ترجمه ارشادالقلوب دیلمی

ابی محمد حسن دیلمی‏ مترجم:سید عباس طباطبائی‏

باب نوزدهم: در قرائت قرآن مجید

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ان هذه القلوب لتصدی کما یصدی الحدید و ان جلاها قرائة القرآن.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به درستی که این قلبها زنگار می گیرد و آلوده می شود در اثر معاصی و آنچه آنها را جلا می دهد و چرکها را برطرف می کند قرائت قرآن مجید است.
و قال ابن عباس: قاری القرآن التابع له لا یضل فی الدنیا و لا یشقی فی الاخره.
ابن عباس گفته: کسی که قرآن را قرائت کند و احکام و دستورات آن را متابعت نماید در دنیا به گمراهی و در آخرت به شقاوت مبتلا نخواهد شد.
و قال: ینبغی لحامل القرآن ان یعرف بلیله اذ الناس نائمون و بنهاره اذ الناس غافلون و ببکائه اذ الناس ضاحکون و بورعه اذ الناس یطعمون و بخشوعه اذ الناس یمرحون و بحزنه اذ الناس یفرحون و بصمته اذ الناس یخوضون.
و فرموده است: سزاوار است حامل قرآن به شب زنده داری اش شناخته شود هنگامی که مردم در خوابند و به اذکار روزانه اش معروف باشد وقتی که مردم در غفلتند و به کارهای دنیا مشغول هستند و به گریه مشغول باشد وقتی که مردم می خندند و خودداری از گناه کند وقتی که مردم به عیش و عشرت مشغولند و خاضع و خاشع باشد وقتی که مردم به کبر و خودبینی و عجب مشغولند و در حال فرح و خوشنودی مردم او محزون و غمگین باشد. و در وقتی که مردم به بیهوده گویی مشغولند او ساکت باشد.
و قال النبی صلی الله علیه و آله القرآن علی خمسة حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال فاعملوا بالحلال و اجتنبوا الحرام و اتبعوا المحکم و آمنوا بالمتشابه و اعتبروا بالامثال و ما آمن بالقرآن من استحل محارمه و شر الناس من یقرء القرآن و لا یرعی عن شی به.
پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: آیات کریمه قرآن به پنج قسم تقسیم می گردد: حلال، حرام، محکم، متشابه و امثال. پس به حلال آن عمل کنید، و از حرام آن اجتناب نمایید. پیرو محکم آن باشید، به متشابه آن ایمان بیاورید و از مثالهای آن عبرت بگیرید. و هر کس حرام قرآن را حلال بداند به قرآن ایمان نیاورده است. و بدترین مردم آن کس است که قرآن را بخواند و مراعات احکام آن را ننماید.
قال جعفر بن محمد علیه السلام فی قوله تعالی: الذین اتیناهم الکتاب یتلونه حق تلاوته،(230) قال یرتلون آیاته و یتفقهون فیه و یعملون باحکامه و یرجون وعده و یخافون وعیده و یعتبرون بقصصه و یأتمرون باوامره و یتناهون عن نواهیه، ما هو و الله حفظ آیاته و درس حروفه و تلاوة سوره و درس اعشاره و اخماسه حفظوا حروفه و اضاعوا حدوده و انما هو تدبر آیاته و العمل باحکامه. قال الله تعالی: کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته.(231)
حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در این آیه کریمه: کسانی که کتاب را به آنها دادیم آن را تلاوت می کنند حق تلاوت آن، فرمود: مراد این است که آیات آن را صحیح می خوانند و مراعات وقف و وصل و سایر آداب قرائت را می نمایند. و در معانی آن دقت می کنند و به احکام آن عمل می کنند. و به وعده های آن امیدوارند و از وعیدهای آن می ترسند. از قصه های آن عبرت می گیرند. و به آنچه امر شده در آن می پذیرند و از آنچه نهی شده در آن باز می ایستند. و به خدا قسم مراد حفظ آیات آن و درس حروف آن نیست و خواندن سوره های آن و درس ده قسمت و پنج قسمت آن منظور نیست، حروف آن را حفظ می کنند و حدود آن را ضایع می کنند. و جز این نیست که مراد تدبر در آیات آن است و عمل کردن به احکام آن. خدا می فرماید: کتابی به سوی تو نازل کردیم که دارای برکت است تا در آیات آن دقت کنند.
