آن زمان به یاد دارم این است که: یک شب در درس ایشان، اشکالی کردم و در ضمن اشکال، یکی از اشعار منظومه را خواندم النفس فی وحدتها کل القوی ایشان به شدت عصبانی شد، و پرخاش زیادی کرد که اینها چیست که می گویی؟
بله در حوزه مشهد، مشغول درس و بحث بودیم که قضایای مسجد گوهرشاد، پیش آمد. رضاخان، دستور کشف حجاب داده بود. علماء سرتاسر کشور، به اعتراض برخاسته بودند. مرحوم آیت اللَّه حاج آقا حسین قمی، جهت اعتراض عازم تهران شد، که در حضرت عبدالعظیم محصور گشت. شیخ بهلول واعظ معروف آن زمان در مسجد گوهرشاد، منبر می رفت و اجتماع عظیمی در مسجد تشکیل می شد. علماء و روحانیون، درون مسجد جمع می شدند؛ و مرتب جلسه داشتند؛ و پیرامون مسائل جاری بحث می کردند. مردم، گروه گروه از روستاها، جهت حمایت، به مشهد می آمدند. چند روزی این گونه بود. رژیم، به سختی از اجتماع مردم به هراس افتاده بود، احتمال یک حرکت خشونت آمیز می رفت. لکن تصور نمی شد رژیم، جرأت هولناکی بزند. امّا متأسفانه چنین شد، یک شب قبل از اذان صبح، تمام راه های منتهی به حرم را بستند و با سلاح گرم، به مردم داخل مسجد، حمله کردند. و جنایت عمیقی رخ داد، به صورتی که، راه ها تا چند روز به همانگونه بسته بود، تا توانستند، آثار جنایت خود را محو کنند. چند روز بعد از این جریان، من آمدم تهران و حدود یک ماه بعد، آهنگ شیراز کردم. در آن جا، تصمیم گرفتم که برای ادامه تحصیل به نجف بروم. خروج از ایران، برای ما که در سنّ مشمولی بودیم، بسیار مشکل بود، اما چون تصمیم گرفته بودم، هر چه داشتم فروختم و مقداری پول تهیه کردم. همان گونه که پیش بینی می شد، این مسافرت یا مشکلات زیادی همراه بود. چرا که من، برای رهایی از سنّ مشمولی، شناسنامه ای تهیّه کرده بودم که از آن سنّ، گذشته بود. چندین مورد نزدیک بود، مأمورین متوجّه بشوند. برای گرفتن علم خبر، (جواز خروج) ابتداء به بوشهر رفتم، موفق نشدم. از آن جا به بندر یک رفتم، موفق نشدم. بعد رفتم آبادان، آن جا هم موفق نشدم. رفتم بندر دیلم، شب را در یک مسجد منزل کردم. در آن جا مجلسی برقرار بود یک نفر از ما دعوت کرد منبر برویم. من هم منبر رفتم. منبر ما را، افراد پسندیده بودند. رئیس پُست محلّ، از ما برای نهار فردا ظهر، دعوت کرد. وقتی به منزل ایشان رفتم، حس کردم انسان درستی است و می توان به او اعتماد کرد. از این رو، جریان را به او گفتم و او قبول کرد که مرا، در گرفتن جواز خروج، کمک کند. با هم به شهربانی رفتیم.
رئیس شهربانی، ضمن احترام زیاد به ایشان، با خروج من موافقت کرد و برایم، جواز خروج صادر شد. با خوشحالی فراوان برگشتم آبادان و در آن جا، با یک نفر قرارداد بستم، که مرا به بصره برساند. آمدم بصره و از آن جا به وسیله ماشین رفتم کاظمین، بعد کربلا و بعد هم نجف. این مسافرت ما از شیراز تا نجف حدود 40 روز، طول کشید. تمام مدت، در گیرودار مشکلات بودم. مشکلات زیادی که صبر و استقامت فراوان لازم داشت و چون تصمیم من قاطع بود که باید برای ادامه تحصیل به نجف بروم، به لطف خدا توانستم، بر این مشکلات انبوه، پیروز شوم.
حوزه : اقامت شما در نجف، چند سال به طول انجامید؟
استاد : بیش تر از ده سال، از زمان کشف حجاب، تا بعد از این که رضاخان از بین رفت، من نجف بودم. در همان جا با صبیّه مرحوم آیت اللَّه آقا شیخ علی محمد بروجردی، ازدواج کردم.
حوزه : اساتید شما در نجف چه کسانی بودند؟
استاد : مرحوم آیت اللَّه حاج آقا شیخ محمد کاظم شیرازی که مرجع تقلید اهالی شیراز بود و در نجف درس فقه می گفت؛ مرحوم حاج آقا ضیاءالدین،(38) معروف به آقا ضیاء که مدت زیادی درس ایشان رفتم؛ مرحوم حاج شیخ محمد حسین کمپانی(39)؛ و مرحوم آیت اللَّه آقا سید ابوالحسن اصفهانی،(40) اساتید نجف عبارت بودند از: مرحوم آیت اللَّه حکیم(41) و مرحوم آیت اللَّه میرزا عبدالهادی شیرازی(42). من فقط درس مرحوم میرزا عبدالهادی شیرازی می رفتم. جناب سید عبدالهادی شیرازی که به راستی، مرد با تقوا و پاکدامنی بود، درس خوب و پرمحتوایی داشت که در منزل می گفت. و به جهت این که ایشان بی ادّعا و دور از جنجال و هیاهو بود، کسی ایشان را نمی شناخت و بیش از سه نفر، در درس ایشان، شرکت نمی کردند. ما دیدیم که این درست نیست که چنین درس خوبی در منزل، آن هم برای سه نفر گفته شود. از این رو، به همراه چند تن از آقایان اصفهانی و چند تن از فضلای نجف، هر طور بود ایشان را راضی کردیم، درس را به یک مسجد کوچک، مسجد هُویش، انتقال دهد. خودمان هم درس ایشان می رفتیم. درس ایشان، از درس مرحوم آقای حکیم، شلوغ تر می شد. بعد از فوت آقای حکیم، ایشان مرجع تقلید شدند و به عقیده من اعلم بودند. مرحوم سید عبدالهادی شیرازی، از آخرین اساتیدی بودند که من، درس ایشان رفتم.
حوزه : در حوزه نجف، خواندن حکمت هم معمول بود؟
استاد : بودند کسانی که حکمت تدریس می کردند. از جمله یک سیّدی بود تبریزی و همچنین آقا شیخ صدرایی بود که اینها منظومه می گفتند. امّا به آن صورت که فلسفه رواجی داشته باشد. نه. بیش ترین همّت حوزه نجف، صرف فقه و اصول می شد. آن ایّام، فلسفه در حوزه اصفهان، رواج داشت و اساتید خوبی در این حوزه، به آن اشتغال داشتند.
حوزه : شما که موفق به درک درس مرحوم کمپانی و آقا ضیاء شدید، خوب است مقداری از ویژگیهای این دو درس را بیان کنید؟
استاد : من از شاگردان آخرین دوره درس ایشان بودم. آقا ضیاء، مرد خوش بیان و اصولی خوب و مسلّطی بود. البته در فقه به آن اندازه ای که در اصول مسلّط بود، مسلّط نبود و مرحوم آقا شیخ محمد حسین، از آقا ضیاء دقیق تر بود و این دقت، بخاطر این بود که مرحوم آقا ضیاء، به حکمت و معقول اشتغال نداشت، تنها اصولی بود. ولی مرحوم کمپانی به لحاظ اشتغال به حکمت و معقول، تیزبینی عجیبی داشت، چنانکه دقّت ایشان، در مسائل اصولی مشخص است.
حوزه : در چه هنگام، شما از حوزه نجف به ایران باز گشتید؟
استاد : آن گاه که حس کردم، دیگر به درس آقایان نجف، نیازی ندارم و خودم نیز، در منزل درس خارج داشتم، تصمیم گرفتم که برای ادای مسؤولیّت الهی به ایران باز گردم. البته تا قبل از این تصمیم یکی دوبار برای مدت کوتاهی به ایران آمده بودم. در بازگشت از نجف، ابتداء به قم رفتم، نزدیک منزل آیت اللَّه بروجردی منزلی گرفتم. در منزل درس خارجی داشتم و بیرون از منزل هم درس مکاسب و کفایه می گفتم.
حوزه : به چه علت تصمیم گرفتید، قم را ترک کرده و به مشهد تشریف بیاورید؟
استاد : من از ابتداء، علاقه خاصی به عتبات مقدسه داشته و دارم. دوست داشتم در ایران، مجاور حضرت رضا(ع) باشم. و همچنین چون مشهد حوزه علیمه داشت و می شد در آن کار کرد تصمیم گرفتم به مشهد بیایم. این بود که استخاره کردم. این آیه آمد:
و اذا اعتزلتموهم و مایعبدون إلا اللَّه فاووا إلی الکهف ینشرلکم من رحمته و یهیی لکم امرکم مرفقاً.(43)
آیه، بسیار مناسب و تشویق کننده بود. در ابتداء، من خودم تنها به مشهد آمدم و بعد از فوت مرحوم آیت اللَّه بروجردی، خانواده را هم به مشهد آوردم.
در آن زمان، مرحوم آیت اللَّه میلانی،(44) مشهد بودند و موقعیت خوبی هم داشتند.
من با این که آشنایی نزدیکی با مرحوم میلانی داشتم و چند روزی در کربلا درس ایشان رفته بودم و از لحاظ دقت نظر، ایشان را بر خیلی از بزرگان ترجیح می دادم؛ اما چون، هیچ از وابستگی خوشم نمی آمد، مشهد که آمدم، اطراف دستگاه ایشان نرفتم. این یکی از خصوصیّات من است که وابستگی را دوست ندارم. نجف هم که بودم، در تشکیلات کسی وارد نشدم؛ و از این رو، زندگی خیلی سختی را می گذراندم. بیت مرحوم میلانی را، پسرش سید محمد علی خراب کرده بود. او با مقامات دولتی استان ساخته بود و سعی می کرد از بیت ایشان، به نفع مقاصد خود سود جوید. افرادی مانند نوغانی، خطیب درباری معروف، در آن جا منبر می رفتند؛ از این روی، من با بیت ایشان فاصله گرفتم و تصمیم گرفته بودم که اگر ایشان هم توجّهی بکنند، نپذیرم. سید محمد علی و نوغانی، خیلی سعی کردند ما را به بیت مرحوم میلانی بکشند. نوغانی گاهی در منبر از ما تعریف و تمجیدهایی هم می کرد، ولی به لطف خداوند متعال موفق نشدند. یک وقتی سید محمد علی گفته بود: ما رگ خواب این شیخ را به دست نیاوردیم، تا او را جذب کنیم. به مناسبت فوت مرحوم آیت اللَّه علی محمد بروجردی، پدر خانم بنده، مرحوم میلانی، مجلس فاتحه ای گرفته بود، من به خاطر مرحوم میلانی شرکت کردم، اما به محض این که نوغانی منبر رفت، بلند شده و مجلس را ترک کردم.
به عقیده من، انسان باید بیش از هر چیز، مواظب اطرافیانش باشد، به خصوص یک فقیه و یک مرجع، چرا که ممکن است آنها مطلبی را به او تحمیل کنند. یعنی مطلبی را که می خواهند، آنقدر برای او تقریر کنند که امر بر او مشتبه شود.
خلاصه من در مشهد، با کسان زیادی آشنا نبودم. با تعداد کمی آشنایی و رفت و آمد داشتم، از جمله مرحوم آیت اللَّه آقا شیخ مجتبی قزوینی.(45) در منزلمان درسی را شروع کردم. رفته رفته خود دوستان طلبه با ما آشنا شدند و درس می آمدند. در این مدت گاهی هم مسافرتی به شیراز و به محل خودمان، جهت ارشاد و تبلیغ مردم داشتم.
مدت دو سال از آمدن من به مشهد گذشته بود که قیام امام، مدظله، در خرداد 42 پیش آمد. من تا مدتی به گونه مستقیم، در این قیام شرکت نکردم، چون موضوع کاملاً برایم روشن و منجّز نشده بود، اما نفی هم نمی کردم، بلکه گاهی تأیید هم داشتم.
مدتی که گذشت در اثر تماس و مطالعه برایم مسلّم شد که حفظ اسلام و شرف مسلمین ایران به این چنین انقلابی نیاز دارد. از آن روزی که این موضوع برایم منجّز شد، از هیچ کوششی، در راه به ثمر رسیدن این انقلاب، کوتاهی نکردم. فعالیتهای آن زمان را به دو بخش جداگانه می توانم تقسیم کنم:
1. فعالیتهای فرهنگی: که در این جهت، ما جریانهای فرهنگی سالم را حمایت و تقویت می کردیم. از جمله مؤسسات آموزشی تأسیس شده بود که تعدادی از خواهرهای مستعد، در آن به تحصیل مشغول بودند. صبیّه من که تحصیلاتی داشته و تا کفایه خودم به ایشان درس دادم، در رأس یکی از این مؤسسات بود، و من هم از آنها حمایت می کردم، در جلساتی برای شان سخنرانی داشتم. اولین تظاهرات خانمها علیه رژیم شاه را در مشهد، آنها ترتیب دادند. تظاهرات این خانمها علیه رژیم در 17 دی که در ایران هیچ سابقه نداشت، از قدمتهای مثبت و مؤثری بود که در راه سهیم کردن بانوان، در سرنوشت سیاسی، اجتماعی خودشان برداشته شد؛ و به آنها، یک حیات دوباره ای داد و اثرات خوب و مؤثری داشت.
2. فعالیتی که در جهت تأیید، تقویت و همکاری با مبارزین مسلمان داشتیم: در این راه با حجت الاسلام واعظ طبسی، حجت الاسلام خامنه ای و مرحوم شهید حجت الاسلام هاشمی نژاد، همکاری نزدیکی داشتیم.
و در سالهای اوج مبارزه که مبارزات مردم، جنبه عمومی و علنی به خود گرفته بود، قسمتی از فعالیتهای من، متمرکز در گرفتن امضاء، برای اعلامیه های ضد رژیم، از علمای مشهد بود؛ چرا که با آنان آشنا بودم و ایشان به من اعتماد داشتند. خلاصه، در تمام قضایای انقلاب در مشهد، شرکت فعال داشتم. از جمله تحصن و تظاهرات و دیگر قضایا. نزدیک تشریف فرمایی امام نیز، به تهران رفتم و رد قضایای آن جا هم شرکت داشتم، از جمله تحصن در دانشگاه، تا این که انقلاب به لطف خدا و همّت و یکپارچگی مردم و رهبری حضرت امام، مدظله، به پیروزی رسید.
حوزه : در چه زمان و چگونه شما به امامت جمعه در مشهد برگزیده شدید؟
استاد : پس از پیروزی انقلاب، در بیش تر شهرهای کشور، نماز جمعه برقرار می شد. امّا در مشهد امام جمعه ای از طرف امام تعیین نشده بود؛ زیرا در این جا از قبل از انقلاب، مرحوم حاج شیخ غلامحسین تبریزی، در شبستان مسجد گوهرشاد نماز جمعه اقامه می کرد. البته این نماز، بسیار محدود و مختصر بود و ایشان هم در خطبه ها، تنها به نصیحت مردم اکتفا می کرد. عدّه زیادی از مردم، از این وضع، ناراضی بودند که چرا مانند دیگر شهرستانها، در مشهد نماز جمعه برقرار نمی گردد. گروهی از دانشجوها و روحانیون، از جمله مرحوم شهید حجت الاسلام کامیاب، از ما خواستند که یک نماز وحدتی اقامه کنیم. من با اصرار آنها قبول کردم و نماز وحدتی، در حیاط بیمارستان امام رضا(ع) اقامه می شد.
بعد از چندی، مرحوم شیخ غلامحسین فوت کرد. در این موقع من برای کاری به تهران آمده بودم، در تهران بود که از رادیو شنیدم که حضرت امام، مدظله، مرا به امامت جمعه تعیین کردند، در صورتی که از قبل، نه من به این فکر بودم و نه کسی با من، پیرامون این موضوع، صحبتی کرده بود. حالا بعضی ها خیال می کنند که من در جریان این انتخاب بودم؛ در حالی که هیچ در جریان قرار نداشتم.
