شهابُ الحکمة در آداب و اخلاق و حکمت عملی

شیخ شرف الدین یحیی المفتی البحرانی‏

نام کتاب: تذکرة المجتهدین فی تراجم مشایخ الشیعه

تألیف: الشیخ شرف الدین یحیی بن عزالدین حسین بن عشیرة بن ناصر البحرانی یزدی
معروف به:
الشیخ المفتی یحیی البحرانی
شاگرد شیخ حسین بن مفلح بن الحسن الصیمری و شیخ علی الکرکی
از اکابر علماء در قرن دهم ه ق.
با مقدمه و تحقیق و تصحیح و تنظیم
و مقابله با نسخه های خطی
عبداله روشن بین حکمت
رساله ای است در تذکره 114 نفر از اکابر علماء و مشایخ مشهور شیعه از زمان امام حسن عسکری (علیه السلام) تا قرن دهم ه ق.
تهران - آبانماه 1382 ه ش.

مقدمه مصحح

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
تذکرة المجتهدین در احوال مشایخ الشیعة رساله ای است که در احوال و تذکره حدود 114 نفر از اکابر علماء و مشایخ مشهور شیعه از زمان امام حسن عسکری (علیه السلام) تا قرن دهم هجری قمری به طور اختصار نوشته شده است که اول آنها علی بن ابراهیم صاحب امام حسن عسکری (علیه السلام) و آخرشان شهید ثانی، زین الدین علی بن احمد العاملی که در سنة 965 به شهادت رسیده می باشد.
این رساله در پیش نوسندگان کتب تذکره و رجال بسیار ارزنده بوده. به طوری که در اکثر کتب تذکره و تراجم مشایخ و رجال شیعه مکرر از آن استفاده و نقل شده است، به ویژه صاحب کتاب ریاض العلماء علامه افندی متوفی: 1130 که از آن بسیار استفاده و نقل کرده است و صاحب (روضات الجنات) و اعیان الشیعه) و (الذریعة الی تصانیف الشیعة) و سایر نویسندگان کتب رجال و فهارس که همگی از متأخرین بودند، اکثرا از همان (ریاض العلماء) استفاده و نقل نموده اند که به نام های مختلف و مشابه مانند: رساله مشایخ الشیعه و اسامی مشایخ الشیعه و تراجم مشایخ الشیعه و تذکرة المجتهدین فی احوال مشایخ اصحابنا و اسامی المشایخ فی ذکر علماء الشیعه آمده است.
صاحب الریاض چنانکه خودش مکرر اذعان نموده، نسخه صحیحی از آن به دست نیاورده، و نسخه هایی که دیده همگی سقیم و مغلوط بوده است و بعضی نسخه ها فاقد نام مولف بوده که به مختلف بودن و متعدد بودن رساله و مولف آن احتمال داده اند.(893)
چنانچه در مقدمه شهاب الحکمة اشاره نموده ایم. در این رساله، مولف آن (شیخ یحیی بحرانی) تذکرة هر دو استاد خود شیخ علی کرکی و شیخ حسین الصیمری را مشروحا بیان نموده و کیفییت تلمذ خود را از آن دو استاد ذکر کرده است که در شناخت مولف آن بسیار واقع شده است.(894)
نسخه رساله:
نسخه ای که این رساله از روی آن چاپ می شود نسخه ای است خطی که در کتابخانه وزیری واقع در شهرستان یزد نگهداری می شود.
این نسخه نفیس سالم و کامل است. مصحح آن شخص عالم و فاضلی بوده و آن را با نسخه های متعددی که ظاهرا پنج نسخه در دست داشته، مقابله و تصحیح نموده و تفاوت های نسخه بدل ها را در حاشیه و یا در بین سطرها ذکر کرده است و خودش نیز نظر و تحقیق خود را در بعضی از حواشی نوشته و توضیح داده است.
نسخه دیگر:
اخیرا نسخه خطی دیگری به نام (رسالة فی مشایخ الشیعه) به دست نگارنده رسید که آن هم نسخه نفیس و سالم است که در کتابخانه مرحوم آیة الله فاضل خوانساری واقع در شهرستان خوانسار به شماره 212 نگهداری می شود.
اگرچه نام این نسخه با نسخه وزیری متفاوت است ولی متن هر دو نسخه عینا یکی است. و عکس صفحات اول و آخر هر دو نسخه خطی در این رساله چاپ می شود.
لازم دیدم که نسخه وزیری را با این نسخه نیز مقابله و تصحیح نمایم.
فلذا نسخه (وزیری) را اصل قرار دادم، و حواشی آن را با رمز: (حا) مشخص نمودم، و علائم: (خ) و (خ ل) و (ط) و (ل ظ) و (خ ل ظ) نسخه بدل ها که در حاشیه آن آمده بود به پاورقی انتقال دادم.
و نسخه (فاضلی) را نسخه بدل خود قرار داده و با رمز: (فا) مشخص ساختم.
و ضمنا اسامی مشایخ و علمای شیعه را که در هر دو نسخه فشرده و بدون شماره بود، از اول تا آخر شماره گذاری کردم.
توضیح:
برای اینکه معلوم شود. آیا این رساله، و مولف آن متعدد بوده یا یکی؟
ناچار، هر آنچه درباره این رساله، در (الریاض) و (الروضات) و (اعیان الشیعه) و در (الذریعة) آمده بود در یک جا جمع آوری کردم، و با مطابقت مطالب و کلمات و عباراتی که در نسخه های متعدده آمده بود، معلوم شد که رساله نامبرده و مولف آن یکی بیشتر نمی باشد، چرا که متن همه نسخه ها عینا و حرف به حرف یکی بوده است.
اینک قسمتی از آنها را به شرح زیر می آوریم:
1 - (الذریعة: ج 4، ص 60 - 249) تراجم مشایخ الشیعه، لبعض تلامیذ المحقق الکرکی المتوفی (940) و الشیخ حسین بن مصلح الصیمری المتوفی (933) اوله:
الحمدلله رب العالمین... فهذه مختصر فی مشایخ الشیعة، تغمدهم.
الله بالرحمة و الرضوان، منهم: الشیخ علی بن ابراهیم بن هاشم.
القمی....(895)
قال فیه عند ترجمة شیخه المحقق الکرکی:
لازمته مدة من الزمان و برهة من الاحیان فاستفدت من لطائف.
انفاسه.(896)
و قال فی ترجمة الشیخ حسین بن المفلح الصیمری:
لازمته واستفدت من خدمته مدة ثلاثین سنة و ما رأیت منه زلة.
فعلها فی طول المدة.(897)
و قد حکی عنه فی الروضات ترجمة الشیخ حسین بن مفلح، و فیه تعداد بعض المشاهیر من علماء اهل السنة و ادخالهم فی مشایخ الشیعة لحسن اسلوب مؤلفاتهم و ایضا فهم فیها:
و منهم: الشیخ الامام علی بن محمد الصباغ المکی صاحب الفصول المهمة.(898)
و منهم: موفق الدین ابو المؤید محمد بن احمد الخوارزمی صاحب المناقب المطبوع اخیرا.(899)
2 - (الذریعة، ج 4، ص 46 - 182) تذکرة المجتهدین:
للشیخ یحیی المفتی البحرانی تلمیذ المحقق الکرکی، فیه تراجم العلماء المتقدمین و المتأخرین و بعض الرواة الاقدمین، و قد اکثر النقل عنه کذلک فی ریاض العلماء.
محتملا لاتحاد مع الشیخ شرف الدین یحیی بن عزالدین حسین بن عشیرة بن الناصر البحرانی نزیل یزد، مولف التحفة الرضویه فی شرح الجعفریة لاستاده المحقق الکرکی و قد صدرت اجازة له سنة (932) کما مرت فی الاجازات.
والظاهر انه غیر رسالة فی تراجم مشایخ الشیعه لبعض تلامیذ المحقق الکرکی الذی کان ملازما ایضا لخدمة الشیخ حسین بن المفلح الصیمری المتوفی (933) فی ثلاثین سنة کما یأتی فی التراجم.(900)
3 - (ریاض العلماء، ج 5، ص 380) تذکرة الشیخ یحیی المفتی البحرانی:
کان من مشاهیر العلماء و قد کان تلمیذ الشیخ علی الکرکی والشیخ حسین بن مفلح الصیمری.
و من مولفاته رسالة تذکرة المجتهدین و هی رسالة صغیرة الحجم مشتملة علی اسامی جماعة من علماء اصحابنا من المتقدمین والمتأخرین، بل علی اسامی جماعة من الرواة ایضا و قد عثرنا علی نسخ منها و عندنا منها ایضا نسخة ولکن کلها سقیمة و نحن ننقل منها کثیرا فی کتابنا هذا، و هی علی ما اعتقده فی نفسها ایضا محتویة علی اغالیط کثیرة و اشتباهات غزیرة من مولفها ایضا، و قد نبهنا علی اکثرها، فی مظانها. و الله یعلم حقیقة الاحوال.(901)
4 - (ریاض العلماء، ج 3، ص 443) در تذکره شیخ علی الکرکی می نویسد:
و قال بعض افاضل تلامذة الشیخ علی الکرکی هذا فی رسالة ذکر اسامی مشایخنا ما هذا لفظه:
و منهم: الشیخ الاجل الرفیع القدر شیخ الاسلام والمسلمین الشیخ علی بن عبدالعلی الکرکی صاحب التعلیقات الحسنة و التصنیفات الملیحه فمن تصانیفه شرح القواعد، و قد خرج منه... الی (و قد لازمته مدة من الزمان و برهة من الاحیان، واستفدت من لطائف انفاسه و اخذت من غرائب اغراسه اسکنه الله تعالی بحبوحة جنانه)... مات رحمه الله تعالی بالغری من نجف الکوفه سنة سبع و ثلاثین و تسع مائة، و له من العمر ما ینیف علی سبعین سنة.(902)
و در آخر می نویسد: (و اقول: قد کانت النسخة سقیمة جدا. فلاحظ)
5 - (روضات الجنات، ج 7، ص 170) در تذکره شیخ حسین بن مفلح الصیمری می نویسد: و قال صاحب کتاب (مشایخ الشیعه) بعد ذکر هذا الرجل (یعنی: بعد ذکر والده) فیما نقل عنه به عنوان:
الشیخ الفاضل نصیر الحق و الملة والدین حسین بن مفلح الحسین الصیمری ذوالعلم الواسع والکرم الناصع، صنف کتاب (المنسک الکبیر) کثیر الفوائد (و قد استفدت منه و عاشرته زمانا طویلا ینیف علی ثلاثین سنة) فرأیت منه خلقا حسنا و صبرا جمیلا، و ما رأیت منه ذلة فعلها، و لا صغیرة... تغمده الله بالرحمة و الرضوان و اسکنه بحبوحة الجنان و مات بسلماباد، احدی قری البحرین، مفتتح شهر محرم الحرام سنة ثلاث و ثلاثین و تسعمأة، و عمره ینیف علی الثمانین سنة - انتهی.(903)
یک اشتباه و تصحیف واضح و روشن!
(در ریاض العلماء، ج 2، ص 178) تذکرة شیخ حسین صیمری چنین آمده:
الشیخ نصیر الدین الحسین بن مفلح بن الحسن الصیمری، من مشاهیر العلماء... و کان له تلمیذ فاضل، و هو الشیخ یونس المفتی باصفهان! و کان عندالشیخ علی الکرکی ایضا.
و قد ألف رسالة فی ذکر طائفة من مشایخ الشیعه، لا یخلو من فوائد، و اغلاط و نحن ننقل عنها فی کتابنا هذا، ثم انه قد قال ذلک التلامیذ فی تلک الرسالة بعد ما اورد ترجمة والده الشیخ مفلح هکذا:
و منهم: ولده الشیخ الکامل الفاضل، نصیرالمله والحق والدین، حسین بن المفلح بن حسن ذوالعلم الواسع والکرم الناصع، صنف کتاب المنسک الکبیر، کثیر الفوائد و رسائل اخری. و قد استفدت منه و عاشرته زمانا طویلا ینیف علی ثلاثین سنة، فرأیت منه خلقا حسنا و صبرا جمیلا، و لا رأیت منه کبیرة فعلها، و صغیرة اصر علیها، فضلا عن فعل الکبیرة و کان له فضائل و مکرمات و کان یختم القرآن فی کل لیلة الاثنین والجمعة مرة، و کثیر النوافل الراتبة فی الیوم واللیلة، و کثیر الصوم، و لقد حج تغمده الله تعالی بالرحمة و الرضوان مرارا متعددة و مات بسلماباد، احدی قری بلدة البحرین، مفتتح شهر محرم الحرام من سنة ثلاث و ثلاثین و تسعمائة - انتهی.(904)
و اقول: قد رأیت خط الشیخ حسین هذا علی آخر کتاب نضدالقواعد الشهیدیه للشیخ مقداد و قد کتب لتلمیذه الشیخ الرشید السعید یحیی بن الحسین بن عشیرة السمابادی و قد قرأنا علیه اجازة تاریخها سنة ست و عشرین و تسع مأئه...(905)
توجه:
اینکه تألیف رساله را به (شیخ یونس المفتی باصفهان) نسبت داده یک تصحیف صریح و آشکار است، زیرا شیخ یونس مذکور از علماء قرن 11 در عصر شاه عباس صفوی و معاصر میرداماد، و شیخ بهائی بوده است و او نمی تواند شاگرد کرکی و صیمری باشد.
اینک تذکرة شیخ یونس المفتی در همان (ریاض العلماء) که عینا نقل می شود:
الشیخ یونس المفتی باصفهان فاضل، عالم، فقیه معروف فی عصر السلطان شاه عباس الماضی الصفوی و لم اعلم له مولفا، فلاحظ تواریخ الصفویه، و کان من معاصرین للسید الداماد، و الشیخ البهائی.(906)
شاه عباس مذکور در سنة (992) تا (1038) سلطنت داشته، و شیخ بهائی متولد 953 و متوفی (1031) و میرداماد متوفی (1040) می باشد. محقق کرکی در سنه (940) و صیمری در سنه (933) فوت نموده است، فلذا معاصر آنها نمی تواند شاگرد کرکی و صیمری باشد. و می گوید (لم اعلم له مؤلفا) تالیفی هم به نام او ندیده است.
معقول به نظر نمی آید که دو نفر، هم از شیخ علی کرکی تلمذ کنند و هم هر دو نفر سی سال با صیمری معاشر بوده و از وی تلمذ نموده، و هر دو نفرشان رساله ای در تذکره مشایخ شیعه نوشته باشند که همه کلمات و عبارات هر دو عینا و حرف به حرف مطابق هم باشد.
از صاحب (الریاض) چنین اشتباهی ممکن نیست زیرا با سایر نوشته هایش تناقض صریح دارد. این اشتباه یا از کاتب است و یا یونس المفتی باصفهان معاصر شاه عباس. کاتب و ناسخ نسخه بوده نه مولف رساله، چرا که بعضی نسخه ها فاقد نام مولف بوده است.
واضح و روشن است که رساله مذکور و مولف آن یکی بیش نبوده و آن همان یحیی بحرانی است که اجازه از شیخ کرکی و صیمری گرفته است.
اشتباه صاحب (اعیان الشیعه) و (موسوعة الطبقات الفقهاء درباره تذکره شیخ یونس المفتی؟)
اعیان الشیعه در جلد 10، ص 331 در تذکره (الشیخ یونس المفتی باصفهان) چنین آورده: ذکر صاحب الریاض فی اثناء ترجمة الشیخ حسین بن مفلح الصیمری، و قال انه کان من تلامیذ الشیخ حسین المذکور، و من تلامیذ الشیخ علی الکرکی، الف رسالة فی ذکر طائفة من مشایخ، لا یخلو من فوائد و اغلاط و نحن ننقل عنها فی کتابنا هذا - ریاض العلماء - انتهی.
و در (جلد 6، ص 174) در تذکرة الشیخ حسین بن مفلح الصیمری نیز همان مطلب را به نام (الشیخ یونس المفتی) در ریاض نقل کرده (که در اینجا تکرار نمی کنیم) و از تذکره (یونس المفتی) که در (ج 5، ص 400 ریاض العلماء) آمده غفلت نموده است.
و (موسوعة الطبقات الفقهاء) نیز در (جلد 10، ص 357) که تذکره فقهاء قرن (دهم. ه) می باشد، در تذکرة: (شیخ یونس المفتی باصفهان) به استناد (ریاض) و (اعیان الشیعه) چنین آورده:
یونس المفتی باصفهان (... - ...) فقیه امامی تلمذ علی الفقیه حسین ابن مفلح الصیمری (المتوفی 933 ه) و لازمه دهرا طویلا، و تلمذ ایضا علی الفقیه علی بن عبدالعالی الکرکی (المتوفی، 940 ه) و صنف رسالة فی ذکر طائفة من مشایخ الشیعة، نقل عنها الأفندی فی ریاض العلماء.(907)
چنانکه ملاحظه می شود، اشتباه در (الریاض) موجب اشتباه در (اعیان الشیعه) و اشتباه (موسوعة طبقات الفقهاء) نیز، ناشی از اشتباه (الریاض) و (اعیان الشیعه) بوده است. و از تذکرة (یونس المفتی باصفهان) که در (الریاض، ج 5، ص 400) آمده و ما آن را در صفحات قبل آوردیم، غفلت شده است.
لازم به تذکر است که مولف این رساله 27 اثر از کتب و رسائل دارد که ما فهرست تفصیلی آن را در آخر کتاب شهاب الحکمة آورده ایم. و هکذا اجازات استادانش به او، و اجازات او به شاگردانش نیز در همانجا آورده شده است.
در پایان از متصدیان محترم کتابخانه وزیری - یزد که فتوکپی این نسخه خطی را در اختیار نگارنده گذاشتند و همچنین از حجةالاسلام جناب آقای حاج سید محمد حسین مدرسی که اینجانب را به کتابخانه مذکور راهنمایی نموده اند، کمال امتنان و تشکر دارم.
هکذا از مدیر محترم کتابخانه آیة الله فاضل خوانساری، شهرستان خوانسار، جناب آقای ابراهیم شریفی که فتوکپی نسخه خطی رساله دوم در آن کتابخانه را برای ما فرستاده اند صمیمانه تشکر می کنم.
از خدای تعالی برای همه آقایان توفیق بیشتر و اجر جزیل خواستارم.
متن کامل رساله مصحح از روی دو نسخه خطی و پاورقی ها و نسخه بدلهای آن
تألیف:

هذا رسالة فی احوال مشایخ اصحابنا

الشیخ المفتی یحیی البحرانی
تلمیذ الشیخ حسین بن مصلح بن الحسن الصیمری و الشیخ علی الکرکی و قد تعرف هذه الرسالة بتذکرة المجتهدین ایضا فلا تغفل.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
و بعد فهذه رسالة فی معرفة مشایخ الشیعه تغمدهم الله برحمته.(908)
1 - منهم: الشیخ علی بن ابراهیم بن هاشم، صاحب الامام الحسن العسکری صلوات الله علیه، ذوالفضل و الافضال(909) صاحب التفسیر الذی فی فضل اهل البیت (علیه السلام) المنتزع من تفسیر الامام المذکور.(910)
2 - منهم: محمد بن یعقوب الکلینی صاحب الکافی فی الروایات الذی مهد قواعد الدین، و قد کتب منه سبعة مجلدات(911) اولها(912) کتاب العقل(913) و ختمه بکتاب الروضة، فیها اخبار حسنة و کتاب الدعا(914) و کتاب تفسیر الرؤیا.
3 - منهم: الشیخ الاجل الفقیه، اسحق بن یعقوب و قد کاتبه القائم المهدی (عج).
4 - منهم: الشیخ ابو علی احمد بن جنید، احد اصحاب الفتاوی صاحب المختصر، والمهذب(915) و قد فرق بین العلم بالشیئی(916) و بین علم خلفائه بذلک الشیئی، و لا شبهة فی فساده(917) و ایضا فان(918) اطلع الله و رسوله علی من کان یبطن الکفر، و یظهر الاسلام، و لم یتبین(919) احواله بجمیع.(920) المومنین، فیمتنع من مناکحهم(921) و ذبایحهم، و کان یمنع من شهادة العبد(922) مطلقا، و کان یقول بالقیاس.
فلهذا شرکت(923) مصنفاته، و قیل کان عنده مال و سیف للقائم (عج) و هو من القدماء.
5 - منهم: الشیخ الحسن بن ابی عقیل العمانی صاحب التصانیف الحسنة، منها کتاب التمسک(924) و هو من القدماء.
6 - منهم: الشیخ محمد الحسن الصفار.(925)
7 - منهم: الشیخ محمدبن الحسن بن الولید، و کانا من اجل العلماء و الرواة، و کان الصدوق کثیرا ما یسند روایته(926) الیهما.
8 - منهم: الشیخ علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، مصنف الرسالة و غیرها، و هو یروی عن جعفربن عبدالله الحمیری عن محمدبن عیسی بن عبید عن عبدالرحمن ابن ابی هاشم عن ابی یحیی المدنی عن الصادق (علیه السلام) و ایضا یروی عن عبدالله بن جعفر عن العباس بن معروف عن عبدالله(927) بن سالم عن محمد بن سنان عن یونس(928) بن ظبیان(929) عن جابربن یزید الجعفی عن الباقر (علیه السلام) و(930) له طرق شتی و اسانید مختلفة عن الائمة (علیه السلام).(931)
9 - و منهم: ابنه ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه نزیل الری له کتاب من لا یحضره الفقیه، و قد صنفه لاجل الشریف ابو عبدالله محمد بن اسحق الموسوی المعروف بنعمة، و هو(932) کتاب مدلل فی الحدیث(933) محذوف الاسانید، و قال فیه استخرجته من کتب مشهورة علیها المعمول، مثل کتاب حریزبن عبدالله الصجستانی(934) و کتاب علی بن مهزیار الاهوازی و کتاب عبیدالله(935) بن علی الحلبی، و کتب الحسین بن سعید، و نوادر احمدبن محمدبن عیسی، و کتاب نوادر الحکمة تصنیف محمدبن احمدبن یحیی بن عمران الاشعری، و کتب سعدبن(936) عبدالله و نوادر محمد بن ابی عمیر، و کتب المحاسن لاحمد بن ابی عبدالله البرقی، و جامع الشیخ محمد بن ابی نصر البزنطی و غیرها، و له کتب مثل کتاب المقنع فی الفقه، و کتاب الاعتقاد، و کتاب الغیبة، و کتاب عیون اخبار الرضا، الی غیر ذلک من الکتب فوق مأتی(937) مصنف، و هو یروی عن والده، و عن الحسین بن محمد الکوفی عن فرات بن ابراهیم(938) بن جعفربن شیرویة(939) القطان، و نقل عن جم کثیر، و فوج عظیم، و قد کان والده کتب الی القائم (عج) یسأله ان یرزقه الله ولدا، فکتب له القائم: قد سالنا(940) الله لک، و قد رزقک ولدین ذکرین، فولد له محمد و اسحق(941) توأمین و کانا یقولان: انا دعوة(942) القائم اذا افتخرا علی ابناء جنسهما، و کانت امهما ام ولد.
10 - و منهم: الشیخ ابو جعفر(943) محمد بن قولویه صاحب کتاب کامل الزیارات(944) و هو قد أخذ عن الصدوق(945) محمد بن علی بن بابویه.(946)
11 - و منهم: الشیخ ابو محمد الحسین بن الحسن(947) بن بابویه القمی من رواة الحدیث و من المتقدمین جعفر بن سماعة والحسن بن سماعة.
12 - و منهم: الشیخ محمد بن ابی نصر البزنطی صاحب الجامع.
13 - و منهم: الشیخ ابو مسلم بن بحر الاصفهانی، له کتاب تأویلات الایات.(948)
14 - و منهم: الشیخ ابوالقاسم علی بن محمد المعادی.
15 - و ابوبکر محمد بن علی العمری.
16 - و ابو جعفر محمد بن عبدالله المداینی، کلهم یحدثون(949) عن الصدوق بن بابویه.
17 - و منهم: عبدالعزیز الجلودی(950) مصنف کتاب صفین.
18 - و منهم: شیخ المذهب ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان بن المعلم الملقب بالمفید، و فی تلقبه بذلک حکایة حسنة و کان قد اندرس علم الشیعة فاحیاه المفید بواسطة تلک الحکایة له کتاب المقنعة و الاشراف(951) والارکان الثمانیة(952) والارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، و کتاب مسارالشیعة و احزآنها والایضاح الغریة.(953)
19 - و تلمیذه الشیخ ابو جعفر محمد بن الحسن(954) الطوسی(955) شیخ المذهب، مصنف المبسوط، والخلاف، والایجاز، والاقتصاد، والجمل والعقود، والنهایة، والتهذیب، والاستبصار، والمصباحین فی الدعاء، و هو یروی عن الشیخ المفید و عن السید المرتضی.
20 - و منهم: السید مرتضی صاحب الافادة(956) و الاستیلاء ذوالمجدین والشرفین ابوالقاسم علی بن الحسین بن محمد بن احمد الموسوی، و هو یروی عن الشیخ المفید و یروی عن ابی عبدالله المرزبانی، و له مصنفات(957) نفیسة فی اصول الدین والفقه والعلوم الدینیه، و اصول الفقه، والاشعار، و منها الشافی فی الامامة، لم یعمل مثله، و کتاب تنزیه الانبیاء و الاولیاء فی رد علی الغزالی(958) والمصباح فی العلم والعمل والجهل، والذریعة فی اصول الشیعه(959) و مسائل الوسیلة، و الناصریة و کتاب غررالفراید(960) و دامیرالمومنین القلائد فی محاسین بیان الاخبار والایات، و احوال المعمرین.
21 - و منهم: أخوه السید رضی ابوالحسین(961) محمد بن ابی احمد الحسین الحسینی الموسوی، اخذ العلوم عن الشیخ المفید و غیره، و هو الذی جمع نهج البلاغه فی المواعظ والخطب و لهذا الکتاب شروح کثیرة مثل المنهاج، و المعراج و غیرهما و نقل انه لما توفی وجد فی خزانته من العلوم والفنون کتب کثیرة و قد صنف کتابا حسنا فی خصایص الأئمد کما صرح به فی خطبة نهج البلاغه.
22 - و منهم: الشیخ ابو علی بن ابی جعفر محمد الطوسی، و هو یروی عن ابیه(962) و عن الشیخ المفید، و قد شرح نهایة والده.
23 - و منهم: الشیخ هشام بن الیاس الحایری(963) و هو صاحب المسائل الحایریة، و هو تلمیذ الشیخ ابو علی المذکور.
24 - و منهم: الشیخ محمد بن مسافر العبادی(964) و هو یروی عن هشام بن الیاس المذکور.
25 - و منهم: الشیخ موسی بن جعفر بن وهب البغدادی و هو یروی عن سلسلته عن محمد بن حسن بن شمعون(965) عن عبدالله بن عبدالرحمن عن ابی جعفر محمد بن نعمان الاحوال عن ابی عبدالله (علیه السلام).
26 - و منهم: الشیخ احمد بن علی الرازی الفیه، صاحب کتاب احکام القرآن.
27 - و منهم: الشیخ ابو عبیدالقاسم(966) بن سلام، و هو صاحب غریب الحدیث.
28 - و منهم: الشیخ عبدالعزیزبن البراج الطرابلسی، صنف کتبا نفیسة، منها المهذب، والکامل، والموجز(967) والاشراف، والجواهر، و غیرها، و هو تلمیذ الشیخ محمد بن الحسن الطوسی.
29 - و منهم: الشیخ التقی(968) نجم الدین الحلبی الملقب بأبی الصلاح.
30 - و منهم: الشیخ قطب الدین الراوندی، شارح آیات احکام القرآن، و شرح مشکلات النهایة، و کتاب السراج(969) فی احکام الشرایع، و قیل: وجد کتابا یسمی البحر، و هو ینسب الیه.
31 - و منهم: الشیخ الصهرشتی(970) له کتاب یسمی التنبیه.
32 - و منهم: الشیخ کمال الدین عبدالرزاق الکاشانی، صاحب الاصطلاحات و التأویلات و غیرهما.
33 - و منهم: الشیخ سلار ابویعلا(971) ابن عبدالعزیز صاحب التصانیف(972) الباهرة احد اتباع الثلاثة.