و اعلموا رحمکم الله ان سبیل الله سبیل واحد و جماعها الهدی و مصیر العالم العامل بها الجنة و المخالف لها النار و انما الایمان لیس بالتمنی و لکن ما ثبت فی القلب و عملت و الجوارح و صدقته الاعمال الصاحة و الیوم فقد ظهر الجفا و قل الوفا و ترکت السنة و ظهرت البدعه و تواخی الناس علی الفجور ذهب منهم الحیاء و زالت المعرفة و بقیت الجهاله ما تری الا مترفاً صاحب دنیا لها یرضی و لها یغضب و علیها یقاتل ذهب الصالحون و بقیت ثقالة الشعیر و حثالة التمر.
خدا شما را رحمت کند بدانید که راه خدا یکی است و جمیع آن هدایت است و بازگشت عالمی که به علمش عمل کند بهشت است و مخالف آن در آتش است. همانا ایمان به آرزو نیست لیکن چیزی است که در قلب ثابت باشد و اعضاء و جوارح به آن عمل کند و اعمال صالح آن ایمان قلبی را تصدیق نماید. و امروز جفا و ستم ظاهر شده است و وفا کم شده است. و سنت ترک شده و بدعت ظاهر گردیده، و برادری مردم بر فسق و فجور است. و حیا از آنها رفته و معرفت برطرف گردیده و جهالت باقی مانده. نمی بینی مگر مترف صاحب دنیا که برای دنیا راضی می شود و برای آن به غضب می آید و برای آن می جنگد. صالحان و نیکان رفتند و کسانی باقی ماندند که به منزله کاه جو و سفال خرما می باشند.
و قال الحسن علیه السلام ما بقی فی الدنیا بقیه غیر هذا القرآن فاتخذوه اماماً یدلکم علی هدیکم و ان احق الناس بالقرآن من عمل به و ان لم یحفظه و ابعدهم منه من لم یعمل به و ان کان یقرءه و قال من قال فی القرآن برأیه فاصاب فقد اخطأ.
حضرت امام حسن علیه السلام فرمود: در دنیا غیر از این قرآن کریم باقی نمانده، پس او را پیشوای خود قرار دهید تا شما را به راه نجات هدایت کند. و به درستی که سزاوارترین مردم به قرآن کسی است که به آن عمل کند گرچه آن را حفظ نکرده باشد. و دورترین مردم از قرآن کسی است که به آن عمل نکند گرچه آن را قراءت کند. و فرمود: هر کس در قرآن به رأی خود بگوید و مطابق واقع هم گفته باشد خطا کرده، چون مأموریم حقایق قرآن را به وسیله خاندان پیغمبر صلوات الله علیهم اجمعین یاد بگیریم و بگوییم.
و قال: ان هذا القرآن یجیی ء یوم القیمة قاعداً و سائقاً یقود قوماً الی الجنة احلوا حلاله و حرموا حرامه و آمنوا بمتشابهه و یسوق قوماً الی النار ضیعوا حدوده و احکامه و استحلوا محارمه.
فرمود: این قرآن در روز قیامت می آید در حالتی که قاعد و سائق است مردمی را به سوی بهشت رهبری می کند و آنها کسانی هستند که حلال آن را حلال و حرام آن را حرام دانسته اند و به متشابهات آن ایمان آورده اند. و کسانی را به سوی آتش سوق می دهد که حدود آن را ضایع کرده اند و احکام آن را مراعات ننموده اند و حرامهای آن را حلال دانسته اند.
و قال صلی الله علیه و آله: رتلوا القرآن و لا تنثروه نثراً و لا تهذوه هذاء الشعر قفوا عند عجائبه و حرکوا به القلوب و لا یکن هم احدکم آخر السورة.
حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: قرآن را با تأنی بخوانید و کلمات آن را از یکدیگر جدا کنید و آن را متفرق و پراکنده و غیر مربوط به یکدیگر به زبان نیاورید و مانند خواندن شعر آن را نخوانید. در نزد عجائب آن توقف کنید و قلبها را به وسیله قرآن تکان دهید و همت شما آخر سوره نباشد که کوشش کنید هر چه زودتر سوره تمام شود.