از این مسافرت که برگشتم مشهد، در فرودگاه مشهد، متوجه شدم، به خلاف سابق، عده ای به استقبالم آمدند و می خواهد، بعضی از تشریفات صورت بگیرد. من حسّ کردم که ممکن است، بعضی ها بخواهند با این کارها، مرا در جهت خاصی قرار دهند و عقیده ام این بود که با این مسائل من از مردم، فاصله پیدا خواهم کرد. این بود که به آنها توجّهی نکردم و اینها هم فهمیدند، که من اهل آن نیستم که دور و بر من را گرفته و به جهت خاصّی هدایتم کنند.
حوزه : پیرامون این که چرا به استقبال خود توجهی نکردید، بیش تر توضیح بفرمایید.
استاد : من دیدم که تا قبل از منصوب شدن من به امامت جمعه، این افراد، دور و بر من نبودند. تصور کردم که به طمع خاصی، به من نزدیک شدند. و به عقیده من یک مسؤول، بخصوص کسی که مسؤولیت امامت جمعه را دارد، نباید خود را محصور در یک گروه و اندیشه خاص بکند. او باید به گونه ای برخورد کند که عامّه مردم به او اعتماد کنند و بتوانند به عنوان یک پدر معنوی دلسوز، به او تکیه داشته باشند. در همین جهت، من از ابتداء عقیده ام این بود، که امام جمعه نباید عضو حزب، گروه و یا دسته خاص باشد. از این رو علی رغم پیشنهاد و اصرار بعضی از دوستان، به عضویت هیچ حزب یا گروهی در نیامدم.
حوزه : با توجه به سابقه طولانی شما در حوزه های علمیّه ایران و نجف، نظر حضرت عالی پیرامون حوزه های کنونی چیست؟
استاد : پیرامون حوزه های علمیه از چند نظر باید صحبت کرد:
1. از نظر تشکیلات و نظم ظاهری. بدون تردید، حوزه های امروز، احتیاج به یک تشکیلات منظّم، منسجم و قوّی دارند که بتواند، طبق اقتضای زمان و نیازمندیهای کنونی، حوزه ها را، هماهنگ کند. سیستم و تشکیلاتی که قبلاً بر حوزه های علمیه حاکم بود، امروز چندان کار ساز نیست. اما باید کاملاً توجه داشت که تشکیلات و سیستم، نباید هرگز، باعث جناح بندی و گروه سازی، به هیچ وجه از ما پذیرفته نیست. از هیچ کس به اندازه ما، توقع عمل به کلام خداوند نمی رود: و اعتصموا بحبل اللَّه جمیعاً و لا تفرقوا.
تشکیلات باید، در خدمت کلّ نظام حوزه باشد و زمینه را چنان فراهم کند که هر طلبه، با فکر آزاد و مستقل و به دور از جناح بندیهای گوناگون، درس بخواند و استعدادهای نهفته خود را شکوفا سازد. جناح بندی در سازمان و نظام حوزه، به هر عنوانی که باشد محکوم است. حوزه ها باید همواره یکپارچه و متحد در خط ولایت فقیه باقی بمانند، بخصوص امروز که ما تنها با اتحاد و یکپارچگی می توانیم، آنچه را که با اتحاد و یکپارچگی به دست آورده، حفظ کنیم. امروز، دشمن در کمین نشسته، تا از هر فرصتی، برای ضربه زدن به ما، استفاده کند.
تشکیلات درون حوزه، اگر به جای یکپارچه کردن حوزه، به جناح بندی و موضع گیری جناحهای مختلف منتهی شود، زمینه ساز فرصتی خواهد بود که دشمن، در ضربه زدن به ما، از آن به طور حتم استفاده خواهد کرد.
ما باید همان گونه که در مباحث فقهی اختلاف آرای خود را، در یک جوّ سالم و به دور از هیاهو مطرح می کنیم و برای مشخص شدن قول صحیح به بحث می نشینیم، در مسائل دیگر هم باید این گونه باشیم و در یک جوّ سالم، زمینه الذین یستمعون القول و یتبعون احسنه را فراهم سازیم.
تشکیلات حوزه ای، باید همّت خود را صرف پیشرفت حوزه ها قرار دهد تا از طریق اصلاح نظام حوزه ها، زمینه ساز تربیت مردان کارآمدی شود که آنها بتوانند نظام جمهوری اسلامی را، همواره منطبق با کتاب و سنت و در خط ولایت فقیه، حفظ کنند و در مقابل انحرافات و کجرویها بایستند. در امور سیاسی خارج از حوزه ها باشد، منافات با اصل وجود تشکیلات دارد.
2. دومین مسأله را که باید در این زمینه مطرح کرد، تقویت بنیه علمی حوزه هاست. حوزه ها باید با تکیه به کتاب و سنت و با توجه به شیوه های فقهی علمای گذشته، طبق نیاز زمان به تقویت بنیه علمی خود بپردازند. در این جهت، آنچه از علمای گدشته داریم، ذخائر گرانبهایی است که نباید از آن غافل ماند. امّا تنها به آنها هم نمی توان اکتفاء کرد؛ چرا که علماء ما در گذشته، به مسائل محدودی، طبق مقتضیات زمان خودشان، نظر داشتند که با آن نمی شود مشکلات امروزی جامعه مسلمین را، حل کرد. کتاب خدا و سنت پیامبر اکرم و ائمه معصومین اصل و زیربناست و ما باید بدون هیچ گونه تحویل یا توجیه از آن بهره گرفته و مشکلات زمان خودمان را حل کنیم. کاری که اگر بزرگان گذشته ما در امروز بودند، به طور حتم انجام می دادند.
بر هیچ کس پوشیده نیست که بسیاری از مشکلات سیاسی، اجتماعی، که جامعه انقلابی ما با آن درگیر است، باید از نظر فقهی مشخص گردد و کلید حلّ آن، در فقه خوابیده است و تا حکم آن از نظر فقهی مشخص نگردد، مشکل باقی خواهد ماند. پس ما باید سعی کنیم به کمال برسیم.
الکمال کل الکمال التفقّه فی الدین تفقّه در دین، نه یعنی آنچه را که علمای گذشته بحث کرده اند با اندکی تغییر، دو مرتبه به بحث کشیده شود، بلکه به معنی استخراج احکام مورد نیاز جامعه، از درون منابع اصیل اسلامی. من این مسأله را تأکید می کنم، که زنده نگه داشتن فقه اسلام، منوط به این است که مسائل آن، ناظر به واقعیات موجود زمان، بحث شود. در غیر این صورت، مباحث آن در صحنه اجتماع، بروز و ظهوری نخواهد داشت و تنها به درد بحث در مدرسه خواهد خورد.
3. سومین محوری که باید در این موضوع، به بحث کشیده شود، مسأله خودسازی و تقوا در حوزه های علمیه است. در طول تاریخ، هیچ گونه حوزه های علمیه به لحاظ پشتوانه سیاسی و یا اقتصادی، مالی میان مردم محبوبیت نداشتند؛ یعنی این گونه نبوده است که به خاطر قدرت و یا ثروت، مردم به حوزه ها توجه داشته باشند.
بلکه مسأله به عکس بوده است. همواره مردم به این جهت به حوزه ها نظر داشتند که بزرگان آن از مظاهر دنیا دوری می جستند. پاکدامنی و عزت نفسی که در بزرگان حوزه ها وجود داشته، سبب محبوبیت آنها در میان مردم، بوده است. امروز هم باید حوزه ها به این مسأله توجه کامل بکنند. حضور در صحنه های سیاسی، اجتماعی، نه به این معنی است که آنها قداست خود را از دست بدهند. حفظ قداست حوزه ها امکان ندارد، مگر آنها واقعاً نسبت به مظاهر دنیا، بی توجه بمانند. و لذت معنویات موجود در خود را، با هیچ چیز عوض نکنند. اگر در میان حوزه ها، کوشش برای به دست آوردن ثروت و تفرقه برای کسب قدرت باب شود، هیچ قداستی برای آنها باقی نمی ماند و این به ضرر اسلام و ضربه ای بر مسلمین است. از این روی، حوزه ها باید از زواید دنیا به شدت بپرهیزند و در صحنه های سیاسی، اجتماعی، تنها ادای وظیفه را ملاحظه کنند و هیچ حساب تو نباشی من باشم، گروه شما نباشد ما باشیم، در کار نیاید.
تمام اموری که از قبیل واجب کفایی است، همین که توسط افراد صالح و شایسته ای انجام پذیرفت، باید ما را خوشحال کند، که کار انجام شده و مسؤولیتی به عهده ما نیامده است.
4. محور دیگری که قابل بحث است، این است که حوزه ها در زمینه موادّ درسی و کیفیّت درسها، نباید به آنچه که هست اکتفاء کنند و همه چیز را در آن خلاصه ببیند. اگر بنابراین باشد، که آنچه در حوزه ها خوانده می شود به درد اجتماع بخورد و گرهی از کار مردم بگشاید، باید مواد درسی و کیفیت درسها هم، مطابق با نیازمندیها تنظیم گردد. زیادی از بحثهای کم فایده، باید توسط بحثهای مفید و ضروری جایگزین شود. از جمله در اصول ما بحثهایی داریم که ثمره عملی چندانی ندارد و با آنچه که از اصول انتظار می رود که باید کلید استنباط و تفقّه باشد، هیچ مناسبتی ندارد، این گونه بحثها باید حذف گردد. تاریخچه پیدایش آنها هم، به خیلی قبل بر نمی گردد. زمانی که ما در نجف اصول می خواندیم، تب اصول به شدت بالا گرفته بود و مباحث اصولی خیلی اوج داشت به گونه ای که هر کس سعی می کرد حرف نو و مطلب تازه ای بزند، بزرگان حوزه، سخت مشغول به اصول بودند. گاهی در خاتمه یک بحث که چندین ماه به طول انجامیده بود، مشخص می شد که بحث فایده عملی ندارد و در استنباط احکام به کار نمی آید. به این لحاظ امروز باید بحثهای اصولی، توسط افراد لایق و کاردان فشرده شود و به آنچه با اصل ضرورت اصول که کلید استنباط احکام است موافقت دارد، اکتفاء گردد و به آنها اهمیت داده شود. بیش از حد به مباحث غیر لازم اصول پرداختن، آن ذهن صاف و عرفی که باید فقیه در استنباط احکام داشته باشد، از او سلب می کند به همین جهت، آن زمان که ما نجف بودیم، بعضی از آقایان را فقیه نمی دانستیم، چون غور در اصول، آن ذهن لازم برای استنباط را از آنها گرفته بود. و در فقه هم که اشاره شد، مباحث باید ناظر به واقعیات زمان بحث گردد. مباحثی که در گذشته مطرح و مورد نیاز نبوده، امام امروز مورد نیاز است، باید به بحث کشیده و مطرح شد.
از فقه و اصول که بگذریم، تفسیر، نهج البلاغه، اخلاق و آشنایی با یک سری از علوم روز، برای طلبه ها ضرورت دارد، بخصوص امروز که حفظ نظام جمهوری اسلامی هم، چنین اقتضایی دارد.
نظام درسی حوزه ها باید به گونه ای باشد، که طلبه را برای ادای وظیفه اش در اجتماع آماده سازد، چون از میان همین طلبه ها مراجع، فقها، مدرسین، قضاة و مبلغین آینده، بر می خیزند و اگر آنها آمادگی لازم را نداشته باشند و به آن گونه که باید تربیت نشده باشند، سادگی و کم اطلاعی آنها، به ضرر اسلام و جمهوری اسلامی تمام می شود. بخصوص مرجع و فقیه، باید کاملاً شرایط پذیرش این مسؤولیّت را، داشته باشد؛ چرا که سادگی و عدم اطلاعات کافی وی به مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... می تواند ضربه جبران ناپذیری، بر پیکر اسلام و اجتماع مسلمین بزند و یا حداقل، جلوی پیشرفت اسلام را گرفته و مانع رشد آن بشود.
در آن توقیح شریف که دارد: من کان صائناً لنفسه حافظاً لدینه مخالفاً لهوا مطیعاً لامر مولیه این صفات را برای عنوان فقیه آورده، این صفات که تعارف نیست، بلکه اینها به عنوان شرط ذکر شده؛ یعنی این چنین فقیهی صلاحیت مرجعیّت و رهبری امت اسلام را دارد. تنها با فراگرفتن اصطلاحات که نمی شود امت را رهبری کرد. گاهی من فکر می کردم چرا در مرجع تقلید شجاعت شرط شده است، مگر می خواهد به میدان پهلوانی برود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، این مسأله برایم حل شد و دانستم مرجع تقلید نمی تواند غیر شجاع باشد؛ چرا که اگر او بخواهد اسلام را در صحنه عمل و در اجتماع پیاده کند، با موانعی برخورد می کند که باید توان مقابله با آن را داشته باشد. نباید تهدیدات یک ابرقدرت یا قدرتهای جهانی در استنباط مرجع تقلید اثر بگذارد و او را در استنباط متزلزل کند.
با عدم صیانت نفس و مخالفت با هوی، شخص صلاحیت حفظ دین را ندارد، و بدون علوم و آگاهیهای لازم و شجاعت کافی نمی توان دین را حفظ کرد؛ چرا که اسلام تنها به بیان واجبات و محرمات نیست و واجبات و محرمات هم فقط اختصاص به مسائل جزئی عملی که ندارد. اسلام، باید در هر زمان پاسخ گوی نیازهای مسلمین باشد. و قوانین آن به عنوان قوانین زنده و قابل عمل در عرصه زندگی اجتماعی آنها، حضور داشته باشد. این معنای حفظ دین است و فقیه که باید حافظ دین باشد؛ یعنی باید توان چنین کاری را داشته باشد. و موانع پیاده شدن اسلام را از سر راه بردارد. در غیر این صورت، فقط یک مسأله گو خواهد بود، نه یک مرجع.
حوزه : بعضی از بزرگان عقیده دارند، چون ابواب فقه بسیار گسترده است، باید آن را به رشته های گوناگون تقسیم کرد، تا هر دسته ای از طلبه ها، طبق ذوق و استعداد خود، در رشته ای متخصّص شوند، نظر حضرت عالی چیست؟
استاد : این که کسانی در بعضی از ابواب فقه، بیش تر زحمت بکشند و به قول شما متخصص در آن باب بشوند، اشکالی ندارد. لکن یک بعدی شدن درست نیست؛ یعنی باید افراد، بر کلیات فقه، در تمام زمینه ها مسلط باشند. منتهی در بعضی از ابواب، تسلط بیش تر باشد، مانعی ندارد. بخصوص در مرجع که یک بعدی بودن هیچ معنی ندارد. البته هنگام استنباط حکم، یک مرجع می تواند از کسانی که در جهت موضوع حکم مورد استنباط، تخصص بیش تری دارند، کمک بگیرد، ولی نهایتاً، حکم و استنباط مال اوست و او باید چنین توانی داشته باشد.
حوزه : همان گونه که حضرت عالی هم اشاره کردید. امروز ما مشکلات سیاسی، اجتماعی داریم که کلید حل آنها در دست فقه است، یعنی باید حکم آن از نظر فقه اسلام مشخص گردد. حال اگر حوزه ها، جهت حرکت خود را، به سوی رفع این مشکلات قرار ندهند، آیا مسؤول نیستند؟
استاد : چرا مسؤول نباشند؟ مگر ما فقه را فقط برای درس در مدرسه می خواهیم. فقهی که نتواند در صحنه اجتماع راهگشا باشد، به چه درد می خورد؟ و فقیهی که نتواند مشکلات جامعه خود را حل کند، چه فایده ای دارد. این که تفقّه در دین واجب کفایی است، یعنی صرف آموختن و بحث کردن آن واجب است؟ یا پاسخ گویی به مسائل و مشکلات مردم مراد است؟
مشکلات مردم متفاوت است. گاهی مشکل در مسأله جزئی و فردی است و گاهی اسلام در صحنه عمل و برای پیاده شدن در سطح جامعه، مشکلاتی دارد. مگر ما نمی گوییم، جهت حرکت کلی نظام، باید منطبق با موازین اسلام باشد. خوب این فقیه است که باید این جهت را مشخص کند و این حوزه است که باید این گونه فقیه را بپروراند.
خلاصه این است که حوزه نباید تنها مسأله گو تربیت کند، بلکه باید کسانی را تربیت کند که بتوانند مسائل را در صحنه عمل، پیش ببرند و موانع آن را از میان بردارند.
امروز دنیا به ما چشم دوخته، تا ببیند، اسلام در زمینه عمل چقدر کارساز است.