34 - و منهم: ابوالصلاح.(973)
35 - و منهم: الشیخ المقری ابو محمد رزق الله بن عبدالوهاب بن عبدالعزیز بن الحرث التیمی، قد تلمذ علی الامام ابوالقاسم هبة(974) الله بن سلامة، صاحب رسالة الناسخ والمنسوخ من السور القرانیة.
36 - و منهم: الشیخ ابو محمد الحسن بن حمزة(975) الحسینی، له من المصنفات و التألیفات(976) کتاب الواسطة والوسیلة و التقسیم(977) و التنبیه.
37 - و منهم: المجتهد الاتقی السید ابن زهرة الملقب بعمادالدین، و هو تابع السید المرتضی فی کثیر(978) من الروایات(979) و قد عد بعضهم.(980)
38 - و منهم: ابو عمر والکشی مصحح ما یصح(981) عن ابان بن عثمان.
39 - و منهم: الشیخ نجم الدین ابو جعفر محمد بن جعفر (بن محمد بن ابی جعفر تفقه علی ابن الفضل)(982) الراوندی.(983) و قرء علیه الاقتصاد(984) و بعضا من کتب الشیعة اصولا و فروعا.
40 - و منهم: الشیخ الاعلم(985) قطب الدین الکندری المشتهر بالطبع الوقاد، والذهن النقاد.
41 - و منهم: الشیخ ابو جعفر محمد بن عثمان العمری و هو من وکلاء القائم (عج).
42 - و منهم: الشیخ سعدبن عبدالله من الرواة، و یروی(986) عن محمد بن عبدالله المسمعی عن عبدالله بن عبدالرحمن الاصم.
43 - و منهم: الشیخ الفقیه ابو منصور(987) محمد الطبرسی صاحب کتاب اعلم الوری و غیره من المؤلفات.
44 - و منهم: الشیخ ابو علی الفضل(988) بن الحسن بن ابی الفضل الطبرسی الغر(989) الباهر، مصنف مجمع البیان و جامع(990) الجوامع والجمع، والکافی، و کتاب الاحتجاج، و کتاب مکارم الاخلاق.
45 - و منهم: الشیخ الفقیه ابو الفتوح الرازی احد الائمة المشهورین.
46 - و منهم: الشیخ المفسر العالم الملقب بالحاکم الحسکانی(991) مولف کتاب التنزیل و غیره.
47 - و منهم: الشیخ زین الائمة(992) و ناشر مناقب الأئمة علی بن عیسی الاربلی، صاحب کتاب کشف الغمه فی معرفة الأئمة.(993)
48 - و منهم: الشیخ ابن الصباغ(994) محمد المکی، صاحب الفصول المهمة فی فضائل الائمة.
49 - و منهم: ابو الموید الموفق احمد المالکی الخوارزمی.(995)
50 - و منهم: الشیخ المهذب(996) صاحب کتاب المناقب تلمذ علی فخرالدین خوارزمی ابوالقاسم الزمخشری.
51 - و منهم: الشیخ علی بن عبدالصمد یروی عن الفقیه ابی جعفر محمد بن علی بن عبدالصمد عن جعفربن محمد بن احمد بن العباس الدرویشی(997) عن ابیه محمد المذکور عن ابی جعفر محمد بن بابویه القمی، و ایضا عن الشیخ الحسن بن علی بن یقطین عن ابیه.
52 - و منهم: الشیخ ابوالفضل السبیعی(998) صاحب کتاب اقویة(999) الایات و واسطة البرهان.
53 - و منهم: ابو نصر(1000) عبدالکریم بن محمد الدیباجی المعروف بسبط (بشرالحافی و تلمیذ)(1001) السید الشریف الرضی(1002) و من رواة المشایخ المحدثین الحسن بن محبوب الزراد. قد صنف کتاب المشیخة(1003) الذی فی اصول الشیعة، اشهر من کتاب المزنی و امثاله قبل زمان الغیبة(1004) باکثر من مائة سنة.
54 - و منهم:(1005) ابن الأثیر صاحب جامع الاصول.
55 - و منهم: الشیخ الشارح الحاشی(1006) للمفتاح عمادالدین بن یحیی(1007) بن محمد.
56 - و منهم: الشیخ الفقیه(1008) ابو علی الفضل بن الحسن الطبرسی(1009) مصنف کتاب کنوزالنجاح.(1010)
57 - و منهم: الشیخ احمد بن داود النعمانی، مولف کتاب رفع الاحزان.
58 - و منهم: الشیخ السعید(1011) هبة الله الراوندی(1012) مولف کتاب قصص الانبیاء.
59 - و منهم: الشیخ ابو جعفر محمد بن حبیب البغدادی، له تألیف فی الدعوات، اختصره ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفربن طاوس الحسنی(1013) و هو صاحب المجلد الکبیر.(1014)
60 - و منهم: الشیخ العالم ابو جعفر محمد بن ابی القاسم(1015) الطبری، مجاور المشهد الغروی فی عام(1016) ستین و خمس مائة.
61 - و منهم: الشیخ الحافظ ابو الفتح محمد احمد بن علی النظنری نادرة الفلک، صاحب کتاب الخصایص.
62 - و منهم: الشیخ حسین بن السعید الاهوازی صاحب(1017) الدعاء و الذکر.
63 - و منهم: الشیخ امام الشیعة معین الدین بن مسعود بن علی البیهقی، صاحب کتاب سلوة الشیعه، و فیه الادلة علی تحقیق ایمان ابی طالب تفصیلا.
64 - و منهم: الشیخ محمد بن احمد بن یحیی، صاحب نوادر الحکمة.
65 - و منهم: ابو نعیم الاصفهانی(1018) صاحب الحلیة.
66 - و منهم: الشیخ سعدبن عبدالله(1019) مولف(1020) کتاب فضل الدعاء.
67 - و منهم: الشیخ ابوالفضل(1021) محمد بن المطلب الشیبانی صاحب الامالی.
68 - و منهم: الشیخ السعید علی بن محمد بن زیاد الصیمری(1022) مصنف کتاب الاوصیاء.
69 - و منهم: الشیخ افضل الدین محمد الکاشی.(1023)
70 - و منهم: الشیخ ابو عبدالله الحسین بن ابراهیم بن علی القمی المعروف بابن الخیاط، یروی عن ابی محمد هرون بن موسی التلعکبری.(1024)
71 - و منهم: الشیخ البحر القمقام، فخر الدین محمد بن ادریس العجلی، کاشف المعضلات الخفیة، مصنف کتاب السرایر، اخذالعلم من خاله ابی علی بن الشیخ ابی جعفر الطوسی و امه بنت الشیخ طوسی، و امها بنت المسعودی(1025) و کانت امه فیها الفضل و الصلاح، و قد سمعت من بعض مشایخنا(1026) انه رأی اجازة لها و لامها(1027) ام الشیخ الطوسی(1028) علی جمیع مصنفاته و روایاته(1029) و یثنی علیها(1030) بالفضل.
72 - و من القدماء: یونس(1031) بن عبدالرحمن، والفضل بن شاذان القمی، یرویان(1032) عن الرضاء:
73 - و منهم: و من القدماء: علی بن الحسن بن البشار.(1033)
74 - و منهم: الشیخ نجیب(1034) الدین محمد بن نما تلمیذ ابن ادریس.
75 - و منهم: الشیخ ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن الحسن(1035) بن سعید، مصنف الشرایع و النافع، والمعتبر، والنکت. و هو تلمیذ ابن نما، و له تحقیقات حسنة و تدقیقات لطیفة، و لهذا لقب بالمحقق.
76 - و منهم: زین(1036) الملة والدین(1037) الیوسفی بن محمد بن الحسن بن ابی طالب(1038) الابی شارح النافع، و شیخه(1039) نجم الدین و قال فی اخره و کان الفراغ من تصنیفه فی شهر شعبان سنة اثنتین و ثلاثین(1040) و ست مائه.
77 - و منهم: الشیخ(1041) رضی الدین علی بن موسی بن جعفربن طاوس، مصنف مهج الدعوات و کانت امه المتعبدة و کتاب مهمات المتعبد و ابن طاوس هذا من کبارالعلماء.
78 - و منهم: اخوه احمد(1042) صاحب کتاب البشری والملاذ.
79 - و منهم: الشیخ القاضی محمد الاوی، و هو صاحب الفتاوی والاجتهادات.
80 - و منهم: الشیخ نجیب الدین یحیی بن احمد بن یحیی بن حسن بن سعید، مصنف جامع الشرایع.
81 - و منهم: الشیخ ابوالحسن(1043) المیثم بن علی بن میثم البحرانی، مصنف شرح نهج البلاغه، و حقیق ان یکتب بالذهب علی الاحداق لا بالحبر علی الاوراق، و له کتاب الاستغاثة فی بدع الثلاثة حسن التصنیف صحیح الالزامات، و شیخه ابو السعادات(1044) و له کتاب فی اصول الدین حسن یسمی القواعد، و له کتاب استقصاء النظر فی امامة الائمة الاثنی عشر، و له کتاب الاوصیاء.
82 - و منهم: الشیخ نصیرالدین محمد بن محمدبن الحسن الطوسی، شارح الاشارات، و ناقد المحصل، والفصول(1045) فی الاصول، صاحب الارصاد والزیاجات، و قواعد العقاید، و تجرید العقاید، توفی فی سنة خمس و عشرین و سبع مائة(1046) و شیخه فی الفقه میثم البحرانی.(1047)
83 - و منهم: الشیخ ابو السعادات اسعد(1048) بن عبدالقاهرین(1049) اسعد، مصنف کتاب رشح الولاء فی شرح الدعاء، و کتاب توجیه السؤالات فی حل الاشکالات، و کتاب جامع الدلائل، و مجامع الفضائل، و تلمیذه الشیخ نصیرالدین الطوسی، و الشیخ میثم بن علی البحرانی.
84 - و منهم: الشیخ سدید الدین یوسف بن المطهر، والد جمال الدین.
85 - و منهم: الشیخ البحر القمقام والاسد الضر غام العلامة جمال الدین الحسن بن یوسف بن المطهر الحلی، صاحب التصانیف الکثیرة، والمؤلفات الحسنه التی تنیف علی المای(1050) منها کتاب القواعد، والارشاد و التحریر، و منتهی المطلب، والنهایة، و نهایة المرام فی علم الکلام، و نهایة الوصول الی علم الاصول، و المنهج، و نهج المستر شدین، والمبادی، و تهذیب الاصول(1051) الی علم الاصول، و واجب الاعتقاد، و منهاج الصلاح، واجود تصانیفه القواعد، الفها فی عشر سنین(1052) سنة عشرین و سبع مائة و اشتغل بدرسه فی بغداد.