و خطب صلی الله علیه و آله و قال: لا خیر فی العیش الا لعالم ناطق او مستمع واع ایها الناس انکم فی زمان هدنة و ان السیر بکم سریع و قد رأیتم اللیل و النهار یبلیان کل جدید و یقربان کل بعید و یأتیان بکل موعود. فقال له المقداد یا نبی الله و ما الهدنة فقال دار بلاء و انقطاع فاذا التبست علیکم الامور کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن فانه شافع مشفع و شاهد مصدق من جعله امامه قاده الی الجنه و من جعله خلفه ساقه الی النار و هوا وضح دلیل الی خیر سبیل خیر ظاهره حکم و باطنه علم لا تحصی عجائبه و لا تنقضی غرائبه و هو حبل الله المتین و صراطه المستقیم من قال به صدق و من حکم به عدل و من عمل به فاز فان المؤمن الذی یقرء القرآن کالأترجة طعمها طیب و ریحها طیب و ان الکافر کالحنظلة طعمها مر و رائحتها کریهة.
حضرت رسول صلی الله علیه و آله خطبه خواند و فرمود: خیر و خوبی در زندگی نیست مگر برای عالمی که زبان گوینده داشته باشد و علم خود را به دیگران برساند یا شنونده ای که ظرفیت قبول و حفظ علم را داشته باشد. ای مردم شما در زمان هدنه هستید و با سرعت سیر می کنید. و به تحقیق می بینید شب و روز را که هر تازه ای را کهنه می کنند و هر دوری را نزدیک می کنند و هر چه را که وعده داده شده می آورند. پس مقداد خدمت آن حضرت عرض کرد یا رسول الله هدنه چیست؟ حضرت فرمود: خانه بلا و جدا شدن است. پس وقتی که امور بر شما پوشیده شد مانند قطعه های شب تاریک پس بر شما باد به قرآن چون که آن شفاعت کننده ای است که شفاعت او قبول خواهد شد. و شهادت دهنده ای است که شهادت او را تصدیق می کنند و به صدق و راستی شهادت او ترتیب اثر داده خواهد شد. کسی که قرآن را پیشاپیش خود قرار دهد و پیرو او باشد او را به بهشت رهبری می کند. و کسی که او را پشت سر خود قرار دهد و از او پیشی بگیرد او را به سوی آتش می برد و او دلیل واضحی است برای راهنمایی به سوی بهترین راهها. ظاهر آن حکم است و باطن آن علم است. عجایب آن به حساب نمی آید و غرائب و معجزات آن تمام نمی شود. و اوست ریسمان محکم الهی که هر کس به آن چنگ زند نجات خواهد یافت. و راه راستی است که هر کس آن را بپیماید به منزل حقیقی خواهد رسید. کسی که گفتارش به آن مثتکی باشد به راستی گفتار موصوف است و کسی که حکم کردن خود را مبنی بر آن قرار دهد به عدالت حکم کرده. و آن کس که به آن عمل کند رستگار گردد. پس به تحقیق مؤمنی که قرآن می خواند مانند ترنج است که طعم و بوی آن نیکو است و کافر مانند حنظل است که طعم او تلخ است و بوی آن مکروه طبع است.
و قال صلی الله علیه و آله: الا ادلکم علی اکسل الناس و ابخل الناس و اسرق الناس و اعجز الناس و اجفی الناس قالوا بلی یا رسول الله فقال اکسل الناس عبد صحیح فارغ لا یذکر الله بشفة و لا لسان. و ابخل الناس رجل اجتاز علی مسلم فلم یسلم علیه. و اما اسرق الناس فرجل یسرق من صلوته یلف کما یلف الثوب الخلق فتضرب بها وجهه. و اجفی الناس رجل ذکرت بین یدیه فلم یصل علی. و اعجز الناس من عجز عن الدعا.
پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا دلالت نکنم شما را بر کسل ترین مردم و بخیل ترین مردم و دزدترین مردم و عاجزترین مردم و جفاکارترین مردم! عرض کردند: بلی یا رسول الله. فرمود: کسل ترین مردم بنده ای است که صحیح باشد و از مشاغل فراغت داشته باشد و ذکر خدا را به لب و زبان نگوید. و بخیل ترین مردم کسی است که بر مسلمانی عبور کند و بر او سلام نکند. و اما دزدترین مردم مردی است که از نماز خود بدزدد و ناقص به جا آورد. آن نماز پیچیده می شود مانند جامه کهنه و به صورت او زده می شود. و جفاکارترین مردم مردی است که من در نزد او یاد شوم و بر من صلوات نفرستد. و عاجزترین مردم کسی است که از دعا عاجز باشد.
به حمد الله تعالی در اینجا ترجمه (قسمتی از) ارشاد القلوب را به پایان رسانیدم بنده حقیر حاج سید عباس طباطبائی ملتمس دعا از کسانی که توفیق مطالعه این کتاب را پیدا کنند. مورخه 3 ربیع المولود 1404.