در حقیقت، امروز اسلام به صحنه آزمایش کشیده شده است. در این جا، اگر ما به جای پرداختن به ضروریات، در مدرسه به بحثهای غیر ضرروری مشغول باشیم و اسلام در صحنه عمل مواجه با مشکلاتی باشد، قطعاً مسؤول بوده و اشتغال به آن بحثها، شبهه حرمت دارد.
حوزه : با توجه به این که شما عضو مجلس خبرگان اوّل بوده و عضو مجلس خبرگان دوّم هم هستید، اگر پیرامون این دو مجلس، صحبت یا خاطره ای دارید بفرمایید.
استاد : مجلس خبرگان اول که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برای تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی به فرمان حضرت امام، مدظله، تشکیل شد، یک ویژگی ممتاز داشت که از نظر اجتماع تعداد زیادی از مجتهدین مسلّم، برای بحث پیرامون مسائل سیاسی، اجتماعی، اسلام و تدوین یک قانون منطبق با موازین اسلامی، در طول تاریخ اسلام نظیر ندارد. مجتهدین مسلّم و فقهای خوبی گرد هم جمع شده بودند، تا یک قانون اساسی یعنی برنامه حرکت، برای یک دولت اسلامی بنویسند. البته آقایان دیگری هم عضو این مجلس بودند که مجتهد نبودند و به عناوین دیگری به مجلس راه یافته بودند. اما وجود فقها چشمگیر و قابل ملاحظه بود. حداکثر کوششی که در آن مجلس می شد، این بود که قانونی خلاف اسلام به تصویب نرسد. در هر مسأله ای موافقین و مخالفینی بودند و دامنه بحثها هم گسترده بود.
اما آنچه کوشش می شد و تمام همّ فقهای مجلس بر آن متمرکز بود، این بود که قانونی خلاف اسلام به تصویب نرسد. آنچه به عنوان قانون اساسی به تصویب رسید، این ویژگی را دارد که تنها قانونی است که جمعی از فقهای اسلام، این گونه با دقت و وسواس، بر روی آن کار کرده اند و ویژگی دیگر این قانون، این است که روح آن، موافق با مستضعفین و در جهت حمایت از آنان تنظیم شده است و وظایفی که برای دولت تعیین شده است، به نفع توده مردم و اکثریت ملت است، گرچه، اکنون دولت به لحاظ مشکلات فراوانی که دارد، ممکن است نتواند آنها را انجام دهد؛ اما جهت قوانین، جهت مردمی و به نفع عامّه مردم است. مسائل بخش خصوصی، بخش دولتی، مسکن، و تعلیمات عمومی همه دارای این جهت هستند که امیدوارم دولت هر چه زودتر توان و فرصت پیاده کردن آن را بیابد.
حوزه : در این مجلس چه کسانی توانستند از معلومات حوزه ای خود، در جهت تدوین قانون اساسی، استفاده بیش تر ببرند؟
استاد : وجود تمامی دوستان اهل علم به نحوی مؤثر بود. اما استفاده بیش تر را کسانی رساندند که جدا از معلومات حوزه ای با وضعیت اجتماع و جهان خارج از حوزه هم آشنایی داشتند. در حقیقت، این مجلس، یک جولانگاهی بود که فقه ناظر بر واقعیّات زمان، بازدهی بیش تر خود را، در آن به اثبات رسانید.
در این جا بد نیست یادی از مرحوم شهید دکتر بهشتی بشود. ایشان، ضمن فقیه بودن با قوانین مترقی دنیا هم آشنا بود، از وضعیّت جامعه خودمان و موقعیّت آن در جوامع دیگر دنیا هم با اطلاع بود. و مدیریت قوی ایشان در مجلس، تکیه بر اندیشه توانمندش داشت. حق و انصاف این است که ایشان، در این مجلس زحمت بسیار کشیدند. خدای رحمان بر درجات او بیفزاید.
حوزه : در پایان اگر توصیه و پیامی برای حوزه های علمیه و یا مجلّه حوزه دارید بفرمائید.
استاد : آنچه من پیرامون حوزه ها می اندیشم، همان است که بیان شد و این در حقیقت، پیام من، برای طلبه هاست که آنان زمینه ایجاد چنین حوزه هایی را، فراهم آورند و از خداوند متعال هم برای شما آرزوی توفیق کامل، در خدمت به حوزه های علمیه و طلاب عزیز را دارم و من اللَّه التوفیق و علیه التکلان.

مصاحبه با آیت اللَّه احمد فیاض(46)

از دورانی که اصفهان، جایگاه بلند فقاهت را در قبضه اقتدار داشت. چندی نمی گذرد. عالمان بزرگ، فقیهان سترگ، فیلسوفان بلند پایه و عارفان روشن بین آن دیار، هنوز - هر چند کم تر از شمار انگشتان دست - باقی مانده اند و از عظمت و رونق حوزه دیر پای اصفهان، نشانی به دست می دهند. اگر وقت را غنیمت نشماریم و محضر چند وراث باقی مانده از حوزه گرانپایه اصفهان را در نیابیم، بیم آن می رود که چندی بعد، برای نگارش تاریخ حوزه اصفهان، به دامن نوشته هایی دست یازیم که پسینیان به رسم حکایت، از زبان پیشینیان شنیده اند و این سرآغاز گرفتاری، در چنبره تاریخ نگاری خواهد بود که در دیار ما نه پُر به آن می پردازند و نه شسته و رفته!
شنیدن تاریخ یک پدیده از زبان افرادی که در درون آن پدیده بالیده اند و بزرگ شده اند و خود نیز از عناصر تشکیل دهنده آن پدیده بوده اند، اگر چه جسته و گریخته و ناپیوسته، جای اطمینان بیش تری باقی می گذارد و در آگاهی به آن پدیده، کمک در خوری را عرضه می دارد.
فقیه و عالم سخت کوش، حضرت آیت آللَّه فیّاض، مدرس پر صلابت و استوار حوزه اصفهان، از معدود باقی مانده های دوران شکوه حوزه اصفهان است؛ مدرّسی که سالیان سال، درس فقهاء بزرگ آن دیار را دیده و در پی آنان، مسند تدریس را به دست گرفته است و از این رهگذر، اطلاعاتی پر بها از آن بزرگان روی در نقاب کشیده، به دست می دهد.
در پای سخن فقیهان کهن سالی چون حضرت آیت اللَّه فیّاض نشستن، علاوه بر آن که انسان را با حوزه بزرگ اصفهان و فقهاء آن دیار، آشنا می سازد و نمایی از تفکّر حاکم بر حوزه قدیم اصفهان را به دست می دهد، نکات نغز و آموزنده فراوانی، دست گیر طالبان فضایل اخلاقی می سازد؛ چرا که حضرت آیت اللَّه فیّاض، مدرّس پاک سیرت، بی آلایشی و بی پیرایه ای است که در نهایت سادگی و قناعت زندگی 80 ساله خویش را طی کرده و می کند و همچنان تدریس را وجه همت خویش ساخته است. پیداست در شرایط کنونی که پاره ای، چهار نعله به سوی زندگی مصرفی می تازند، گزارش زندگی این بزرگان - دست کم - تذکاری می تواند باشد برای عزیزانی که در طلب سعادت اند و این که باور آوریم، بهشت را به بها می دهند نه به بهانه!
در خاتمه، ضروری است تذکّر داده شود که دست اندرکاران مجلّه، با این که اعتراف دارند: طلبه های امروز با واقعیّت های اجتماعی بیش تر سر و کار دارند(47)، لکن بر این هم معترفند که قناعت، صفا، استوار و بلند همتی را، بیش تر باید در زندگی کهنسالان بجویند و از همین روی، در انتخاب افرادی که با آنان مصاحبه می شود، سراغ هر دو گروه را می گیرند؛ چرا که ویژگیهای هر دو گروه را برای طلبه، ضروری و بایسته می بینند. و بر خوانندگان مصاحبه است که در مصاحبه ها، آن بخشی از بهای بیش تری دهند که درسی برای زیست علمی، صنفی و اجتماعی دارد. بر این اساس، آن جایی که حضرت آیت اللَّه فیّاض، از حوزه اصفهان می گوید، گوشه هایی از سیر تاریخی حوزه ها را بجویند و در جایی که سخن از تخصّص فقه می راند، رهنمودی برای نظام درسی حوزه بیابند و چون زبان به نصیحت می گشاید پند گیرند و ره یابند!
حوزه : با سپاس از این که دعوت ما را پذیرفتند، در آغاز گوشه هائی از زندگی خودتان را بیان کنید.
استاد : بنده، احمد، فرزند مصطفی فروشانی سده ای [خمینی شهری ]، متولد سال 1324 ه ق، پدرم امام جماعت، معتمد و مرجع حلّ مشکلات مردم و نیازمندیهای ایشان - در آن منطقه - بود. ابتدا، همان سده خدمت سید جلیل القدر، مرحوم سید مصطفی، مقدمات: (صرف میر، عوامل فی النحو و...) را خواندم، بعد به اصفهان رفتم، خدمت شیخ محمد علی حبیب آبادی، در مدرسه نیماورد، سیوطی و شرح نظّام را خواندم. خدمت مرحوم شیخ علی یزدی، شرح لمعه و از مرحوم میرزا احمد اصفهانی؛ قوانین الاصول را درس گرفتم. مقداری از همین قوانین را پیش حاج ملّا حسین دولت آبادی خواندم. پس از آن فرائد الاصول، متاجر، وکفایه را خدمت مرحوم آقا سید محمد نجف آبادی، که از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی بود و در مدرسه جدّه تدریس می کرد، فرا گرفتم و خارج کفایه را خدمت مرحوم حاج میرزا محمد صادق یزدآبادی، از علمای مبرّز اصفهان، خواندم.
پس از اینها در سال 1364 ق، عازم نجف شدم و چهار سالی در آن جا ماندم و از خدمت استادانی مانند: مرحوم آیت اللَّه سید عبدالهادی شیرازی(48) استفاده بردم. ایشان مردی بسیار متین، بزرگوار، سنگین و رعایت کننده آداب بود، از جهت اخلاقی ممتاز بود، مواظب بود که در محضر و مجلسش حرف لغو، غیبت و کلام نابجا گفته نشود. خیلی با وقار بود. هر کسی که خدمت ایشان می نشست، هم کسب علم می کرد و هم کسب اخلاق. در تقوی کامل بود.
و نیز درس مرحوم آیت اللَّه شیخ محمد کاظم شیرازی(49) می رفتیم، که ایشان از علمای مبرّز و از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی بود. بسیار خوش مجلس و خوش صحبت بود، محفل را گرم می کرد.
همچنین درس مرحوم آیت اللَّه سید جمال الدین گلپایگانی(50) می رفتم. ایشان درس خارج می گفت، البته شاگرد کم داشت. اهل ریاضت، تهذیب نفس، و اخلاق بود، لذا تأثیر نفسش بسیار فوق العاده بود، و شاگردان از ایشان بهره ها می بردند. وقتی می خواستم از نجف برگردم فرمود: می روی ولی پشیمان می شوی.
گفتم: بر می گردم.
فرمود: معلوم نیست.
اتّفاقاً همین جوری شد و پشیمان شدم، زیرا فقه و اصول نجف قوی تر بود، و به درس و بحث بهتر می رسیدیم، امّا چون مادرم با من بود، اصرار داشت که آب و هوای نجف به من نمی سازد، لذا مجبور شدم که بر گردم.
خدمت آیت اللَّه سید محمود شاهرودی هم درس خواندم، و کم و بیش درس مرحوم آیت اللَّه حکیم هم - که عربی درس می گفت - می رفتم.
حوزه : در آن زمان حوزه نجف توسط چه کسی اداره می شد؟
استاد : تا مرحوم آسید ابوالحسن اصفهانی(51) بود که توسط ایشان اداره می شد و همه چیز در اختیار ایشان بود. وقتی که ایشان فوت کرد، اداره حوزه تقسیم شد بین حاج سید عبدالهادی شیرازی، مرحوم شاهرودی، حاج شیخ کاظم شیرازی و...
تا مرحوم سید بود، مرجعیّت در ایشان وحدت داشت ،امّا پس از ایشان تقسیم شد.
حوزه : برای شوکت و قدرت اسلام و مرجعیّت، وحدت آن بهتر نیست؟
استاد : بله، اگر وحدت داشته باشند بهتر است و اختلافی نمی افتد، چرا که تفرق اشکالاتی را به بار می آورد.
حوزه : حضرتعالی، در خدمت اساتید گرانقدری تحصیل نموده اید و یا با آنان معاشرت داشته اید. از خاطراتی که از این بزرگان در یاد دارید، بهره مندمان بفرمائید.
استاد : یکی از اساتید ما، مرحوم آیت اللَّه سید محمّد نجف آبادی بود که بیش تر خدمت ایشان درس خواندیم. البته درس مرحوم آیة اللَّه سید علی نجف آبادی هم می رفتیم.
ایشان (مرحوم سید علی) مرد زاهد، متواضع و بی آلایشی بود.. در علوم و فنون گوناگون جامع بود، هم منبر می رفت، هم درس می داد و هم خوش بزم بود، اما مواظب بود که برخورد نامناسبی پیش نیاید. در جنگ جهانی صدماتی دیده بود و همان باعث شده بود که مقداری حواسش جمع نباشد. البته خوش فهم و خوش درک بود. هر چه را می پرسیدی حاضر بود. و سرعت انتقال خوبی داشت، و بدون نیاز به مطالعه جواب می داد.
حاجیه خانم مرحومه امینیّه(52) - که از اعیان بود - از ایشان تقاضا کرده بود، که در منزلش درس بگوید، لذا ایشان می رفت و به آن خانم کفایه و خارج درس می گفت. آن خانم درسهای دیگر را خدمت آقایان دیگر خواند، تا این که اجازه اجتهاد گرفت و سپس حوزه درسی تشکیل داد که بعضی از همین خانمهای فاضله ای که هستند از شاگردان آن مرحومه اند.
استاد دیگر ما، مرحوم آیة اللَّه سید مهدی(53) دُرچه ای بود. مرحوم آیت اللَّه سیدمحمد باقر(54) هم بود. که مرجعیّت به عهده ایشان بود و مرد بسیار نزیه و مواظبی بود. طلاب هراس داشتند که پیش ایشان سخن لغوی بگویند. در مدرسه نیماورد فقه و اصول می گفت و کسانی مانند مرحوم آیت اللَّه بروجردی به درس ایشان شرکت می کردند. ایشان بسیار اهل قدس و تقوی بود. روز شنبه به شهر می آمد و عصر چهارشنبه به درچه بر می گشت، آن جا نماز می خواند و منزل داشت. بیش تر همّش در فقه و اصول بود. حوزه درسش گرم بود، صبحها در مسجد نو درس فقه و اصول می گفت و عصر هم برای افرادی که نبودند یا درست نفهمیده بودند همان درس ها را تکرار می کرد.
استاد دیگر ما، مرحوم آیة اللَّه حاج میرزا محمد صادق یزد آبادی بود، که ایشان نیز مانند مرحوم درچه ای بسیار معقول و متین بود و مواظب که لغوی انجام ندهد.
مرحوم شیخ محمد(55) حکیم خراسانی (تربتی) - که همین شیخ بهلول معروف پسر برادر ایشان است - بود، که خدمت ایشان، منظومه و اشارات می خواندیم. مرد بی آلایشی بود. در همین مدرسه [صدر] حجره داشت، تا آخر عمر مجرّد ماند، و به خاطر این که وضعیّت مساعد نشد، زن نگرفت. با عسرت هم زندگی می کرد، مناعت طبع داشت. و زیر بار این وجوهات نمی رفت. مقداری از مخارجش را مرحوم حاج آقا رحیم ارباب متکفل بود. شبهای جمعه در منزل مرحوم ارباب، مهمان می شد.
و استاد دیگر ما، مرحوم آیت اللَّه حاج میرزا علی (56) آقا شیرازی بود. حجره ایشان، کنار حجره من بود. درس نهج البلاغه می گفتم و عموم شرکت می کردند. فقط همین درس را داشت. در قدس و تقوی معروف بود. وقتی به نماز می رفت و طلبه ها می فهمیدند، اقتدا می کردند. البته در طبّ قدیم هم وارد بود و قانون بوعلی را تدریس می کرد. لکن جنبه اخلاقیش بیش تر اهمیّت داشت و بیش از جنبه طبّی اش مورد توجه بود.