86 - و منهم: السید العمیدی(1053) الحلی ابن اخته، و اسناده الی خاله الشیخ جمال الدین ابن المطهر عن الشیخ الفاضل الشیخ نجم الدین ابی القاسم جعفربن سعید، و صنف کتاب الالفین(1054) الفارق بین الصدق و الکذب و المبین الف دلیل علی اثبات امامة امیرالمومنین علی بن ابی طالب، و بین(1055) الف(1056) دلیل علی ابطال شبه المنافقین(1057) و توفی سنة عشرین(1058) و سبع مائة.
87 - و منهم: السید مجدالدین عبادبن احمد بن اسمعیل الحسینی(1059) شارح کتاب توضیح الاصول(1060) للشیخ علامة (جمال الدین الحسن بن یوسف بن المطهر، قدس الله سره، و نور ضریحه.(1061))
88 - و منهم: الشیخ ابوالفضل الجعفی، مصنف کتاب الفاخر(1062) (و صححه الشیخ العلامة جمال الدین.(1063))
89 - (و منهم: الشیخ احمد طومان له رسایل.(1064))
90 - (و منهم: الشیخ شرف الدین والد السعید الشهید محمد بن مکی، و له کتب و رسایل.(1065))
91 - و منهم: الشیخ فخر الدین محمدبن الحسن بن یوسف الحلی قره علی ابیه، و صنف له کتاب(1066) و اکثر کتبه الکلامیة و الاصولیة و الفقهیة، صنف(1067) الایضاح شرح قواعد والده و صنف رسالة فی مناسک الحج، والفخریة، و ارشاد المستر شدین(1068) و قد وصا(1069) والده با تمام ما نقص من کتبه، و شرح الهذیب فی اصول الفقه و نهایة السوال(1070) فی علم الکلام.
92 - و منهم: الشیخ الاجل، احمد بن عبدالله بن المتوج(1071) البحرانی، صاحب التصانیف والاشعار الحسنة، قد ساد علی اقرانه، و کان له من الفضل و الصلاح و الدیانة، و اجابة الدعاء ما لا یوصف، و قد قرء علی الشیخ فخرالدین، و له رسالة کفایة الطالبین.
93 - و منهم: الشیخ الاجل، ناصربن احمد ولده، صاحب الذهن الوقاد، و ما نظر شیئا و نسیه.
94 - و منهم: الشیخ المحقق المدقق محمدبن حامد بن مکی الملقب بالشهید، لعن الله قاتله و من رضی بقتله، و له تصانیف کثیرة، و منها الذکری، و البیان، و الدروس، و غایة المراد فی شرح الارشاد، والرسالتین المبنیتین(1072) علی اربعة عشرة الاف حدیث(1073) فی الصلوة، الف واجب والباقی ندب، و سماها الألفیة و النفلیة، واللمعة الدمشقیه فجزاه الله جزاء خیرا(1074) قد اخذالعلم عن الشیخین الجلیلین عمیدالدین و عمادالدین المقدم ذکرهما.(1075)
95 - و منهم: السید رضی الدین الحسن بن عبدالله بن محمد بن علی الاعرج العلوی الحسینی، احد تلامذة الشیخ فخرالدین المذکور.
96 - و منهم: جمال الدین احمد بن عتبة(1076) النسابة الحسینی.
97 - و منهم: تاج الدین ابن المعیة(1077) النسابه.
98 - و منهم: السید تاج الدین السعیدی، مصنف الحواشی النفلیة علی کتاب الاداب والتشبیه(1078) و له الفتح المبین.
99 - و منهم: الشیخ ابواسحق، ابراهیم بن سعید الثقفی صاحب کتاب المعرفة.
100 - و منهم: نجل الاکابر(1079) الشیخ محمودبن محمدبن علی بن یوسف الطبرسی(1080) تلمیذ الشیخ جمال الدین الحسن و مجدالدین عباد، و کتب السید المذکور شرح تهذیب الاصول لاجله، شکرالله سعیهما.(1081)
101 - و منهم: الشیخ عبدالحمید النبلی(1082) و هو احد مشایخ احمد بن فهد.
102 - و منهم: الشیخ مقداد بن عبدالله بن محمد بن الحسین السیومری(1083) و هی قریة من قرایا(1084) الحلة، مصنف التنقیح و کنزالعرفان فی فقه القرآن و غیر هما، و شیخه الشهید محمد بن مکی، و روی ایضا عن السید المرتضی عبدالله(1085) بن الاعرج، والشیخ فخر الدین محمد بن الشیخ جمال الدین ابن مطهر.
103 - و منهم: الشیخ حسین بن علاء الدین(1086) مظفربن فخرالدین نصرةالله(1087) القمی، و هو تلمیذ المقداد المذکور.
104 - و منهم: الشیخ الاجل الزاهد العابد، شمس الدین احمد بن محمد بن فهدالحلی، مصنف المهذب والمقتصر، والموجز، والمحرر، وعدة الداعی و انجاح(1088) الساعی، و غیرها من المصنفات حسن التصنیف حلوالمعشر(1089) و المنظر، و کان من الزهاد و العباد، و کان مستجاب الدعوة مع جاره لما ظلمه، و لها حکایة حسنة.
105 - و منهم: الشیخ الاجل، زین الدین علی بن محمد بن هلال الجزائری، مصنف الدر الفرید(1090) فی علم التوحید، کثیرالفواید، مولف الشوارد، و قد اخذالعلم عن الشیخ احمد بن فهد.
106 - و منهم: الشیخ الاجل، والکهف الاضل، محمد بن جمهور الاحسائی(1091) صاحب التصانیف الحسنة، منها معین المعین فی المحشر(1092) فی شرح الباب الحادی عشر، و کتاب زادالمسافرین فی اصول الدین، و صنف کتبا کثیرة فی الاصول و الفقه، و نزل المشهد الرضوی، و استرآباد، و قرء علیه جملة(1093) من الاکابر والاشراف، و له مع العالم الهروی بحث عظیم، حتی اخرجه الشیخ من دینه الی دین الامامیة، و صار مختارا لا یدری الی این یتوجه.
107 - و منهم: الشیخ عبدالوهاب بن علی بن مجدالدین الحسینی الاسترآبادی.
108 - و منهم: الشیخ(1094) الاجل الشیخ علی بن عبدالعالی الکرکی صاحب التنقیحات(1095) الحسنة و التصانیف الملیحة، فمن تصانیف الشیخ المذکور شرح القواعد، و قد خرج منها ستة مجلدات الی حد التفویض من النکاح شرحا. لم یعمل قبله احد(1096) و حل مشکله مع تحقیقات حسنة و تدقیقات لطیفة خالیة(1097) عن التطویل والاکثار، شارحا(1098) جمیع الفاظه المجمع علیه و المختلف فیه، و له شرح الارشاد، و شرح الشرایع، و کتاب نفحات اللاهوت(1099) و رسائل اخری کالجمعة و المسبحیة(1100) و الجباریة، و الموانیة و الجعفریة و شرح الالفیة.
و قد لازمته مدة من الزمان و برهة من الاحیان فاستفدت من لطایف انفاسه و اخذت من غرایس(1101) اغراسه، اسکنه الله بحبوحات الجنان بحمد (صلی الله علیه و آله) سید بنی عدنان و آله المعصومین اولی العرفان و شیخه علی بن هلال الجزایری المذکور مات فی(1102) الغری من نجف الکوفه سنة سبع و ثلاثین و تسع مائة، و له من العمر ما ینیف علی السبعین سنة.
109 - و منهم: الشیخ الاجل الشیخ ابراهیم بن سلیمان القطیفی، و قد صنف کتبا کثیرة، منها رسالة الفرقة الناجیة و غیرها، و مات فی المشهد الغروی.
110 - و منهم: الشیخ عبدالسمیع الاسدی، صاحب الفواید الباهرة، و قد اخذ عن الشیخ احمد بن محمد بن فهد الحلی المذکور.(1103)
111 - (و منهم: الشیخ حسن مطرالاسدی الزاهد الورع، و قد اخذ عن الشیخ احمد بن فهد المذکور.(1104))
112 - و منهم: الشیخ الاجل الشیخ مفلح بن حسین(1105) الصیمری (و) صاحب التحقیقات(1106) الباهرات، و قد صنف کتبا جمة، منها شرح الشرایع، و شرح الموجز، و جواهر الکلمات فی العقود، والایقاعات، و مختصر الصحاح، و تلخیص الخلاف، و مات فی بلدة هرموز.
113 - و منهم: ولده الشیخ الفاضل نصیر الحق والملة والدین، حسین بن المفلح بن حسن، ذوالعلم الواسع، والکرم الناصع، صنف کتاب المنسک الکبیر کثیر الفواید، و رسایل اخری، و قد استفدت منه و عاشرته زمانا طویلا(1107) ینیف علی ثلاثین سنة، فرأیت منه خلقا حسنا و صبرا جمیلا، و لا رأیت منه زلة فعلها، لا صغیرة اصر علیها فضلا عن فعل الکبیرة، و کان له فضایل و مکرمات(1108) و کان یختم القرآن فی کل لیلة الاثنین(1109) والجمعة مرة، و کان کثیر النوافل فی المرتبة فی الیوم و اللیلة، و کثیر الصوم و لقد حج مرارا متعددة، تغمده الله بالرحمة و الرضوان، و اسکنه بحبوحة الجنان نفعنا الله به، و مات فی قریة(1110) سلماباد احد قری بلدة البحرین مفتتح(1111) شهر محرم الحرام من سنة ثلاث و ثلاثین، و تسع مائة، و عمره ینیف علی ثمانین سنة.
114 - و منهم: الشیخ الاجل الفاضل الشهید الثانی زین الدین علی بن احمد العاملی، له مصنفات کثیرة و قتل فی سنة خمس(1112) و ستین و تسع مائة قتل الله قاتله(1113) تمت الرسالة والحمدلله رب العالمین.
این رساله به ضمیمه کتاب شهاب الحکمة انتشار یافت.
436، 437، 438، 439،