...................) Anotates (.................
1) سوره نساء، آیه 165.
2) سوره طه، آیه 134.
3) سوره اسراء، آیه 15.
4) سوره یونس، آیه 57.

5) سوره آل عمران، آیه 30.

6) سوره بقره، آیه 235.

7) سوره بقره، آیه 223.

8) سوره بقره، آیه 197.
9) سوره بقره، آیه 281.

10) سوره بقره، آیه 123.

11) سوره لقمان، آیه 33.

12) سوره حج، آیه 1.

13) سوره نساء، آیه 1.

14) سوره زمر، آیه 16.

15) سوره بقره، آیه 24.

16) سوره انبیاء، آیه 1 و 2.

17) سوره نور، آیه 21.

18) سوره تحریم، آیه 6.

19) سوره بقره، آیه 196.

20) سوره انفطار، آیه 6.

21) سوره حدید، آیه 16.

22) سوره مؤمنون، 115.

23) سوره قیامت، آیه 36 و 37.
24) سوره اعراف، آیه 97 و 98.

25) سوره نازعات، آیه 37 - 41.

26) سوره فاطر، آیه 37.

27) سوره زمر، آیه 54.

28) سوره نور، آیه 31.

29) سوره تحریم، آیه 8.

30) سوره مائده، آیه 74.

31) در این کتاب 17 نام از اسمهای قیامت ذکر شده و هر کدام از آنها دلالت بر یک نوع شدت و هول و وحشت و عظمت روز قیامت دارد، چنانچه بر اهل تتبع پوشیده نیست. مترجم

32) سوره نمل، آیه 87 - 88.

33) سوره احقاف، آیه 35.

34) سوره ق، آیه 41.
35) سوره طور، آیه 9.

36) سوره قلم، آیه 42 و 43.

37) سوره معارج، آیه 8 - 14.
38) سوره مزمل، آیه 14.
39) سوره مزمل، آیه 17.
40) سوره قیامت، آیه 30.

41) سوره قیامت، آیه 12 و 13.

42) سوره مرسلات، آیه 35 و 36.

43) سوره مرسلات، آیه 38.

44) سوره مرسلات، آیه 35 و 36.

45) سوره نازعات، آیه 6.

46) سوره نازعات، آیه 35 و 36.
47) سوره قارعه، آیه 114.