حوزه : با مرحوم الهی قمشه ای هم رابطه ای داشتید؟
استاد : نه چندان. با ایشان آشنا بودیم، ولی ارتباطی که کسب فیض کنیم نبود. مدتی ایشان در اصفهان بودند که به حجره ما رفت و آمد داشتند.
حوزه : زمانی حوزه اصفهان مرکز حکمت بود، امّا اکنون از رونق افتاده است.
استاد : بله خیلی فرق کرده است. آن زمان قم و دیگر جاها تابع اصفهان بود و حالا اصفهان تابع قم شده است. پیش از آمدن حاج شیخ عبدالکریم، قم مرکزیّتی نداشت. و هنگامی که ایشان آمدند، طلبه ها به قم رفتند و آن حوزه رونقی گرفت. پیش تر هم می گفتند که علم از نجف [مانند آبی که به زمین فرو رود] فرو می رود، و در قم منتشر می شود. تقدیر چنین بوده که قم مرکز شود. و در اخبار هم از قم خیلی تعریف شده است. آنقدر قم ارزش پیدا می کند که مقدار خوابگاه یک اسب را هزار دینار می خرند.
حوزه : گویا بزرگانی مانند مرحوم بهشتی و مطهّری، خدمت شما تحصیل کرده اند؟
استاد : پیش از این که نجف مشرف شوم، مرحوم شهید بهشتی، پیش من سیوطی می خواند. و پس از بازگشت از نجف شرح لمعه را خواند. فرد با استعدادی بود، لازم نبود خیلی شرح بدهم، پیش مطالعه می کرد، و همان که می گفتم متوجه می شد. در همان زمان که پیش ما لمعه می خواند، خود ایشان هم درس معالم می گفت. و اما مرحوم مطهری، پس از بازگشت ما از نجف، به توصیه استادش، مرحوم حاج میرزا علی آقای شیرازی، که کنار حجره ما حجره داشت، قسمتی از فرائد را پیش ما خواند؛ زیرا از حاج میرزا علی آقا پرسیده بود که قسمتی از فرائد را نخوانده ام، پیش کی بخوانم، ایشان ما را معرفی کرده بود. بعد هم مرحوم شهید مطهری با ما آشنا شد، هر که از پیش ایشان می آمد، برای ما سلام می رساند و اظهار تشکر می کرد. مرحوم مطهری پیش حاج میرزا علی آقا و مرحوم ارباب(57) - که در جنبه های حکمت و ریاضی و... قوی بود و جامع - رفت و آمد می کرد و از ایشان استفاده می برد. مرحوم ارباب به ایشان احترام می گذاشت. در درس ما هم که شرکت می کرد، معلوم بود که خوش ذوق و با استعداد است.
حوزه : بزرگانی مانند مرحوم ارباب، استاد ایشان مرحوم جهانگیرخان قشقایی و محمد رضا قمشه ای، با این که در دانش و اخلاق مقام والایی داشتند، امّا ملبس به لباس روحانی نشدند، آیا جهت خاصی داشت؟
استاد : حاج آقا رحیم، وقتی نماز می خواند، عمّامه سفیدی داشت که به جای کلاهش می گذاشت. نمی خواست سیره پدرانشان را ترک کند؛ لکن برای لباس روحانیّت ارزش خاصی قائل بود.
حوزه : نسبت به امام، مدظله العالی، آیا مطلبی دارید که بیان فرمایید؟
استاد : مقام ایشان محتاج به تعریف من نیست، ایشان آفتابند، آفتاب نیاز به تعریف ندارد، آفتاب آمد دلیل آفتاب، خودش معرّف خودش هست.
در نتیجه التجاء به حضرت امیر(ع) مقامی به ایشان داده شده است، که فوق اینهایی است که شما تصور می کنید. مقام معنوی ایشان، بیش از مقام ظاهری ایشان است. خداوند تأییدشان کند. ان شاءاللَّه.
حوزه : آیا تألیفی هم دارید؟
استاد : تألیف منظّمی ندارم. زمانی، رساله ای در شروط ضمن عقد، از تقریرات درس مرحوم آیت اللَّه آسید محمد نجف آبادی، نوشتیم که خطی است. و یک سری متفرقات هم هست که جمع نکرده ام و تصمیمی هم به تدوین آنها ندارم. تمام کوششم در همین تدریس بوده که وقتی برای تألیف پیدا نکردم و اکنون هم، به زحمت همین یک درس را می گویم.
حوزه : پس از بازگشت از نجف، به چه کارهایی در حوزه اصفهان پرداختید؟
استاد : در کارهای اجتماعی که دخالتی نداشتم، و فقط مشغول درس و بحث بودم. آن جا که باید درس بخوانم، درس می خواندم و آن جا که باید تدریس کنم، تدریس می کردم. کتابهایی مانند فرائد الاصول و متاجر را درس می دادم.
در مدرسه صدر، پس از درس ما مرحوم آیت اللَّه خادمی تدریس می کرد ایشان علاقه زیادی به من داشت.
به تدریج، درسهای دیگری مانند: مکاسب، کفایه و... را گفتم، پس از آن مستمسک را شروع کردم و اکنون حال درس دادن ندارم، فقط برای خالی نبودن عریضه، کتاب قضاء و شهادات جواهر را بنا به تقاضای آقایان می خوانیم.
حوزه : خواندن علم اصول و کتابهایی که پیرامون این علم نوشته شده است در چه سطحی لازم است و در تحصیل اجتهاد، مدخلیّت دارد؟
استاد : به مقداری که انسان از قواعد اصولی مطّلع باشد، که کجا و چگونه، استعمال می شود، کتابهایی مانند: معالم، قوانین و فرائد خوانده شود کافی است، البته اگر کسی خارج اصول خواسته باشد برود، مانعی ندارد، ولی لازم نیست. همین سه کتاب در اصول، کافی است. و طلبه را در حدّ یاد گرفتن قواعد کلّی اصول کمک می کند.
حوزه : آیا از زندگی تحصیلی و تدریسی که پشت سر گذارده اید، رضایت دارید؟
استاد : هر آنچه پیش آمده همه اش خیر و خوب بوده است، من اهل گفتن این که چرا این جور شده و یا آن جور شده، نیستم. هر چه پیش آمد، قضای الهی است و راضی هستم.
حوزه : شما از برخی بزرگان اجازاتی دارید، لطفاً درباره ایشان صحبت فرمایید.
استاد : یکی از ایشان، مرحوم آیت اللَّه حاج سیدابوالحسن اصفهانی است. اواخر عمرش بود که مریض شد و درسی نمی گفت - درس اصلی را همان مرحوم سید عبدالهادی شیرازی می گفت - وقتی خواست برای معالجه به شام برود، من این اجازه را از ایشان گرفتم. آرزو داشتم که سالم برگردد و برای درس خدمتشان برسم که در همان سفر فوت کردند و جنازه ایشان را با جلال و شوکت بسیار فراوانی، در کربلا و نجف تشییع کردند و سمت چپ در قبله حرم حضرت امیر(ع) - کنار استادشان آخوند خراسانی - دفن کرد. سمت مقابل، مرحوم سیّد اسد اللَّه شفتی، پسر حاج سیّد محمّد باقر که مسجد سیّد را ساخته است، دفن شده است. مردم عزاداری بسیار مفصّلی برای ایشان بر پا کردند.
از مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی(58)، اجازه روایتی دارم. ایشان مرد بسیار با تقوا و بزرگی بود. منزل و نماز ایشان می رفتیم. همان گونه که مرحوم حاج میرزا علی آقا ممتاز بود. حاج آقا بزرگ هم - در نجف - ممتاز بود و خواص در نماز ایشان شرکت می کردند.
و از مرحوم ملّا حسین فشارکی(59). اواخر عمرشان بود که این اجازه را نوشت. مرد بسیار جلیل القدر و بزرگواری بود. فقیهی بود که تمام مسائل را مستحضر بود. درس هم می گفت، و مبرّزین از علماء شرکت می کردند. خلاصه، بسیار متین بود، منبر هم می رفت و مخصوصاً در ماه مبارک رمضان که احیاء هم می گرفت.
حوزه : در گذشته، علما و فضلا، مقیّد بودند که از اهل فن اجازه روایتی بگیرند، اکنون این تقیّد کم شده و چندان مورد توجّه نیست، نظر شما در این باره چیست؟
استاد : سند اخبار، باید متصل باشد، چرا که اگر روای بگوید: که از کی شنیدم و ایشان برای من خواندند، بهتر است تا بگوید: در فلان کتاب دیدم. انتساب به آن کسانی که از معصوم(ع) روایت دارند، بسیار با ارزش است. بهتر این است که افراد پیش هم رفته، سند اخبار را تصحیح کنند و سپس مضمونش را نقل کنند. یک وقت می گوید: حدّثنی فلان و یک وقت می گوید: در فلان کتاب دیدم.
پس اگر این اجازه روایتی رونق پیدا کند، بسیار خوب است. وگرنه با منقطع شدن نسلی که اجازه روایی دارند، تسلسل اجازات به هم می خورد و برای به دست آوردن سند صحیح، باید زحمت کشید و دست به دامن کتابهای رجالی شد. امّا استاد حدیث، مستحضر است و می تواند بگوید: این حدیث که از فلان کس نقل شد و او از دیگری نقل کرده است، درست است یا نه.
حوزه : با توجه به سابقه طولانی شما، در تدریس کتابهای حوزوی، و شرایط خاص زمانی، آیا تغییر و تحولی را در این کتابها لازم نمی دانید؟
استاد : حجم این کتابها، هر روز زیادتر می شود و کم نمی گردد. حاشیه هایی هم که در متن تغییری نمی دهد، نوشته می شود، مفید هستند. به نظر من نباید کم یا زیادی در این کتابها انجام گیرد. و به همین گونه که هست و سابق بر این بود، هم، مانند: فراگرفتن زبانهای خارجی و موضوعات دیگر که لازم است، بروند. ولی سعی اصلی ما باید در تعلیم دینی باشد که همان فقه و اصول است. و به هامان ترتیبی که نوشته شده است، تحصیل شود. نباید خَلط بین تحصیلها کرد. چه زیبا گفتند آن عالم که گفته است: من با هر ذی فنونی که مباحثه کردم، غالب شدم، مگر با ذی فنّ که مغلوب گشتم.
بله، اگر یک فنّ درست خوانده شود، بهتر از آن است که چند فنّ ناقص تحصیل گردد. یک عدّه که برای تحصیل حکمت خوبند، و استعدادش را دارند - پس از اتمام سطح - حکمت بخوانند. یک دسته فقه و اصول فرا بگیرند، و یک عدّه علوم ضروری جدید را. پس از اتمام سطح، هر عدّه ای به تناسب ذوق و استعدادشان تخصصّی بشوند.اکنون حوزه ها چنین نیست، ولی خوب ست که چنین شود. طلاب و حوزه های علمیه، باید ببینند که امروزه، در تبلیغ و غیره چه چیزهایی لازم است، به حسب استعداد، همان را دنبال کنند.
حوزه : آیا در اخلاق استاد خاصی داشتید؟
استاد : خیر، همان کتابهای اخلاق را می خواندیم، پیش استاد بخصوصی نخواندیم. یعنی در آن زمان، چه در نجف و چه در اصفهان ،درس اخلاق خاصّی نبود، لااقل من خبر نداشتم. با آقایانی که محشور بودم و معاشرت داشتم، از اخلاق و معاشرتشان بهره می بردم.
حوزه : کدام یک از استادان در شخصیّت و رشد شما، بیش تر مؤثر بوده اند؟
استاد : در نجف، همان مرحوم آیت اللَّه سید جمال الدین گلپایگانی بود. و در اصفهان هم، پسران مرحوم کلباسی بزرگ(60): مرحوم حاج میرزاهدی و میرزا جمال، بودند. که حاج میرزا هدی در علم حدیث بسیار وارد بود و درسی در رجال حدیث داشت که خدمتشان می رفتیم. تألیفاتی هم داشت. مرحوم میرزا جمال درس و بحثی نداشت، فقط منزلشان رفت و آمد داشتیم. خیلی مواظب بودند که حرف لغوی نزند، و ما حرف لغوی از ایشان نشنیدیم. همیشه مشغول فکر و ذکر و درس بود. حاج آقا رحیم ارباب، فرموده بودند که: این دو برادر به ملک اشبهند تا به انسان.
حوزه : پیرامون اخلاق و تهذیب نفس، راهنمایی مان بفرمایید.
استاد : کتاب آداب المتعلّمین را بخوانید و عمل کنید، و نیز کتاب شهید ثانی منیة المرید را، که بهترین کتاب برای اخلاق است. مواظب باشید که عمده تقواست: اتقواللَّه و یعلمکم اللَّه هر چه تقوا بیش تر و بهتر باشد، قلب روشن تر و استفاده بیش تر می شود. تا تقوا نباشد، درسی هم که می خوانید از بین می رود. تقوا پایه همه چیز است. راه کسب علم همین درس خواندن و تعلّم است، که اگر با اخلاق و تقوا همراه باشد، قابلیّت دریافت نور الهی پیدا می شود، و الهام خدایی نصیب می گردد. شرط عمده تحصیل همان تقواست. به تدریج رفع نقص کنید و از خداوند استعانت بجویید.
این دو کتاب را از معلّمی که خودش خوب و متعهّد باشد درس بگیرید، از استادانی مانند حاج آقا رحیم ارباب، که واقعاً اخلاقی بود، مثل حاج سید جمال الدین گلپایگانی، که اهل ریاضت بود، که قم هم خالی نیست. خلاصه از کسانی که مواظب هستند و تقوا دارند.
من نصب نفسه للناس اماماً فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره، ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه، و معلّم نفسه و مؤدّبها احقّ بالا جلال من معلم الناس و مؤدّبهم(61)
آن که می خواهد تأدیب نفس دیگران بکند، باید شروع به تأدیب نفس خودش بکند و بعد به سراغ دیگران برود، تا نَفَسش مؤثر باشد.
ذات نایافته از هستی بخش - کی تواند که شود هستی بخش
کسی که خودش ناقص است، چطور می تواند کسی را هدایت کند.
در راه تحصیل، بر ناملایمات صبر کنید و تحمّل داشته باشید، تا به جایی برسید. در کوشش و تحصیل علم پایدار باشید. تا صبر نباشد نتیجه نمی دهد.
واصبر و ما صبرک الا باللَّه...
صبر کنید تا خداوند هم صبر بدهد.
در مسائل اجتماعی هم تا جایی که ممکن است شرکت کنید، روحانیونی که به درد جنگ و تبلیغ می خورند، به جبهه بروند. کسانی که می توانند تبلیغ کنند، بجنگند و یا خدمتی دیگر بکنند، به جبهه بروند. روحانیونی هم که در گوشه و کنار مملکت: در دانشگاه ها، ادارات، نهادها و منصبها هستند، به مقدار ضرورت باشند وگرنه به جنگ بروند. خلاصه یا در جبهه یا در پشت جبهه، باید خدمت کرد و مشغول بود. وقت را غنیمت بشمارید. جوان باید وقت را غنیمت بشمارد. تا پیر نشوید نمی فهمید که جوانی چقدر ارزش دارد. حرف بیهوده، شوخی و حرف دنیا نزنید. مواظب باشید، اگر نقصی دارید از خود دور سازید.
واجبات را انجام داده و محرّمات را ترک کنید. صبر در اطاعت داشته و خدمت کنید، تا ذخیره ای برای پیری باشد. هر کاری که در جوانی انجام دهید، فایده اش را در پیری می برید.
توزیع الوقت توسیعه. منظّم و مرتّب باشید، هر ساعتی را برای کاری معین کنید و مواظبت کنید که آن کار را در آن ساعت انجام دهید. اگر ساعتی فوت شد، ساعت بعدی را مواظب باشید. اوقات استراحت، غذا خوردن، عبادت و تحصیل خود را معیّن کنید. از خواب که بلند می شوید، معلوم باشد که در هر ساعتی چه کاری دارید، مثلاً، اول نماز، بعد قرآن، درس، مباحثه و... بی نظمی لطمه می زند. این جور نباشید که هر چه پیش آمد. یک وقت صبح بر می خیزید، حرف بی فایده و بی نتیجه می زنید، سلب توفیق می شود، بعد متوجه می شوید که می خواستید فلان وقت و فلان وقت را درس و مطالعه داشته باشید، ولی از دست شما رفته است.