...................) Anotates (.................
1) ر.ک: مفاخر یزد، ص 13.

2) الاسراء، آیه 12.

3) در اینجا مرحوم محدث مقدمه کتاب را تماما آورده، ولی چون ما آن مقدمه را در کتاب آورده ایم فلذا اینجا تکرار نمی کنیم.

4) یعنی کتابخانه محدث (ره).
5) پایان مقدمه دکتر سید جلال الدین ارموی محدث، ص، ط شهاب الاخبار)
6) البحار: 12/178 - وسائل: 27/92.
7) البحار 7/160 - تاویل الایات: 510.

8) بحارالانوار، ج 2، ص 99 و ص 152.

9) در نسخه (خ): ابوابها.

10) در نسخه (خ): الوفی.
11) در نسخه (ط) و نیست.

12) نشور: روز رستاخیز.

13) محبور: بزرگوار و پیشوا.

14) ناسزا و زشتی.

15) کافی 4/20.

16) مجموعه ورام: 2/229.

17) بحار: 100/14، به نقل از نفس المصدر: 71.

18) در نسخه (ط): المومنون.
19) در نسخه (ط): فکافا دماهم یسعی بینهم.
20) الکافی: 5/30 - وسائل: 9/524 و 15/66.

21) بحار: 100/137.

22) بحار 72/96.

23) بحار: 72/96.

24) تحف العقول: ص 35.

25) تحف العقول: ص 35.

26) تحف العقول: ص 48.

27) همین کتاب الشهاب حدیث: 825.

28) بحار: 72/52، به نقل از امالی الصدوق: ص 14.