48) سوره ق، آیه 30.

49) سوره کهف، آیه 49.

50) سوره محمد، آیه 24.

51) سوره غافر، آیه 18.

52) سوره مریم، آیه 39.

53) سوره نجم، آیه 57 و 58.

54) سوره ابراهیم، آیه 44 و 45.

55) سوره مطففین، آیه 4 6.

56) سوره آل عمران، آیه 30.

57) سوره حج، آیه 2.

58) سوره مزمل، آیه 17 - 18.

59) سوره آل عمران، آیه 106.

60) سوره زلزله، آیه 99.

61) سوره دخان، آیه 41.

62) سوره عبس، آیه 34 - 37.

63) سوره نحل، آیه 111.

64) سوره نبأ، آیه 40.

65) سوره مؤمن، آیه 52.

66) سوره فجر، آیه 26.

67) سوره ابراهیم، آیه 48.

68) سوره کهف، آیه 47 - 48.

69) سوره انعام، آیه 94.

70) سوره انبیاء آیه 104.

71) سوره انبیاء آیه 47.

72) سوره لقمان آیه 16.

73) سوره حجر، آیه 92.

74) سوره اعراف، آیه 6 و 7.

75) سوره یس، آیه 12.

76) سوره مجادله، آیه 6.

77) سوره فرقان،آیه 27.

78) سوره نساء، آیه 110.

79) سوره بقره، آیه 222.

80) سوره انعام، آیه 54.

81) سوره آل عمران، آیه 130.

82) سوره نساء، آیه 64.

83) سوره زمر، آیه 53.

84) سوره نساء، آیه 48.

85) سوره آل عمران، آیه 133.

86) سوره غافر، آیه 60.

87) سوره طلاق، آیه 20.

88) سوره طلاق، آیه 4.

89) سوره طلاق، آیه 5.

90) سوره یونس، آیه 63.

91) سوره یونس، آیه 58.
92) سوره زخرف، آیه 69 - 71.

93) سوره ق، آیه 31 - 33.

94) سوره ابراهیم، آیه 14.

95) سوره نازعات، آیه 40.

96) سوره رحمن آیه 46.

97) سوره فاطر، آیه 28.

98) سوره طور، آیه 26 - 28.

99) سوره انبیاء، آیه 90.

100) سوره مائده، آیه 23.

101) سوره مائده، آیه 28.

102) سوره بقره، آیه 197.

103) سوره ص، آیه 46.

104) سوره نحل، آیه 125.

105) سوره نساء، آیه 63.

106) سوره ذاریات، آیه 55.

107) سوره ابراهیم، آیه 5.

108) سوره مریم، آیه 33.

109) سوره نحل، آیه 120.

110) سوره فاطر، آیه 28.

111) سوره آل عمران، آیه 187.

112) سوره لقمان، آیه 33.

113) سوره حشر، آیه 18.

114) سوره رعد، آیه 26.

115) سوره یونس، آیه 7 8.

116) سوره یونس، آیه 24.

117) سوره اسراء، آیه 18 19.

118) سوره هود، آیه 15 16.

119) سوره شوری، آیه 20.

120) سوره قیامت، آیه 20 21.

121) سوره انسان، آیه 27.

122) سوره قصص، آیه 60.

123) سوره عنکبوت، آیه 64.

124) سوره حدید، آیه 19.

125) سوره آل عمران، آیه 196 198.

126) سوره طه، آیه 131.

127) سوره نساء، آیه 77.

128) سوره زلزال، آیه 7 و 8

129) سوره انبیاء، آیه 48.

130) سوره بقره، آیه 24.

131) سوره تغابن، آیه 15.

132) سوره اسراء آیه 13.

133) سوره اسراء، آیه 14.

134) سوره مریم، آیه 12.

135) سوره قصص، آیه 77.

136) سوره دخان، آیه 25 - 29.

137) سوره رعد، آیه 6.

138) سوره اسراء، آیه 60.