اگر برنامه نداشته باشید، از وقت نتیجه نمی گیرید و با صحبتهای متفرقه، وقت گذرانی می کنید، پیر که شدید، افسوس می خورید که چرا استفاده نبردیم، عمر بیهوده هدر رفت. در معاشرت با مردم راه متوسط را انتخاب کنید. نه افراط نه تفریط. اخلاق اسلامی را عمل کنید. سلوک شما با اخلاق اسلامی باشد. همه می دانند صدق خوب است و کذب بد است، امّا گاهی کذب مصلحت آمیز بهتر از صدق مفسده انگیز است. باید مطلع بود که کجا، چه باید کرد؟ ملاک در انسان، عقل است. عقل اگر عامل شد، خودش نشان می دهد که چه باید کرد. نه خیلی شلوغ و هرجا برو و هر جا بنشین باشید و نه منزوی. بعضی قصدشان از انزوا این است که برای خودشان شخصیت قائل می شوند، ولی برخی ذاتاً اهل معاشرت نیستند و قصدی هم از انزوا ندارند؛ این اشکالی ندارد، افراد که همه یک جور نیستند. امّا بهتر است که رفتار آدم بینابین باشد؛ نه آن جور که ترک معاشرت کند و نه آن که خودش را در هرجا و جمعیتی شریک کند.
تا بتوانید یک کاری که نفعی به دیگران داشته باشد، انجام دهید و مواظب باشید که ضرر به کسی نزنید.
تا توانی دلی به دست آور - که دل شکستن هنر نمی باشد
مواظب باشید که کسی را از خودتان نرنجانید. با شوخی باشد یا با جدّی. همیشه خدا را حاضر و ناظر در کارهایتان بدانید، غافل نشوید، مثل این که کسی بالای سر شما ایستاده و مواظب کار شماست. خدا را در هر آنی حاضر بدانید، چه در خلأ و چه در ملأ.
با مردم هم از روی مصالحه و صفا پیش بیایید.
هیچ وقت هم غیبت از یکدیگر نکنید، تا دشمنی پیش نیاید.
قلب سلیم داشته باشید: یوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی اللَّه بقلب سلیم
همه را خوب بدانید، مگر این که خلافش ثابت شود. سوء ظن به کسی نبرید. بر اثر سوءظن، آدم خودش را می خورد. همیشه حسن ظن داشته باشید. از دیگران قلبتان صاف باشد.
حوزه : فرمودید که: برخی از استادانتان اهل ریاضت بودند، منظور از ریاضت و شیوه آنچه بود؟
استاد : هر ماه سه روز روزه، تهجّد و زیارت اباعبداللَّه (ع). این سه عمل سرمشق است و انسان به این سه چیز نیاز دارد. و عمده تقواست. منظور از اربعین و چله نشینی که شنیده اید، همین طور بوده است؛ روزه می گرفته اند، افطارشان کم بوده است. چهل روز پی در پی مشغول تهجّد و شب را با دعا و نیایش به سر می بردند، و عباداتی را انجام می دادند؛ تا برایشان صفای قلب پیدا می شد. فقط به کارهای ضروری زندگی می پرداختند، احتیاج به فراغت بال داشتند.
حوزه : خود حضرت عالی، از کدام یک از اعمالتان بهره بیش تری برده اید؟
استاد : از زیارت ابا عبداللَّه (ع) بیش از اعمال دیگر بهره برده ام. اول زیارت مختصری است که باید پیش از زیارت عاشورا خوانده شود، سپس نماز زیارت، بعد مشغول زیارت شده و در آخر هم نماز آخری. عمده، باید حواس جمع باشد، لقلقه زبان نشود.
حوزه : با این کسالت و ضعف مزاجی که دارید، از زحمتی که دادیم، عذر می خواهیم.
استاد : من از شما معذرت می خواهم که قدرت حرف زدن بیش از این نداشتم. امیدوارم که همیشه مؤید و منصور باشید.
خداوند، همیشه شما را موفق بدارد. و در خدمت اسلام و مسلمین ساعی و مؤید باشید.
ان شاء اللَّه که همیشه فکرتان خیر باشد.
خداوند، ما را بر آنچه رضای اوست بدارد، و از آنچه سخط او در آن است، باز دارد. آنجور که می خواهد و راضی است، آن گونه شویم. ان شاءاللَّه. اللهم اجعلنا کما تحبّ و ترضی.

مصاحبه با استاد، آیت اللَّه محمد تقی جعفری(62)

(بخش نخست)
این بار، پای سخن فقیهی نشستیم که اراده و کار مستمر، تار و پود زندگیش را شکل می دهد. همّت والا و عزم راسخش، آرزوهای او را در سایه سار لطف بیکران الهی به گُل می نشاند و پشت کار اعجاب انگیز وی، شکوفه های اراده و تصمیم را به ثمر می رساند.
استاد جعفری، غوّاص پولادین اراده، خطر خواهی است که بی محابا به دریاهای معارف می زند و سربلند بیرون می آید. پای نهادن در میان امواج خروشان مثنوی معنوی جلال الدین رومی و سرافراز بیرون آمدن، کار هر کسی نیست. چه بسیار صاحبان فضلی که در برابر امواج پیل افکن آن، زمین گیر گشته اند و از مولوی بتی ساخته اند و از مثنوی کتابی آسمانی و از خود عبدی درمانده! و چه بسیار کوته بینان کم ظرفیتی که کودکانه مولوی را ماتریالیست دانستند و به تلاشی بی ثمر دست یازیدند.
استاد جعفری، مردانه گام در این دریا نهاد و زوایای آن را در نوردید و بی آن که خویش را در امواج آن گم کند، راهی از دریا به دریا گشود.
مولوی، استاد را عاشق و شیفته نساخت و همان گونه که خود می گفت: تنها خیره کرد: استاد نیز مولوی را کم بها نداد و اگر چه گه گاه توسن انتقاد را بر دشت مثنوی می راند. امّا در جای جای تفسیر اشعارش به عظمت وی گواهی می دهد.
استاد جعفری وقتی دریای مثنوی را در نوردید، شیفته شگفتیهای اقیانوس گشت و به دنیای عظیم نهج البلاغه، سخن علی (ع) گام نهاد. در این جاست که استاد سخن اندیشمندان غرب را در شعاع درخشش کلام علی(ع) قرار می دهد تا همه را در برابر عظمت سخن مولا(ع) به زانو در آورد و چه نیک از عهده بر می آید.
استاد جعفری بیش تر به عنوان یک فیلسوف شناخته شده است و کم تر به عنوان فقیه! و این نه تقصیر جامعه است که از آثار شعاع آگاهیهای فلسفی استاد و بازتاب کارهای تألیفی وی در زمینه فلسفه است.
خوانندگان محترم در این مصاحبه، با چهره دیگر استاد آشنا خواهند شد. چهره فقیهی که وقتی از نجف برمی گشت بزرگی خطاب به وی می گوید: جعفری! در ایران فقط فقه و اصول لازم نیست، باید مطالب دیگر هم بلد باشی.
استاد جعفری در حوزه های مختلفی به تحصیل پرداخته است و از چند و چون آنها به دقّت آگاه است. اساتید فراوانی دیده و از کم و کیف درسهای زیادی آگاه است. خاطرات فراوانی از فقهاء و بزرگان حوزه های: نجف، سامراء، تبریز، قم و مشهد به خاطر دارد که صفحه های مجلّه آوردن همه آنها را بر نمی تابد، همان گونه که مجال کم استاد، مجال نمی دهد که استاد در هر مورد توضیح بیش تری دهد و به ناچار از مقوله های مختلفی گذرا می گذرد. با این همه، در این شماره بخشی از گفت و گو با استاد را چاپ می کنیم و بخش دیگر آن را به آینده موکول می کنیم.
امید که سیره سالکان و کلام صالحان، ره توشه راهمان باشد.
حوزه
حوزه : در ابتدای این گفت و گو، آشنایی با زندگانی پربار تحصیلی و تدریسی حضرت عالی، برای حوزه های علوم دینی جالب توجه و ارزشمند است. آنچه به این آشنایی ضرورت می بخشد، شهرت استاد در تحقیقات فلسفی، اعتقادی و اجتماعی است که موجب شده است تا زوایای دیگری از زندگانی علمی شما از جمله بخش تحصیلات فقهی و اصولی و تحقیقات در این زمینه چندان آشکار نباشد.
استاد : من در حدود سال 1304 در تبریز متولد شدم. تحصیلات مقدماتی را در همان شهر گذراندم و بعد برای ادامه تحصیل به تهران آمدم. مقداری از متن رسائل، مکاسب مانده بود که در تهران خواندم. همچنین در درس مرحوم آیت اللَّه آقا شیخ محمد رضا تنکابنی( ابوی آقای فلسفی) نیز شرکت می کردم. در این زمان مرحوم آقا میرزا مهدی آشتیانی در مدرسه مروی معقول تدریس می کردند که من با اشتیاق کامل و میل فراوان، در این درس نیز حضور داشتم.
البته من از همان ابتدای تحصیل علاقه زیادی به معقول داشتم و در وجودم میل به هستی شناسی موج می زد. چند روز پیش یکی از همدوره های گذشته این جا آمده بود، در ضمن صحبت می گفت: شما از همان دوران سیوطی و مغنی علاقه به معقول داشتید. به خاطرم می آورد که پیش چه کسانی برای درس می رفتیم و چه مباحثه هایی داشتیم. بعد از تهران مشرف شدم به قم. زمان آقایان اربعه بود، آیات عظام: مرحوم صدر، مرحوم خوانساری، مرحوم حجت و مرحوم فیض، رحمت اللَّه علیهم جمیعاً. حدود یک سال از آمدن من به قم گذشته بود که نامه ای از تبریز آمد که مادرتان مریض است، من برگشتم تبریز. البته ایشان فوت کرده بودند. در تبریز مرحوم آیت اللَّه میرزا فتاح شهیدی، صاحب حاشیه بر مکاسب، به من اصرار زیاد کردند که نجف بروم و می فرمودند: نه تهران بمان، نه قم، بروید نجف. مقدار زیادی از مقدمات سفر را هم ایشان تهیه کردند و رهسپار نجف شدیم.
زمانی که من وارد نجف شدم یکی دو هفته بعد از فوت دو بزرگوار مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی، معروف به کمپانی و مرحوم آقا ضیاء بود. این موقع بود. من یکبار دیگر جلد دوم کفایه را در نجف خواندم و بعد رفتم درس خارج. اولین درس خارج من درس مرحوم حاج شیخ کاظم شیرازی بود. مرحوم حاج شیخ کاظم شیرازی بسیار مرد مربی و فقیه با اخلاقی بود. با اخلاق و فقیه، از این رو درس بسیار سازنده ای داشت. ایشان بسیار مورد توجه آیات و مراجع عظام بخصوص مرحوم آیت اللَّه میرزا محمد تقی شیرازی بود. مقدار زیادی از طهارت و مکاسب محرمه را از حضور ایشان استفاده کردم. بعدها نیز ایشان یک دوره طهارت در مدرسه قوام فرمودند که من حضور داشتم. همزمان با دروس فقه، در درس اصول آیت اللَّه خوئی شرکت می کردم. همچنین در اصول، خارج مقالات آقا ضیاء را خدمت مرحوم آقا میرزا حسن یزدی خواندم؛ چرا که به دقتهای مرحوم آقا ضیاء در اصول علاقه مند بودم. ایشان براستی در اصول مرد دقیقی بود.
یک درس هم خدمت آیت اللَّه سید محمود شاهرودی می رفتم که مکاسب محرمه بود. یک مقداری از خیارات را نیز از حضور ایشان بهره مند گشتم.
حدود یکسال و نیم خدمت مرحوم آیت اللَّه حکیم بودم که ایشان عروه می فرمودند - همین مستمسک که نوشتند - در ماه های مبارک هم درسهای ایام تعطیلی داشتم، از جمله قاعده فراغ و تجاوز را یک ماه خدمت مرحوم آیت اللَّه سید جمال گلپایگانی خواندم. و کتاب رضاع را در یک ماه مبارک خدمت آیت اللَّه سید عبدالهادی شیرازی بودم. در فقه مدت هفت سال من خدمت آیت اللَّه سید عبدالهادی شیرازی بودم و در جلسه حاشیه بر عروه ایشان حضور داشتم که بسیار از نظر فقاهی پر برکت بود. یکی از عالی ترین ایام زندگانی من، همین مدت هفت سال است که خدمت ایشان بودم. مرحوم آقا سید عبدالهادی، مرد علم و عمل و براستی تجسمی از معرفت و تقوا بود. در علم اصول، مدت یازده سال من خدمت آیت اللَّه خوئی بودم که تقریباً دو دوره می شد؛ چرا که هر دوره درس اصول ایشان در آن زمان حدود 5 تا 6 سال طول می کشید.
مقداری هم درس اصول مرحوم آیت اللَّه آقا سید محمد هادی میلانی شرکت کردم و همچنین در فقه کتاب اجاره را خدمت ایشان خواندم. فقه و اصول ما در نجف به خوبی پیش رفت. خداوند به ما اساتید خوب و کم نظیری عنایت کرده بود و من توانستم از حضور آنها بهره ها ببرم.
و اما کارهایی که در فقه و اصول انجام داده ام تقریرات دو دوره اصول را که خدمت آیت اللَّه خوئی بودم نوشتم که جزواتش در نجف دست به دست دوستان می گشت. اکنون هم بعضی از جزواتش پیش من نیست از این میان بحث الامر بین الامرین چاپ شد و اولین نگارش من به زبان عربی است. در فقه هم رساله رضاع را نوشتم و حواشی کم و بیش نیز بر بعضی از ابواب فقه دارم. مدت سه سال آخر اقامت در نجف نیز درس خارج می گفتم در مسجد هندی خارج مکاسب شروع کرده بودم. از ابتدای آشنایی با مکاسب، من خیلی به این کتاب علاقه پیدا کرده بودم کتاب عجیبی است عظمت شیخ انصاری، رحمة اللَّه علیه، به خوبی در این کتاب متجلی شده است. خارج اصول هم می گفتم که عمده نظر من بر کفایه مرحوم آخوند بود. و امّا فلسفه و معارف دیگر، باید عرض کنم پس از تحصیلات فلسفه و معارف مربوطه در خدمت مرحوم آقا میرزا مهدی آشتیانی در تهران و مرحوم آقا شیخ صدر قفقازی و آقا شیخ مرتضی طالقانی در نجف اشرف، که البته سالهای زیادی طول کشید، در این مقوله چه در نجف و چه در تهران تدریسهای فراوان داشته ام.
اما درباره فلسفه ها و علوم انسانی از دیدگاه های متفکران جوامع خارجی، اگر چه من در نجف از طریق کتابهایی که از مصر و ایران و ترکیه و لبنان وارد نجف می شد، با معارف و علوم مغرب زمین آشنا شدم، ولی بعدها با شدت تلاش در این مقوله، مجبور شدم مخصوصاً در تهران از آشنایان کامل به زبانهای خارجی درباره ترجمه ها استفاده کنم.
در این جا یک نکته را هم متذکر می شوم و آن این است که چون بعضی از ترجمه ها قابل اعتماد نیست، لذا چنانکه در مجلد 14 از تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، در خاتمه بیان کرده ام، در آن موارد که چاره ای جز رجوع به ترجمه مشخصی نداشتم، مطالبی را که آن ترجمه ارائه کرده است، مورد بررسی قرار داده ام، بدون این که آنها را به طور یقین به متفکری که مترجم مطالب او را ترجمه کرده است، نسبت بدهم.
و به موازت کاربر روی اصول و فلسفه اسلامی به فراگیری این علوم و معارف نیز می پرداختم؛ اما تلاش و کار در فقه و اصول را هرگز رها نمی کردم. به خاطر دارم آن گاه که می خواستم از نجف به ایران باز گردم، یکی از بزرگان به من فرمود:
جعفری! در ایران فقط فقه و اصول نیست مردم به مطالب دیگر هم نیاز دارند.
بعضی ها هم به من گفته اند:
جعفری! مردم به فلسفه و علوم انسانی از دیدگاه های متفکران نیز احتیاج دارند.
اکنون نیز من اگر این نوشته ها و تحقیقاتم را ضروری و لازم ندانم و پرداختن به آنها را واجب نشمارم، قطعاً می پردازم به تدریس فقه و اصول و درسهای رسمی حوزه. ولی من اینها را واجب می دانم، چون جای آنها در اجتماع خالی است و اجتماع ما به آنها نیازمند است.