29) بحار: 79/104، به نقل از امالی صدوق: 254.

30) بحار 79/101، به نقل از دعائم الاسلام: 1/225.

31) بحار 44/280 - الکافی: 1/466.

32) بحار: 44/293.

33) المستدرک: 11/247 - ارشادالقلوب: 1/97.
34) بین القلایین از نسخه: (خ).

35) شعراء آیه 224.

36) سوره الشعرا، آیه آخر.
37) نهج الفصاحة: 1821.

38) المحجة البیضاء: 5/228.

39) تفسیر مجمع البیان: 7/208.

40) تحف العقول: ص 55.

41) بحار: 5/9.

42) جبر و اختیار: زین العابدین قربانی، به نقل از تفسیر روح البیان: 1/104.

43) تحف العقول: ص 373.

44) مجموعه ورام: 1/73.

45) بحار 67/191.

46) الشمس: آیه 8.

47) البقرة: آیه 257.
48) نهج الفصاحة: 1869.

49) الرعد: آیه 39.

50) بحار 4/124.

51) بحار: 68/364، به نقل از معانی الاخبار: 345.

52) بحار: 5/153.

53) بحار: 68/364، به نقل از معانی الاخبار: 348.

54) البقرة: آیه 258 و 259.

55) بحار: 5/158 ید.
56) الکافی: 2/470.

57) درباره دعا به حدیث 102 همین کتاب و تعلیق آن رجوع فرمایید.)
58) بحار: 96/374.

59) مجموعه ورام: 1/98.
60) وسایل الشیعه: 12/105.
61) کافی 2/166.
62) بحار: 8/286.

63) بحار: 8/286.

64) بحار: 72/213، به نقل از امالی صدوق: 137.
65) همین کتاب: حدیث 472.

66) لا آدری
67) ناصر خسرو
68) بحار: 22/348، به نقل از الاختصاص: 341.

69) کشکول شیخ بهائی: 3/343.

70) بحار: 21/151.

71) بحار 37/38.

72) الخبر بالفتح: الناقة العزیزة اللبن - والزرع. اقرب الموارد و در نسخه (خ): الخبز با زاء منقوطه.
73) در نسخه (خ): لم یعبد.
74) البحار: 19/104، باب 7.

75) در نسخه (خ): (و) نیست.

76) البحار: 68/337، به نقل از نهج البلاغه 2/194.

77) البحار: 74/161.

78) الکافی: 2/106.

79) کافی 2/106.

80) در نسخه (خ): قیته.
81) کشکول شیخ بهائی: 2/231.

82) در نسخه (خ): فائتدموا (به.)
83) نهج البلاغه فیض الاسلام: 6/1175.

84) نهج البلاغه فیض الاسلام: 6/1175.

85) المستدرک: 13/302.
86) جامع الاخبار: ص 117.

87) البحار: 211.67، به نقل از: مجالس مفید 48 و 49.

88) نهج الفصاحة: 4163.

89) لطائف الطوائف: 56.

90) مشکوة الانوار: ص 257.

91) مجمع البیان: 9/27.

92) رنگارنگ / علی اکبر عماد: 1/395.

93) البحار: 67/205، به نقل از امالی صدوق: 198.

94) اسرارالصلوة الشیخ زین الدین، شهید ثانی.
95) در نسخه (خ): لا یعلموا.
96) مستدرک: 14/268.

97) وسائل: 20/190.

98) وسائل: 20/193 - عیون الاخبار: 2/65.

99) وسائل: 20/195 - خصال: 1/305.

100) الفقیه: 4/48.

101) نهج الفصاحة: حدیث 4159.
102) الفقیه: 4/20.

103) البحار: 10/115.

104) بحار: 100/323.

105) امالی صدوق: ص 39.
106) در نسخه (ط) من العذاب السقر.
107) مکارم الاخلاق: 305.
108) سفینة البحار: 1/626.
109) بحار: 73/221، به نقل از المحاسن: 345.

110) ظهر: بالفتح، پشت ستوران سواری (منتخب اللغات.)
111) مجموعه ورام: 1/33.

112) البحار: 6/169.
113) بین القلابین در نسخه (خ).
114) المستدرک: 15/311.

115) مستدرک: 15/60.
116) الکافی: 5/376.
117) نهج الفصاحة: 1412.
118) نهج البلاغه فیض: ص 1112.
119) نهج البلاغه فیض، ص 1112.
120) کشکول بحرانی، 1/4.
121) مجموعه ورام: 2/75.
122) لطائف الطوائف: ص 387.
123) بحار: 72/380، به نقل از نوادر الراوندی: ص 27.

124) مستدرک 17/316، به نقل از امالی طوسی: 56.
125) بحار 2/48.
126) اشاره است به کلام خدا: انما یخشی الله من عباده العلماء فاطر آیه: 28.
127) به حدیث 101 نیز رجوع شود.
128) کشکول بحرانی: 3/354 - مجموعه ورام: 1/84.
129) در نسخه (خ): الجاهلیة.
130) المستدرک: 12/364.
131) المستدرک: 14/59.
132) درباره صدقه به تعلیق حدیث 160 مراجعه شود.
133) در نسخه (خ): لاصلوة و لاطواف الا فی تحریم الکلام.
134) المستدرک: 9/460.

135) البحار: 101/360.
136) بینهم رحم ماسة) ای قرابة قریبة (اقرب الموارد.)
137) کشکول بحرانی: 3/335.
138) بین القلابین از عوالی اللالی 4/104.
139) المستدرک: 4/234 - الأمالی الطوسی: 357.
140) در نسخه (خ) نسایها.
141) به تعلیق حدیث 271 مراجعه شود.
142) الخصال: 2/110، چاپ اسلامیه.
143) البحار: 1/139، فی الکافی.
144) مجموعه ورام: 1/222.
145) بحار: 74/45 - همین کتاب: حدیث 342.
146) المستدرک: 10/174.
147) وسائل: 17/381.

148) المستدرک: 15/237.
149) الکافی: 7/407.
150) تحف العقول: 362 - الکافی: 1/43.
151) تحف العقول: 47.
152) البحار: 1/209.
153) مجموعه ورام: 1/84 - کشکول بحرانی: 3/354.
154) البحار: 2/43.
155) البحار: 2/44 (غو).
156) البحار: 90/300.
157) البحار: 90/300.
158) البحار: 90/300.
159) البحار: 90/300.
160) البحار: 101/104، به نقل از ثواب الاعمال: 182.
161) در نسخه (خ): من الشرک.
162) البحار: 101/274.
163) المستدرک: 14/187.
164) در حاشیه نسخه (ط): التحریک ینافی الفضیلة.
165) الفقیه: 3/432 - وسائل: 14/489.
166) در حاشیه نسخه (ط): فان الیل یستر العصیان فیه.
167) در نسخه (خ): الادواء.

168) معانی الاخبار: 2/299، چاپ آخوندی.
169) بحار: 93/141.
170) البقرة: 262.
171) درباره کیفیت کندن قبر است بحث در آن کسی مفصل است به بحار 79/44 مراجعه شود.

172) البحار: 17/179، به نقل از مجمع البیان 4/335.
173) کشکول شیخ بهائی: 3/26.
174) المستدرک: 14/170.
175) ضرب المثل عرب درباره اشیاء کمیاب.
176) البحار: 100/233.
177) ارشادالقلوب: 1/175.
178) البحار: 39/37، به نقل از امالی الصدوق: 6/7.
179) البحار: 39/84.
180) البحار: 16/91، به نقل از معانی الاخبار 39.
181) در نسخه (خ): فسددوا.
182) للشبهات) ظاهرا تصحیف شده است باید (بالشبهات) باشد. سه حدیث در تعلیق آن را تایید می کند.

183) دعائم الاسلام: 2/465.
184) وسائل 8/47 - الفقیه: 4/74.
185) تحف العقول: 128.
186) نهج الفصاحة: 119.
187) در نسخه (خ): (ارباالرباء.)
188) البحار: 100/248 - مکارم الاخلاق: 273.
189) البحار: 100/252، به نقل از نهج البلاغه 3/63.
190) در نسخه (ط) بدین صورت است: اکرم الخبر (ای: الحدیث) با (راء) بدون نقطه ولی ظاهرا همان (الخبز) با (زاء) با نقطه درست است و دو حدیث در تعلیف هم آن را تایید می کند.

191) مجموعه ورام: 47.
192) الکافی: 6/302.
193) البحار: 56/278.
194) عیون اخبار الرضا: 1/304، چاپ آخوندی.