139) سوره قمر، آیه 46.

140) سوره ملک. آیه 16 - 17

141) سوره اسراء، آیه 59.

142) سوره اعراف، آیه 98 - 99.

143) سوره جاثیه، آیه 7 - 8.

144) سوره نحل، آیه 61.

145) سوره روم، آیه 41.

146) سوره کهف، آیه 59.

147) سوره نساء، آیه 160.

148) سوره طه، آیه 129.

149) سوره انفال، آیه 33.
150) سوره رعد، آیه 11.

151) سوره نوح، آیه 10 - 12.

152) سوره شعراء، آیه 21.

153) سوره حجرات، آیه 13.

154) سوره مؤمنون، آیه 30.

155) سوره زخرف، آیه 77.

156) سوره تکاثر آیه 8.

157) سوره بقره، آیه 181.

158) سوره طلاق، آیه 2.

159) سوره عنکبوت، آیه 40.

160) سوره الحجر، آیه 3.

161) سوره فاطر، آیه 37.

162) سوره مریم، آیه 8.

163) سوره مریم، آیه 84.

164) سوره تین، آیه 5.

165) سوره تحریم، آیه 8.

166) سوره نساء، آیه 17.

167) سوره نساء، آیه 18.

168) سوره شوری، آیه 25.

169) سوره مؤمن، آیه 3.

170) سوره فاطر، آیه 37.
171) سوره انعام، آیه 27 28.

172) سوره هود، آیه 3.

173) سوره بقره، آیه 222.

174) سوره نساء، آیه 110.

175) سوره مطففین، آیه 14.

176) سوره سجده، آیه 21.

177) سوره اعراف، آیه 23.

178) سوره ص، آیه 46.

179) سوره ق، آیه 19 و 22.

180) سوره انعام، آیه 49.

181) سوره آل عمران آیه 180.

182) سوره هود، آیه 16.

183) سوره اسراء، آیه 18.

184) سوره شوری، آیه 20.

185) سوره زمر، آیه 68.

186) سوره نمل، آیه 87، 89.

187) سوره ابراهیم، آیه 48.

188) سوره معارج، آیه 43 و 44.

189) سوره زمر، آیه 68.

190) سوره انعام، آیه 28.

191) سوره انعام، آیه 28.

192) سوره مؤمنون، آیه 101، 104.

193) سوره فاطر، آیه 18.

194) سوره عبس، آیه 35، 37.

195) سوره الفجر، آیه 23.

196) سوره الفجر، آیه 24.

197) سوره قیامت. آیه 36.

198) سوره مومنون، آیه 115.

199) سوره منافقون، آیه 9.

200) سوره نور، آیه 37.

201) سوره نجم، آیه 29.

202) سوره کهف، آیه 28.

203) نهج البلاغه، خطبه 213.

204) سوره آل عمران، آیه 102.

205) سوره مائده، آیه 27.

206) سوره قصص، آیه 83.

207) سوره محمد، آیه 18.

208) سوره قمر، آیه 46.

209) سوره حج، آیه 7.

210) سوره رعد، آیه 11.

211) سوره محمد صلی الله علیه و آله، آیه 7.

212) سوره حج، آیه 40.

213) سوره انفطار، آیه 13، 14.

214) سوره مومن، آیه 18.

215) سوره فرقان، آیه 27.

216) سوره مائدة، آیه 27.

217) سوره هود، آیه 113.

218) سوره طه، آیه 81.

219) سوره مجادله، آیه 22.

220) سوره ال عمران، آیه 31.

221) سوره ق، آیه 18.

222) سوره انفطار، آیه 10 11 12.

223) سوره بقره، آیه 284.

224) سوره نساء آیه 93.

225) سوره یس، آیه 50.

226) سوره صف، آیه 14.

227) سوره روم، آیه 44.

228) سوره اعراف، آیه 182.

229) سوره فصلت آیه 31 و 32.

230) سوره بقره، آیه 121.
231) سوره ص، آیه 29.