حوزه : با توجه به تماسی عینی که حضرت عالی با حوزه های گوناگون داشته اید و تلاش مستمرّتان، در حوزه های مهمی همچون: حوزه علمیه تبریز، قم، مشهد و نجف اشرف اگر یک مقایسه ای میان این حوزه ها داشته باشید و کاستیها و امتیازهای هر یک را بیان بفرمایید، مفید و سودمند خواهد بود.
استاد : این مسأله را من چندین مرتبه در جلساتی که برای طلاب یا دانشجوها داشتم، مطرح کردم و به این مقایسه می پرداختم، ولی این که شما به صورت سؤال از من می پرسید جالب است.
حوزه نجف از نظر مسائل فقه و اصول امتیاز داشت. می توان گفت مسائلی که در آن جا مطرح می شد از این نظر بسیار پرداخته شده بود. بویژه دقت در مسائل اصولی زیاد بود. اگر ما نسل گذشته این حوزه را در نظر بگیریم، بزرگانی مانند: مرحوم کمپانی و میرزای نائینی را می بینم که در اصول واقعاً صاحب نظر و استاد بودند. مرحوم میرزا واقعا مطلب داشت و صاحب نظر بود. مطالب نائینی در اصول استنساخی از مطالب مرحوم شیخ انصاری و صاحب کفایه نبود. نائینی فرد صاحب نظر و دقیق بود.
بیش ترین همت حوزه نجف بر فقه و اصول متمرکز بود. علوم و معارف دیگر هم وجود داشت اما شیوع و رواجش به اندازه فقه و اصول نبود. بزرگانی مانند: آقا شیخ صدرا قفقازی، آقا شیخ مرتضی طالقانی، آقا شیخ محمد جواد جزایری، آقا شیخ محمد حسین کاشف الغطا و آقا سید جواد عینکی بودند که در معقول و اخلاق و عرفان کار می کردند. حتی بعضی از بزرگان، مانند آقا میرزا علی، قاضی، استاد مرحوم علامه طباطبائی، که در کمال و اخلاق درجاتی رفیعه پیموده بودند.
من از آیت اللَّه آقا سید عبدالهادی شیرازی شنیدم که ایشان فرمود:
وقتی من وارد حوزه نجف شدم، هیجده تا درس اخلاق در این حوزه تدریس می شد، بزرگانی از جمله اخلاف صدق مرحوم آقا سید احمد کربلائی یا آخوند ملا حسینقلی همدانی به تربیت طلبه ها مشغول بودند و به این کار اهتمام کامل می ورزیدند.
من در عدد هیجده تاکید دارم، چون از ایشان شنیدم و درست مستند به ایشان است و عرض می کنم: احتمالا حداقل پنجاه درس اخلاق در حوزه نجف بوده است که هیجده تای آن توانسته بود بروز و ظهوری پیدا کند. می توان گفت هیجده درس از درسهای درجه دو و درجه سه بوده است که توانسته بروز و نمودی داشته باشد. در عین حال فقه و اصول قوی تر و شایع تر بود.
در میان علماء سامرا، البته علمای نسل قبل از ما، یک روش درسی خاصی بوده است معروف به نهج سامرائی. در این شیوه تدریس استاد مسأله را مطرح می کرد و تمامی حضار اظهار نظر می کردند، استاد راهنمایی می کرد و مسأله با یک حالت بحث و مباحثه پخته می شد و نتیجه نهایی را استاد بیان می داشت. مرحوم آیت اللَّه آقا سید میرزا حسن شیرازی و آقا سید محمد فشارکی این گونه درس می دادند. این روش در کربلا بیش از نجف توانست مرسوم شود و دوام بیاورد. شیوه تدریس نجف به گونه سامرائی نبود، بلکه مانند حوزه قم بود. بعضی از اساتید ما این روش را نقل می کردند، از جمله آقا شیخ کاظم شیرازی از بقایای علمایی بود که آن روش را (روش سامرائی) دیده بودند و ما در مجلس درس ایشان با این روش آشنا شدیم. اگرچه شیوه درسی نجف به گونه استاد و شاگردی بود، در عین حال زمینه برای بحث، انتقاد و نظر باز بود. مشکلات درسی یا در همان جلسه درس و یا بعد از آن توسط استاد حل می شد و مشکلی باقی نمی ماند. در نجف حالت خودمانی شدن با استاد زیاد بود. شاگردها با اساتید رفت و آمد داشتند، گاهی با هم پیاده کربلا می رفتند. و به طور کلی در هر فرصتی بحث میان شاگرد و استاد برقرار بود. گاهی در یک مجلس فاتحه، بحث فقهی یا اصولی در می گرفت و تا مسأله روشن و حل نمی شد بحث پایان نمی یافت. البته تمام این خصوصیّات که من برای نجف شمردم، مربوط به حدّاقل 25 سال پیش است چرا که من حدود بیست و پنج سال است که از نجف برگشتم و از وضع کنونی آن اطلاعی ندارم.
و اما حوزه مشهد، این حوزه قبل از زمان مرحوم میلانی و زمان ایشان یک شکوفائی خاصی داشت؛ فقه و اصول و حکمت در آن قوی بود، در ادبیات هم که مشهد زبانزد دیگر حوزه ها بود و معروف بود که طلبه های مشهد در ادبیات قوی هستند. در حوزه مشهد مکتب آقا میرزا مهدی اصفهانی رواج یافت؛ زیرا که عده ای از اشخاص بسیار وزین، وارسته و با فضل در درس ایشان شرکت می جستند و مطالب ایشان را به گونه خوب و مفیدی کسب کردند. من خودم ایشان را دیدم و چندین جلسه نیز در درس ایشان شرکت کردم. ایشان با فلسفه مخالف بودند. البته به نظر من با نظر به مجموع مطالبی که ایشان ابراز داشته اند، مخالفت ایشان با فلسفه، مخالفت به جهت تقیّد به فلسفه بدان جهت که فلسفه است و به جهت تقیّد به اصطلاح بود؛ یعنی این که هر چه فلان فیلسوف گفته است، چون فیلسوف است باید او را پذیرفت وگرنه ایشان نمی گفت: اگر فلسفه می گوید 22 می شود 4 بگوییم خیر، می شود 5. به عقیده من نزاع ما بین ایشان و فلسفه را، نباید زیاد حادّ بکنیم؛ چرا که ما هم که فلسفه را وسیله رسیدن به واقعیات و تماس با حقایق می دانیم خود آن را معشوق با لذات نمی دانیم و نمی گوییم که تمام آن چه فلاسفه گفته اند درست است و واقعیت است، نه، البته، مطالب نادرست هم در فلسفه ها وجود دارد. خود من هیچ گاه نتوانستم به فلسفه بدان جهت که فلسفه است، جذب بشوم، گرچه در معقول من، چهار نفر استاد بسیار جامع و دقیق و قوی دیدم و در این زمینه طلبگی بسیار کرده ام. بعضی مسائلی که فلاسفه مسلم گرفته اند برای من جای بحث دارد. وانگهی، آیا می توان دو فیلسوف پیدا کرد که نه تنها در همه مسائل بلکه حتی در مقداری معتد به از مسائل فلسفه با پاسخ به چون و چراهای مربوطه دارای نظریات متحد بوده باشند.
ما مطیع واقعیّات و حقایق هستیم، فلسفه و اگر بخواهیم با اصطلاح مناسب تری بگوییم، حکمت وسیله خوبی برای رسیدن به آنهاست.
در همین زمان که آقا میرزا مهدی اصفهانی در مشهد تدریس می کردند، حکمت و معقول هم درس داده می شد.
در حوزه تبریز هم ادبیات قوی بود، چند نفر استاد قوی در ادبیات داشت، از جمله مرحوم آقا میرزا علی اکبر اهری. فلسفه در تبریز رواج چندانی نداشت. گرچه بودند اساتیدی مانند آقا سید عبدالعظیم و دیگرانی که حکمت می گفتند؛ اما در زمان ما فلسفه به اندازه حوزه تهران و مشهد و اصفهان رونق نداشت. با کمال تأسف باید عرض کنم که درس تفسیر نه در حوزه و نه در حوزه مشهد رواج چندانی نداشت و آن گونه که باید به این مهم پرداخته نمی شد.
و اما حوزه قم، امتیازی که این حوزه بر سایر حوزه ها، حتی حوزه نجف داشت این بود که پرداخت به علوم عرضی در آن بیش از سایر حوزه ها بود؛ مثلا اگر در زمان ما در حوزه نجف دو یا سه درس معارف اسلامی گفته می شد، در قم زیادتر بود. اطلاعات طلبه ها هم در این زمینه بیش تر بود. همچنین طلبه های قم به علوم دیگری مانند تاریخ، اقتصاد، و جامعه شناسی می پرداختند. تعدادی از طلبه ها نیز از قم می آمدند تهران در دانشگاه شرکت می کردند و پس از اخذ لیسانس یا دکتری به قم بر می گشتند.
از آن زمان که علامه طباطبائی، رحمت اللَّه علیه، در قم شروع به تدریس کردند و به فلسفه های روز پرداختند در حوزه نهضتی بسیار با اهمیّت شروع شد. در همان موقع بود که در نجف اشرف این جانب با مشورت با مراجع عظام از آن جمله مرحوم آیة اللَّه آقا سید عبدالهادی شیرازی اشتغال به معارف اسلامی و فلسفه جدید و علوم انسانی که به طرز جدید سرازیر دانشگاه ها شده بود، جدی گرفتیم و با چند نفر دیگر شروع کردیم. پیش از نهضت مرحوم علامه طباطبائی و اشتغال جدی طلبه های نجف به امور مزبوره در سالیان گذشته شخصیتهای بزرگی مانند: مرحوم آقا شیخ جواد بلاغی، مؤلف انوار الهدی و الرحلة المدرسیة و الهدی الی دین المصطفی (ص) و آقای حاج آقا رضا مسجد شاهی که فلسفه نشو و ارتقاء شبلی شمیل را، مورد انتقاد قرار داده بود، شروع به کار کرده و نتایج بسیار خوبی هم گرفته بودند و جریانی که من عرض کردم پس از دوره کوتاه فترت بود. خوب یادم می آید که من خدمت آقا سید عبدالهادی شیرازی، که بسیار مرد متفکر و روشنی بود، و یکی دیگر از مراجع، پیشنهاد کردم که مسائل روز را شروع کنیم. و گفتم: حوزه نباید تنها منحصر به فقه و اصول باقی بماند؛ چرا که مسائل از سراسر دنیا به کشورهای اسلامی سرازیر شده است و دنیا دارد کم کم حکم یک خانواده را پیدا می کند. آن دو بزرگوار تأیید کردند و ما مطالعه فلسفه ها و علوم انسانی روز را شروع کردیم و در این زمینه درسی هم می گفتم که اساس و بنیاد همین کتاب ارتباط انسان و جهان و وجدان و جبر و اختیار شد.
حوزه : حضرت عالی که موفق به درک محضر اساتید بزرگ و فرزانگان وارسته ای شده اید، با نقل گوشه ای از خاطرات آن روزهای حضور، ما را نیز در این بهره مندی شریک گردانید.
استاد : براستی آن روزها، بخصوص در حوزه نجف، بزرگانی بودند که لحظه های بودن با آنان، تمامی، خاطره است و دلنشین. بزرگانی در فقه و اصول، بزرگانی در فلسفه و عرفان و اخلاق که به اقتضای حال و هوای این بحث، باید گزیده از آن را برگزید. از جمله خصوصیات خوبی که در شیوه تدریس مرحوم آقا شیخ کاظم شیرازی دیده می شد این بود که به طلبه میدان می داد تا بحث کند. دامنه بحث را باز گذاشته بود و اجازه نقد و انتقاد و اشکال را می داد. هیچ گاه کسی را نمی کوبید. فراموش نمی کنم، روزی در درس ایشان یکی از طلبه هایی که تازه آمده بود اشکال کرد، اشکال وارد نبود. خوب، طلبه تازه واردی بود. یکی از آن طلبه های با سابقه گفت آقا بی ربط صحبت نکن. آقا شیخ کاظم، رحمه اللَّه علیه، ناراحت شد و گفت آقا، مگر شما از وقتی که شروع به صحبت و اشکال کردید همه با ربط بود؟ صبر کن این طلبه هم تدریجاً به باربطش می رسد.
مرحوم آقا سید عبدالهادی شیرازی نیز مردی بود که هر چه به او نزدیک تر می شدم، علاقه ام به او بیش تر می شد. من ندیدم کسی را که این مقدار مقام دنبال او بدود و او از مقام فرار کند. مرحوم آقا سید عبدالهادی ، واقعاً از مقام گریزان بود. به یاد دارم آن موقع که آیت اللَّه بروجردی، از قم برای طلبه های نجف شهریه فرستادند، برای بعضی مشکل بود بپذیرند و نمی خواستند مرجعیت ایشان را قبول کنند. در حالی که آقا سید عبدالهادی شیرازی به آقا شیخ نصراللَّه خلخالی که مسؤل توزیع شهریه ایشان بود فرموده بود: چرا سهم مرا نیاوردی؟
هر چقدر سهم و شهریه ما می شود بفرست و با این کار عملا مرجعیت آیت اللَّه بروجردی را پذیرفت.
از جمله الطاف خداوندی که شامل حال من شد، این است که موفق شدم یک سال و نیم محضر مقدس فقیه، عارف و حکیم متأله جناب آیت اللَّه شیخ مرتضی طالقانی را درک کنم. این ایام از ایام پر برکت عمر من بود و خاطره های به یادماندنی از ایشان دارم، از جمله خاطره ای است که قبلا نیز در بعضی مصاحبه ها نقل کردم و چاپ شده است.
حوزه : لطف کنید و برای ما هم بازگو فرمایید.
اعد ذکر نعمان لنا ان ذکره - هو المسک ماکررته یتضوع
یکی از آخرین روزهای ذی الحجه که برای درس خدمت ایشان رسیدم، فرمودند برای چه آمدی؟
عرض کردم برای درس.
فرمود: درس تمام شد.
من تصور کردم مقصود ایشان فرا رسیدن تعطیلات محرم است، عرض کردم: دو روز به محرم مانده و هنوز درسها تعطیل نشده است.
ایشان فرمود می دانم، درس تمام شده است. خر طالقان رفته، پالانش مانده. روح رفته جسدش مانده.
من فهمیدم که ایشان خبر رحلت خود را می دهد خدا را شاهد می گیرم که هیچ گونه علامت بیماری در ایشان نبود بسیار منقلب شدم و خواهش کردم نکته ای را به عنوان یادگار بفرمایید. ابتدا کلمه لا اله الا اللَّه را با یک حالت روحانی و رو به ابدیت فرمودند و بعد در حالی که اشک بر محاسن شریفشان جاری بود، در حال عبور از پل زندگی فانی به سرای ابدیت و باقی این بیت را زمزمه کردند:
تا رسید دستت به خود شو کارگر - چون رفتی از کار خواهی زد به سر
بار دیگر کلمه لا اله الا اللَّه را فرمودند. هر چه تلاش کردم، دست مبارکشان را ببوسم، موفق نشدم. با قدرت زیاد مانع شد. پیشانی و محاسن مبارک ایشان را چند بار بوسیدم، اثر قطرات اشکهای مقدس آن مسافر دیار ابدیت را بر صورتم احساس کردم و رفتم، دو روز بعد خبر رحلت آن عالم ربانی را شنیدیم. در مراسم تدفین او اغلب مراجع و بزرگان حوزه شرکت داشتند. هنگامی که بدن مطهر او را غسل می دادند، چنان بوی عطر دل انگیزی به مشام می رسید که هر کس از دیگری سؤال می کرد شما عطر زدید جوابها منفی بود و من تاکنون هیچ گاه دیگر چنان بوی دل انگیزی که آن روز در فضای روحانی آن جا به مشامم خورد، استشمام نکردم.
وقتی من از نجف برگشته بودم، مرحوم آیت اللَّه بروجردی از اساتید من پرسید، گفتم، یکی از اساتید ما مرحوم شیخ طالقانی بود. ایشان خیلی منقلب شد و به شیخ اظهار ارادت کرد و من یک مقدار از خصوصیّات شیخ را برای ایشان نقل کردم.
در این جا باید یادی نیز از مرحوم آیت اللَّه آقای حاج میرزا فتاح شهیدی، صاحب حاشیه بر مکاسب داشته باشم؛ چرا که یکی از کسانی که من واقعا از او استفاده کردم، ایشان بود. مرحوم شهیدی مردی پخته و استاد دیده بود. بعضی به استعداد خود تکیه دارند و زیاد به استاد اعتنایی نمی کنند. اما مرحوم شهیدی چند نفر استاد بسیار قوی دیده بود. ایشان از شاگردهای برجسته مرحوم شریعت اصفهانی بود. مردی فقیه صاحب نظر و در عین حال، واقعاً مردی بود المعرض عن الدنیا و طیباتها. شهیدی واقعا این گونه بود. وقتی از دنیا رفت، ما ترک ایشان مقداری کتاب و وسائل معمولی زندگی بود و خانه هم ملک ایشان نبود.
از جمله خاطرات من یک داستان شخصی است که با مرحوم آقا سید عبدالهادی شیرازی داشتم. زمانی که من از نجف برگشته بودم به ایران، بعد از دو سه سال دو مرتبه به نجف برگشتم و نظرم این بود که آن جا بمانم. آن زمان آقا سید عبدالهادی مریض بود رفتم دست بوس ایشان، دیدم در بستر بیماری ناله می کند. عرض کردم آقا چیزی نیست، ان شاءاللَّه، هر چه زودتر بهبود می یابید. ایشان با یک حالت خاص فرمودند:
جان عزم رحیل کرد، گفتم که مرو - گفتا چه کنم خانه فرو می آید
با ایشان مشورت کردم که می خواهم نجف بمانم، چگونه است؟ فرمود: اگر نجف بمانید برای شما راهی هست، ولی من معادش را نمی دانم. فردای آن روز آیت اللَّه خوئی ما را به نهار دعوت کرده بود. من در آن جا، قبل از صرف نهار، به ایشان نیز گفتم که می خواهم نجف بمانم. ایشان نیز فرمود: اگر بمانید برای شما راهی هست و لکن نمی دانم معادش چه می شود. از این روی من نود درصد تصمیم به بازگشت گرفتم. در عین حال گفتم: خوب است بروم کربلا، تا در ضمن زیارت یک استخاره هم بکنم، رفتم کربلا هنگام اذان صبح مشرف شدم حرم ابا عبداللَّه (ع) و مطلب را با ایشان در میان گذاشتم و خواستم از خداوند بخواهند تا در یک استخاره امر را بر من روشن کند. استخاره کردم آیه شریفه ای آمد که به طور شگفت انگیز اشاره به حرکت از عراق داشت.
فهمیدم که خداوند سرنوشت مرا این گونه قرار داده است که برگردم به ایران و برگشتم و ابتدا رفتم مشهد. زمان مرحوم آیت اللَّه میلانی بود. در جلسه استفتاءات ایشان شرکت می کردم و همچنین یکی از درسهای عمومی ایشان نیز می رفتم؛ لکن چون آب مشهد به من نمی ساخت، آمدم تهران و اکنون حدود 25 سال است که در تهران هستم.
حوزه : حضرت عالی حدود 25 سال است که از نجف برگشته و در تهران سکونت گزیده اند، از شما خواهش می کنیم ما را با گوشه هایی از فعالیتهای مستمر و تلاشهای خستگی ناپذیران در طول این 25 سال آشنا بفرمایید.
استاد : در ابتدای ورودم به تهران در مدرسه مروی شروع به تدریس کردم. مکاسب، کفایه و همچنین درس خارجی داشتم که متن آن عروه مرحوم آیت اللَّه آقا سید کاظم یزدی بود. کتاب اسفار و منظومه را نیز تدریس می کردم. همراه با این تدریس جلسات عمومی نیز برای مردم داشتم که در آن بخشهایی از معارف اسلامی را مطرح می کردم. بعد از مدتی به این نتیجه رسیدم که این جلسات ضرورت ندارد؛ چرا که بحثهایی را که مردم می خواستند و مایل بودند، افراد زیادی می توانستند مطرح کنند و این افراد بودند و این بحثها کم و بیش جریان داشت؛ از این روی، من به فکر افتادم که باید همان طلبگی خود را ادامه دهم و مشغول تحقیق و تالیف و این قبیل امور باشم. این بود که در کنار تدریس در مدرسه مروی، ذهنم متوجه این امور بود و به آن نیز می پرداختیم. بعد از پنج شش سال تصمیم گرفتم جهت عمق بخشیدن به فعالیتها، کارم را به منزل منتقل کنم. از این رو دیگر به مدرسه نرفتم و تدریس در آن جا نیز ترک شد.
آن زمان بعضی از دانشگاه های کشور، اصرار زیادی داشتند که تدریس در آنها را بپذیریم. اما من به جهت این که تردید داشتم با جوّ آن روز دانشگاه ها من می توانم تأثیر دلخواه را بگذارم یا نه، نپذیرفتم؛ ولی جلسه مستمر و مکرری با بعضی از دانشمندان و همچنین بعضی از اساتید، که انسانهای فاضل و دانشمندی بودند، داشتم. دوستان دانشجو هم، هر چند گاه یک بار، با مشکلات زیاد در یکی از دانشکده ها کنفرانس برگزار می کردند که من پیرامون موضوعات گوناگون در آن به بحث می پرداختم. در طول این سالیان چند بار به کنفرانسهای خارجی دعوت شدم که در آن جا شرکت کردم.
یک بار هم خودم به صورت آزاد مسافرتی به خارج داشتم و از بعضی از دانشگاه ها و مراکز علمی و فرهنگی آن جا دیدار کردم. همچنین اندیشمندان و متفکران زیادی از خارج به این جا آمده اند که با این جانب مصاحبه ها و مذاکره هایی داشته اند. شاید بتوان گفت در طول این 25 سال، با حدود صد نفر از دانشمندان بزرگ مذاکره و مصاحبه داشتم که صورت بعضی از آن مذاکره ها نیز محفوظ است، ولی با کمال تأسف تمامی آنها حفظ نشده و من به لحاظهای گوناگون، کم تر به حفظ صورت مذاکره ها توجه می کردم. ولی آنچه برای خود من اهمیت دارد و از این نظر خداوند منان را همواره شکرگزار هستم این است که در طول بیست و پنج سال هیچ گاه از تدریس و تحقیق و تالیف باز نایستادم و همواره مشغول طلبگی بودم، درست مثل این که در حوزه نجف یا قم باشم. ایام بیکاری من در این سالها منحصر است به ایام بیماری، یا مسافرتهای کوتاه و ضروری. در غیر این صورت، هیچ بیکاری نداشتم از این روی، بسیار راضی و خوشحال هستم و نسبت به خداوند سپاسگزارم که به من عشق و علاقه به کار را عنایت فرموده است.
حوزه : از جمله تألیفات شما در طول این بیست و پنج سال، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی است. گرچه شما قبلاً در فرصتهای مختلف انگیزه و چرایی پرداختن به این تألیف را فرمودید. در عین حال مایلیم این انگیزه و چرایی را از شما بشنویم.
استاد : اصل پرداختن من به مثنوی از آن جا آغاز می شود که جمعی از دوستان تحصیل کرده دانشگاهی از من خواستند یک درس مثنوی برایشان بگویم. در طول این درس من عمق مضامین عالی آن را بیش تر احساس کردم. و دیدم ملای رومی در این کتاب یک نگرش قوی عرفانی و حکمی و روانی و اخلاقی دارد. استناد او در این کتاب با آیات و روایات هم خیلی زیاد است. و همچنین می دیدم که این کتاب در فرهنگ ما مطرح است و جایگاه ویژه ای دارد. از طرف دیگر آن را در عین داشتن مضامین عالی و بلند، دارای اشتباهات و تناقضاتی یافتم از این رو، گفتم این کتاب که در فرهنگ انسانی جایگاه ویژه ای دارد و به او مراجعه و استناد می شود باید از نظر یک روحانی شیعه مورد تفسیر، نقد و تحلیل قرار گیرد. تا این کار مقداری از افراط و تفریطها را بزداید؛ چرا که نسبت به این کتاب افراط و تفریط زیادی هست. بعضی به صورت مطلق آن را می پذیرند و بعضی به صورت مطلق آن را رد می کنند، در حالی که مطلق نیست. مطلب خوب و مضامین عالی زیاد دارد. اشتباه و تناقض هم دارد. من کوشیدم ضمن شرح و تفسیر آن، صحیح را از ناصحیح باز شناسم. و در این راه کوشش بسیار کرده ام گرچه امکان دارد موردی از قلم افتاده باشد. همان گونه که عرض کردم، من بر این تألیف احساس وجوب کردم؛ چرا که این کتاب قرنهاست در فرهنگ انسانی مطرح است و می تواند مورد استفاده یا سوء استفاده هایی واقع شود، چنانکه شده است، بعضی آن را در ردیف کلام انبیا می خوانند، بعضی دیگر آن را مبتنی بر اندیشه های غیر اسلامی می دانند.
این مرد بزرگ در کتابش به بیش از دو سوم قرآن استناد می کند. او، محصول مکتب اسلام است، آنچه دارد از اسلام دارد. در یک مجلس کسی می گفت: ملای رومی بزرگ تر از اسلام است، اسلام نمی تواند چنین اندیشه ای بپرورد! من در مقام جواب گفتم: تو ملای رومی را خوب شناخته ای؛ امّا متأسفانه اسلام را نمی شناسی، اگر اسلام را می شناختی چنین نمی گفتی.
آنچه من در بارگاه خداوند متعال نسبت به این تألیف خواهم گفت و از آن دفاع خواهم کرد این است که من در پی این شعار رفتم فبشر عبادی الذین یستمعون القول فیتّبعون احسنه با عمل به این شعار خواستم سدی محکم بر افراط و تفریطها ببندم. و این اصل اساسی را هم فراموش نکنیم که اگر خویش را گفتی و پذیرفتی آن گاه که بدش را بگویی از تو می پذیرند.
حوزه : شیوه کار شما در ترجمه و تفسیر نهج البلاغه چگونه است و چه ویژگیهایی برای این اثر خود قابل هستید.
استاد :
سخن هر چه گویم همه گفته اند - بر باغ دانش همه رفته اند
از زحمات همه شارحین نهج البلاغه، باید قدردانی کرد. هر یک در جهتی کوشیده اند و تمام جهات هم لازم و مفید است آنچه من دوست داشته و مایلم در این شرح پی گیری کنم، مشروح و تطبیقی بحث کردن است. بر این باورم که هر جا مطلب نیاز به شرح و بحث دارد به قدر امکان و توانم بحث کنم و در این بحث یک حالت تطبیقی با مسلک ها و معارف دیگر، بویژه معارف غربی داشته باشم. تا با روشن شدن عظمت معارف نهج البلاغه این خام اندیشی را بزدایم که بعضی خیال می کنند به موازات پیشرفتهای صنعتی، غرب در معارف نیز از ما برتر است. پیشرفتهای علمی، صنعتی حسابش کاملاً از هستی شناسی و معارف الهی انسان جداست.
البته من نمی خواهم قدر و منزلت معارف انسانی دیگران را پایین بیاورم؛ چرا که غربی ها هم در این زمینه مطالب خوبی دارند. آنها که زحمت کشیده و رنج برده اند، به جایی رسیده اند؛ چرا که و ان لیس للانسان الا ما سعی خداوند در نظام هستی کوشش هیچ کسی را بی بهره نمی گذارد و با هیچ کس هم قوم و خویشی ندارد.
در این مقایسه تا جائی که روح مقدس امیرالمؤمنین، علیه السلام، یاری و کمک کند در حدود مقدورم می خواهم ذخائر گرانبهای ما در معارف و علوم انسانی نمایان شود، تا فکر استفاده و چگونگی بهره برداری از آنها برایمان روشن گردد.
حوزه : از جمله توفیقاتی که خداوند متعال به شما عنایت کرده این است که همراه با فراگیری فلسفه اسلامی موفق به فراگرفتن فلسفه های دیگر نیز شده اید. به نظر جناب عالی فراگرفتن فلسفه غرب در حوزه های کنونی تا چه حد لازم و ضروری است.
استاد : به نظر من اگر ما خصوصیات و مشخصات اقلیمی و فرهنگهای رسوبی مغرب زمین را کنار بگذاریم، فلسفه ای به نام فلسفه مغرب زمین نداریم، چنانکه اگر همین خصوصیات و مشخصات را از هستی شناسی مشرق زمین حذف کنیم، فلسفه ای به نام فلسفه مشرق زمین نداریم. آنچه که حقیقت دارد، مسائلی است که برای انسان در رابطه با خدا و در رابطه با جهان هستی و در رابطه با همنوع خود انسان مطرح است، خواه آن کسی که مسائل مزبور برای او بر نهاده می شود، شرقی باشد و خواه غربی، خواه دیروز و خواه امروز. البته همان گونه که در بالا اشاره کردیم هر اقلیمی با نظر به فضای علمی و خصوصیّات محیطی و عناصر فرهنگی ثابت و ریشه دار آن در طرح مسائل و تعریفات درباره مفاهیم و روش استدلال؛ مثلاً تعریف با خواص فقط، استدلال حسّی و تجربی یا عقلانی محض و غیر ذلک، قطعاً تأثیر می گذارد. اما از این تأثیرات طبیعی که بگذریم، هستی ناشناسی و مسائل ارتباط انسان با جهان شرقی و غربی ندارد، هر دو باید این مسائل را حل کنند. اگر برای انسان مطرح است که آیا جهان واقعیت و هدفی دارد، این برای انسان مطرح است چه شرقی چه غربی پاسخ آن را باید انسان بیابد، گرچه وسائل رسیدن به این پاسخ به لحاظ حاکمیت فرهنگهای گوناگون ممکن است متفاوت باشد.
در این موقعیّت کنونی، اگر بخواهیم دو سرزمین شرق و غرب را در نظر بگیریم، می توانیم بگوییم: فلسفه در شرق اسلامی که به یک معنی عبادت است از نگرش در هستی و اصول و مبادی عالیه آن، اگر چه از فعالیت عقلانی بیش تر برخوردار است(63)، ولی این به آن معنی نیست که جمیع معارف و علوم و فلسفه های اسلامی مشرق زمین عقلانی محض بوده و کاری با حسّ و تجربه ندارد، زیرا کاروان علوم مسلمین در تاریخ گذشته از سواحل خزر تا کرانه های اقیانوس اطلس در حرکت و تکاپو بوده و مخصوصاً در قرن 3 و 4 و مقداری از قرن پنجم هجری علم را از سقوط نجات داده است، و پس از آن نیز که مسلمین با نگرشهای علمی سطوح و روابط عینی انسان و طبیعت را مورد توجه قرار داده اند، برای هیچ کس قابل تردید نیست و می دانیم که معارف علمی همان طور که مستند به مشاهدات و تجارب، تحصیل می شود، دانشمندان اسلامی در آن موقع با همین روش به تکاپوی علمی پرداخته اید.
اگر می گوییم شیوه نگرش عقلانی در شرق اسلامی قوی تر بوده است، این به آن معنی نیست که متفکران اسلامی از جهان علوم قهر کرده اند، بلکه دانش و گرایشهای حسّی، تجربی در میان مسلمین آنقدر نیز قوی بوده است که پرچم علم و دانشهای تجربی در قرن 3 و 4 به دست مسلمین بوده است. اکنون هم اگر کسانی در هستی شناسی و شناخت مبادی کلی هستی، نگرش فلسفی دارند، این به معنی عدم اعتقاد به این که مسائل علمی را باید در آزمایشگاه یا با روشهای مخصوص علمی فهمید نیست. امّا در مغرب زمین پس از سپری شدن قرون وسطی و ظهور طلایه قرون نهضت، عین گرائی در معرفت و علم شروع و تدریجاً به اوج خود می رسد که حتی گاهی فلسفه ها را هم تحت تأثیر قرار می دهد و اصرار در عین گرائی فلسفه به حدی شایع می شود که فلسفه علوم به وسیله اگوست کُنت وارد میدان می شود. البته می دانیم که این حماسه ها و عین گراییها که از قلمرو علوم سرچشمه می گرفت، در عین گرائی (پوزیتیویسم) افراطی به بن بست رسید و در نتیجه نگرشهای فلسفی جامع و دارای نظم کلی (سیستماتیک) از افق مغزهای متفکرین تقریباً ناپدید شد، مگر یک مقدار مطالب متفرقه.
این سرنوشت امروز فلسفه مغرب زمین است. این که می گوییم طلبه ها باید فلسفه مغرب زمین را یاد بگیرند یا نه باید ببینیم چه چیز را؟
غربی ها فلسفه را داشتند؛ اما از چند قرن پیش با شروع قرن نهضت چنان حالت تجربه گرایی در غرب غلبه پیدا می کند که همه چیز را از میان می برد تا جایی که می گویند: آنچه را نمی بینم نمی پذیرم. این طرز فکر باعث از میان رفتن هستی نگری می شود و باعث نابود شدن فلسفه می گردد. در تأیید این مطلب باید عرض کنم تقریباً دو سال پیش، چند نفر از محققان فلسفه و علوم انسانی آلمان که برای شرکت در سمیناری در انجمن اسلامی حکمت و فلسفه به ایران آمده بودند، روزی به همراه دانشمند محترم آقای فلاطوری به منزل این جانب آمدند. پس از مقداری مذاکرات، این جانب به آقایان آلمانی گفتم: فلسفه در سرزمین شما (آلمان) عمیق تر و گسترده تر و سیستماتیک تر از فلسفه های دیگر جوامع مغرب زمین، حدّاقل در سه قرن اخیر، بوده است. شما به چه دلیل آن ژرف نگری و هستی شناسی های منظم (سیستماتیک) را کنار گذاشته و به عین گرائی (پوزیتیویسم) روی آوردید؟ ایشان پاسخ دادند:
امروز محقّقان فلسفه در سرزمین ما، کارمندان فلسفه می باشند!
دریغا! یعنی دیگر با نگرش هستی شناسی نگاه نمی شود. کارمندی است؛ یعنی که به او گفته می شود نگاه کن تحقیق کن ببین فلان فیلسوف چه گفته است؛ اما خودش می خواهد رابطه انسان با هستی را کشف کند؟ نه، و به این مطلب هم هیچ احساس نیاز نمی کند.
درباره فلسفه مغرب زمین و مقایسه آن با فلسفه مشرق زمین به یادنامه علامه طباطبائی از صفحه 59 تا صفحه 86، مراجعه کنید.
امّا درباره لزوم آشنایی طلاب محترم با فلسفه غرب، به نظر می رسد اگر جریان روش تخصصی در حوزه عملی شود، پس از فراغت از دوره عمومی تحصیلات حوزه، مثلاً پس از تمامی متن، نخست مقداری معتد به، تحصیل منطق و فلسفه مشرق زمین فرا گرفته شود و سپس گروهی از طلاب علاقه مند رشته فلسفه مغرب زمین را برای تحقیق جدی انتخاب نمایند.
اعلم الناس من اضاف علم غیره الی علم نفسه.
داناترین مردم کسی است که علم دیگری را بر علم خود اضافه کنند.
اطلبوا العلم ولو بالصین.
طلب کنید علم را اگر چه در چین باشد.
اطلاق الفقیه کل الفقیه من کان عارفا بزمانة.
تمام فقیه کسی است که عارف به زمان خود باشد.
این سه جمله از آن منقولات است که دلالتها تغنی عن السند. دلالت یعنی مدلول و مفاد آنها از سند بی نیاز می نماید؛ زیرا مطابق عقل و دریافت فطرت سلیم است. بالاتر از اینها:
فبشّر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه.
پس بشارت بده به بندگان من، کسانی که سخن را می شنوند و از بهترین آن سخن تبعیت می کنند.
در این جا یک مسأله مبنایی بسیار مهم وجود دارد که عرض می کنم و آن این است که:
آیا اصلاً فلسفه چه شرقی و چه غربی باید خوانده شود؟
به نظر می رسد که ما از مفاهیمی که کلمه فلسفه باردار آنهاست، صرف نظر کنیم و حقیقت امر را مورد توجه قرار بدهیم. بشر چنانکه برقرار کردن تماس علمی با جهان هستی را ضرروری احساس کرده و همواره به قدر امکاناتی که داشته است، از تماس و نگرشهای علمی به جهان هستی استفاده کرده است، همان طور در مسیر شناخت و دریافت اصول و مبادی عالی هستی نیز تکاپوها داشته و نام آن را نگرشهای فلسفی نامیده است. از طرف دیگر، خداوند سبحان در قرآن مجید آموختن حکم را از اساسی ترین اهداف رسالتها بیان فرموده است که بدون درک موقعیت مجموعه ابعاد مادّی و معنوی انسان در جهاتی معنی دار که رویه قابل مشاهده اش طبیعت و مافوق آن ماورای طبیعت نامیده می شود، به دست نمی آید.
اصول کلّی حکمت در دین اسلام بیان شده و در خصوصیات و تطبیقات و دیگر ابعاد هستی دستور به تدبّر و فهم و تفکر و تعقل داده شده است. خداوند متعال به ما عقل و اندیشه داده است، تا با آن به سراغ هستی رفته و او را بشناسیم. لم ینظرو فی ملکوت السموات و الارض. این استفهام توبیخی چه چیز است غیر این که به ما می گوید از عقلت استفاده کن و بشناس وقتی بما یتدبّرون و یتفکرون می گوید می خواهد بما بفهماند که هستی را به کمک عقل سلیم و احساس برین باید بشناسی. هر دو رویه هستی را: رویه قابل مشاهده طبیعت، و رویه غیر قابل مشاهده ماورای طبیعت. البته قبل از این که به سراغ شناخت برویم باید اندیشه را بسازیم و از نادرستیها برهانیم. قرآن این کار را به عهده گرفته است. قرآن کتاب انسان سازی است، انسان را می سازد آن گاه به انسان ساخته و پرداخته شده می گوید تو خود طبیعت و روابط و فرمولهای آن را بشناس؛ چرا که شناساندن ذرات موجود در طبیعت و روابط و فرمولهای آن را بشناس؛ چرا که شناساندن ذرات موجود در طبیعت یا اتم شناسی، کار قرآن نیست. قرآن کتاب انسان سازی است. در شناخت ماورای طبیعت قرآن نیز با بیان اصول کلی راه شناخت را برای ما باز کرده: یعلمهم الکتاب و الحکمة بقیه راه با خودمان است. قرآن مبادی عالی راه داده و فرموده است. با عقل سلیم و فطرت پاکیزه که به تو دادم برو سراغ هستی و هستی را بشناس فقط مواظب باش اسیر اصطلاحات گول زننده و قشنگ نشوی. بنابراین، فلسفه، نه بدان جهت که یک مقدار اصول پیش ساخته و تعریفها و روشهای استدلالی در بردارد، باید مورد مطالعه و تحقیق قرار بگیرد، بلکه بدان جهت که مغزهای بشری به وسیله معارف فلسفی مطالب بسیار متنوعی (صحیح و باطل و حقیر و با عظمت و سازنده و ویرانگر) را برای ما مطرح می نماید و مسلم است که فلسفه با در آمیختگی با امور مزبوره عده ای فراوان را با زیبایی اصطلاحات و جاذبیت مفاهیمش از حکمت اصلی دور می سازد. لذا به نظر می رسد اساتید عالیقدر حوزه در هر زمانی با نظارت عالیه بر اصول و مسائل فلسفی، متون صحیحی از آنها را که کم ترین مخالفتی با مبانی اسلام نداشته باشد، در اختیار طالبان حکمت و فلسفه بگذارند. این شرط که اصول و مسائل فلسفی باید مخالفتی با مبانی اسلام نداشته باشد، برای محدود کردن اندیشه های طالبان هستی شناسی نیست، بلکه برای این است که این طالبان در فروغ فطرت اصلی و عقل سلیم و احساس برین که اساسی ترین عوامل معرفت در اسلام می باشند، حرکت کنند بدون قرار گرفتن در جاذبه شخصیّتهای معروف به تفکّرات فلسفی، اعم از شرقی و غربی و قدیم و جدید. این حقیقت را هم در این مورد باید بدانیم که ضرورت حرکت فلسفی و حکمی با اساسی ترین عوامل معرفت در اسلام (فطرت اصلی و عقل سلیم و احساس برین) مستند به تعبد محض به معنای اصطلاحی آن نیست، بلکه مستند به دلائل عقلی و تجربی قابل قبولی است که با یک تفکر بیطرفانه و سالم به دست می آید. چنانکه ملاحظه می کنیم این روش به نفی فلسفه و حکمت منتهی نمی گردد، بلکه نهضتی در جهان بینی و هستی شناسی بر مبنای عوامل معرفتی مورد اطمینان در نظام بازفکری [نه نظام بسته ] به وجود می آورد.
با این روش که عرض کردم، علم کلام و فلسفه و حکمت در یک وحدت عالی هماهنگ می شوند و طالب علم را از گرفتاریها و اضطرابهای فکری و تردّد در انتخاب یکی از معارف مزبوره نجات می دهد. و اگر در متون انتخاب شده یا تألیف شده برای این منظور مباحث اخلاق نظری و عملی اسلامی نیز گنجانده شود، عرفان مثبت اسلامی هم در وحدت عالی فوق شرکت می نماید. لازم به تذکر است که این گونه حرکت فلسفی و حکمی و عرفانی که برای همه طلبه های حوزه ضرورت دارد، غیر از روش تخصصی است که افراد متخصّص در معارف مزبور باید انجام بدهند. آنان در هر رشته ای از معارف مزبوره که به فعالیت تخصصی خواهند پرداخت، باید تا حدّ امکان همه آثار موجوده در معارف مزبوره را در رشته انتخابی خود مورد بررسی و تحقیق قرار بدهند.
حوزه : با توجه به تغییرات زمان و تحولات اجتماعی به نظر حضرت عالی چه میزان تغیر و تحول در متون درسی حوزه ها ضروری و لازم است.
استاد : چند مطلب مهم در این مورد به نظر می رسد که عرض می کنم:
مطلب یکم: تا امکان دارد متون درسی به طوری انتخاب شود که فهم معانی از عبارات آن متون به صرف وقت و صرف نیروی مغزی زیاد نیازمند نباشد. مانند منطق مرحوم مظفر که خوش عبارت و سهل التناول است و احتیاج به آشنایی با لغات غریب و حل پیچیدگی ها و معضلات ترکیبی ندارد. همچنین کتابهایی که مرحوم آقا سید محمد باقر صدر در اصول تالیف کرده است، و بدایة الحکمة و نهایة الحکمه مرحوم علامه طباطبائی.
برای ورزیدگی ذهن باید معانی متین و وزین باشد نه عبارات سنگین و ناموزون. به میزانی که وقت و انرژی فکری ما در فهم لغات غریب، وحشی یا ترکیبات ناموزون صرف شود، خسارت کرده ایم. وقت را باید در گسترش معانی گذراند.
ممکن است گفته شود اگر عبارات ساده و آسان شود در مدت سه سال یک دوره اصول تمام می شود. خوب چه اشکال دارد می پردازیم به تاریخ، به تفسیر و به ضرورتهای دیگر. ضرورتهایی که اجتماع ما به آن نیاز دارد.
مطلب دوّم: به نظر این جانب در مقدمات اولیه، پس از صرف و نحو ابتدائی، خواندن تحقیقی باب اول و باب رابع مغنی اللبیب و باب مسند و مسند الیه مطول ضروری است، در مراحل متن رسائل و مکاسب مرحوم محقق بزرگ شیخ انصاری، قدس سرّه، نباید ترک شود و همچنین اگر آراء و نظرات مرحوم نائینی از تقریرات ایشان در مباحث الفاظ و مباحث عقلی جمع آوری شود، می توان آنها را با کفایه مرحوم آخوند خراسانی، رحمة اللَّه تعالی علیه، مورد تخییر قرار داد.
مطلب سوم: این ترتیب را که عرض کردم، برای تحصیلات عمومی است، و اگر دوران تخصص را در نظر بگیریم، چنانکه عرض خواهم کرد، پس از آموزش کتابهای متنی مقرر کتابهای دیگر باید مورد تحقیق قرار بگیرد، مثلاً برای کسی که می خواهد در منطق تخصص پیدا کند، از منطق قدیم، حتماً باید حاشیه، شمسیه الجوهر النضید، منطق ابن سینا (منطق صوری ارسطویی) و از منطق جدید، منطق علامات (رمزی یا سمبولیک) و منطق ریاضی را مورد مطالعه و تحقیق قرار بدهد. و اگر تخصص در اصول را می خواهد حتما باید فصول، ضوابط، قوانین، هدیة المسترشدین و تقریرات علمای دورانهای اخیر را مورد مطالعه و تحقیق قرار بدهد.
مطلب چهارم: درباره تخصص. به نظر می رسد روش تخصصی در دوران ما ضروری است؛ زیرا گسترش موضوع ها و مسائل در هر بابی از ابواب فقه و کلام و حکمت و نطق و ادبیات و تفسیر قرآن مجید و اخبار مربوط به معارف اسلامی به قدری زیاد است که می توان گفت فراگیری محققانه هر یک از آنها یک عمر معمولی را به پایان می رساند، به عنوان مثال: در زمانهای گذشته مسائل ربا، با آشنایی اجمالی با دو فلز معروف (طلا و نقره) و بعضی از اشیاء که به طور قراردادی پول تلقی می شد، با آسانی و در وقت محدودی حل و فصل می گشت. امّا اگر شما امروز بخواهید درباره پول؛ مثلاً از نظر ماهیّت، خواص اولیه، خواص ثانویه، لوازم عینی لوازم ناملموس، ارزشها، سیاست پول و پول در سیاست، کار کنید، حدّاقل صد مجلد کتاب را باید مورد توجه و تحقیق قرار بدهید به اضافه لزوم آشنایی با آن اصول و مسائل اقتصادی که مستقیم یا غیر مستقیم با پول ارتباط دارند. این جانب چند سال پیش در موقع نوشتن رساله ای درباره ربا در یکی از کتابها خواندم که در پنج سال اخیر، درباره پول در کشورهای خارج بیش از سه هزار مجلد کتاب نوشته شده است. و مسلم است که کسی که امروز از قواعد و اصول و مسائل مربوط به پول مطلع باشد و احکام فقهی مربوط به پول را چه به عنوان فتوی و چه به عنوان حکم صادر نماید، خیلی آگاه تر و به واقعیات نزدیک تر از آن کسی است که بدون شناخت آن قواعد و اصول و مسائل وارد میدان شود.
خدا رحمت کند مرحوم آیت اللَّه آقا سید عبدالهادی شیرازی بسیار مرد روشنی بود. آن زمان در نجف من خدمت ایشان مسأله تخصصی شدن ابواب فقه را عرض کردم، ایشان فرمود: درست است باید دنبال مطلب را گرفت و تعقیب کرد.
من خدمت ایشان عرض کردم امر دایر است بین این که شخصی در تمام ابواب فقه مجتهد شود؛ اما در این اجتهاد، فقط به روایتهای دم دستی اکتفاء کند و بین این که در یک بخش مثلاً مکاسب یا اراضی مجتهد شود؛ اما پیرامون آن کاملاً فحص کند و نگذارد چیزی باقی بماند، کدامیک از این دو اقرب به واقع است؟
ایشان فرمود مسلم این دوّمی.
مطلب پنجم: تخصص در دو مورد اساسی قابل عمل است:
مورد یکم: در علوم اختصاصی حوزه که تقسیم می شود به علوم مقدماتی اولیه، مانند: ادبیات عربی و منطق و مقدماتی عالی، مانند: علم رجال و اصول فقه و علوم اصلی، مانند: فقه، تفسیر، حکمت به معنایی که عرض کردم و تاریخ اسلام، علم الحدیث و علم اخبار معارف اسلامی و غیر ذلک. تخصص در این علوم، پس از اتمام دوره متن، یا باضافه دوره ای از خارج، آغاز می شود. باید در نظر گرفت که تخصّص در هر یک از علوم مقدمات، موجب عمق و گسترش اطلاعات و تحقیقات طلّاب محترم درباره همین علوم باشد که از جنبه مقدّمی بسیار مفید خواهد بود.
و امّا تخصص در علوم اصلی مانند فقه و تفسیر، امروزه گسترش مسائل و ابعاد موضوعات فقهی و مفاد آیات قرآنی و غیر ذلک به قدری زیاد است که واقعاً یک عمر معمولی برای بررسی و تحقیق صاحب نظرانه و همه جانبه در بعضی از مسائل و ابعاد موضوعات علوم مزبوره سپری می شود. لذا به نظر این جانب روش تخصصی قطعی باید تلقی شود.