195) الزمر: آیه 20.
196) وسائل: 12/406.
197) کافی: 5/52.
198) الوسائل: 9/281.
199) الوسائل: 9/384.
200) مجموعه ورام: 1/156.
201) فقه الرضا: 197.
202) وسائل: 9/371.
203) البحار: 93/182، به نقل از دعوات الراوندی.

204) البحار 13/426، به نقل از تنبیه الخواطر 2/26.
205) البقرة: آیه 266.
206) مجموعه ورام: 1/186.
207) تحف العقول: 12.
208) بحار: 27/56 (سن).
209) ازلام، بالفتح؛ تیرهای بی پر، که در دوره جاهلیت (قبل از اسلام) بدان فال می گرفتند، و با آن بازی می کردند و شتران خریده و قسمت می کردند (تلخیص از مجمع البحرین 6/80.)
210) المنی) در نسخه (خ) نیست.

211) اخی) در نسخه (ط) نیست.

212) بحار: 1/102.
213) البحار 74/58.
214) اسراء آیه 110 و 111.
215) فاطر 41.
216) البحار: 74/58.
217) الزمر: آیه 67.
218) هود: آیه 41.
219) البحار: 15874.
220) الفقیه: 4/412.
221) البحار: 90/317، به نقل از مکارم: 320 و 321 و سوره سبا: آیه 38.
222) المستدرک: 15/276.
223) مکارم الاخلاق: 1/144.
224) مکارم الاخلاق: 1/154.
225) البحار: 60/204، به نقل از علل الشرایع: 194.
226) البحار: 2/237، به نقل از علل الشرایع.
227) البحار: 73/16، به نقل از جامع الاخبار: 106 و 107.
228) البحار: 70/157، به نقل از دعوا الراوندی.
229) البحار: 70/157، به نقل از دعوات الراوندی.
230) در نسخه (ط): اللحیم.
231) البیت اللحم: یعنی: یغتاب فیه الناس کثیرا) اقرب الموارد ص 1134 (اکل لحمی: ای اغتابی) المجد).
232) بحار: 63/57 - عیون الاخبار 1/314، آخوندی.
233) مکارم الاخلاق: 181 و 82، آخوندی.
234) البحار: 41/148 - فی المصدر (بطونکم) بجای قلوبکم.
235) در نسخه (ط): ختانان.
236) وسائل: 17/434.
237) الکافی: 5/67 - تحف العقول: 351.
238) بحار 50/80.
239) به حدیث 442 نیز مراجعه فرمایید.
240) در نسخه (ط) (احکمکم، ای: اعلمکم.)
241) در نسخه (خ): بجای (علیکم) الیکم، و بجای (بالنکر) بالشکر.
242) در نسخه (ط) (اذخرت.)
243) کافی 4/345.
244) اثنان) در نسخه (ط) نیست.

245) کافی: 1/46 - مجموعه ورام: 1/163.
246) بحار 1/182.
247) در نسخه (خ) البدع.
248) طالبین به التهذیب 1/84 و مستدرک 1/452 و عوالی اللالی 2/23 باب طهارت ص 167 رجوع کنند.
249) در نسخه (ط) الحنیفة.
250) اخی) در نسخه (ط) نیست.

251) وسائل، 10/439.
252) بحار: 6/137.
253) مجموعه ورام: 1/213.
254) بحار: 74/79.
255) مجموعه ورام: 1/272.
256) مجموعه ورام: 1/156.
257) مستدرک: 2/108، به نقل از دعوات الراوندی.
258) بحار: 44/139.
259) مجموعه ورام: 2/165.
260) لاتمم) در نسخه (ط) با یک میم آمده.

261) نهج الفصاحه: 2985.
262) بحار: 75/69.
263) عیون الاخبار الرضا: 348.
264) در این باره در تعلیق حدیث 724 شرح مفیدی آمده مراجعه فرمایید.
265) وسائل: 11/161.
266) در نسخه (ط) أنیتکم با تشدید (یاء).
267) در نسخه (خ) جبریل بجای (جبرئیل.)
268) معانی الاخبار: 2/413.
269) بین الهلالین: حاشیه نسخه (ط).
270) المجتهد) در نسخه (ط) همین طور است.

271) کشکول شیخ بهائی: 3/467.
272) المحجة البیضاء: 1/94.
273) المحجةالبیضاء: 1/95.
274) محجةالبیضاء: 1/95.
275) کافی: 1/487.
276) بحار: 69/35.
277) مستدرک: 7/357.
278) بحار 93/312.
279) مستدرک: 7/356.
280) الفقیه: 1/53.
281) در نسخه (ط): (حفظة.)
282) بین القلابین در حاشیه نسخه (ط).

283) بحار: 70/391، به نقل از جامع الاخبار: 140.
284) بحار: 70/390، به نقل از جامع الاخبار: 107.
285) در نسخه (خ) (لسانک) نیست.

286) بحار: 43/284.
287) مستدرک: 14/167 - بحار: 25/249.
288) همین کتاب الشهاب: حدیث 911.
289) مستدرک: 5/356.
290) آل عمران: آیه 63.

291) در نسخه (خ) تمحها.
292) بحار: 68/244، به نقل از مجالس مفید: 50 - هود: آیه 114.
293) در نسخه (خ) شینا.
294) بلال مؤذن پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قادر به تلفظ شین نبود و (اشهد) را با سین بی نقطه می خواند.

295) مستدرک: 13/9.
296) نهج الفصاحة: حدیث 4185.
297) عیون اخبار الرضا: 2/96، چاپ آخوندی - وسائل: 17/266.
298) الشوری آیه 49.
299) الاحزاب آیه 5.
300) کافی: 5/136.
301) کافی: 5/136.
302) اعراف: آیه 181 و 182.
303) بحار: 70/383 - نهج البلاغه: ص 473.
304) بحار: 6/136 - روضة الواعظین: 2/490.
305) الاعراف 182.

306) بحار 70/387، به نقل از علل الشرایع: 2/248.
307) وسائل: 9/384.
308) المعمدة: 431.
309) خ) صفواته.
310) بحار: 68/142 - معانی الاخبار: 379.
311) الانعام: آیه 108 تفسیر قمی 1/213 - بحار 69/93.
312) کهف: آیه 110 مستدرک: 1/109، به نقل از مجموعه ورام.
313) در نسخه (ط) واغفر بجای (اواغفر) و عشرا بجای (عشر.)
314) به تعلیق حدیث 271 رجوع شود.

315) درباره مدارا به حدیث 13 و تعلیف آن مراجعه شود.
316) بحار: 2/100 - الارشاد: 1/231.
317) بحار: 74/54.
318) این حدیث در حاشیه نسخه (خ) آمده و در نسخه (ط) نیست.

319) تمام عبارات در هر دو نسخه چنین آمده است. و در نسخه (خ) بجای (حویصة) خویصیته.
320) در نسخه (خ): بالسلم.
321) در نسخه (ط): بادروا.
322) المبرم در نسخه (ط) نیست.

323) در نسخه (ط): بالحنیفة است و السهلة نیست.

324) در نسخه (ط) (فی) نیست.

325) بحار: 6/315.
326) بحار: 6/315.
327) در نسخه (خ): ولاقتروا.
328) عوالی اللالی: 1/381.
329) غررالحکم: 483.
330) وسائل: 2/164، چاپ اسلامیه. برای جلوگیری از تطویل، بدون نقل متن عربی فقط ترجمه فارسی آن را از خصال آوردیم.

331) در نسخه (خ): الی طمع.
332) وسائل 1/334.
333) بحار: 100/372، به نقل از فقه الرضا: 48.
334) بین الهلالین در حاشیه نسخه (ط).

335) در نسخه (خ) الأمم نیست.

336) بحار: 70/345.
337) مجموعه ورام: 2/266.
338) مجموعه ورام: 2/267.
339) صافات: آیه 166 و 167 ترجمه المیزان: 33/288.
340) به حدیث 966 و 1017 نیز مراجعه شود.

341) بحار 71/236.
342) بحار: 96/279، به نقل از الهدایة 66.
343) بحار: 100/221، به نقل از جامع الاخبار 103.
344) در نسخه (خ) در ادامه حدیث آمده فان الخال احد الضجیعین.
345) نهج الفصاحة: 1132.
346) نهج الفصاحة: 1133.
347) بحار 72/412.
348) بحار 72/412، به نقل از جامع الاخبار 110.
349) آل عمران: آیه 28 - بحار: 72/421.
350) به حدیث 250 و تعلیق آن نیز مراجعه شود.

351) بحار: 100/13، از عدةالداعی: 55.
352) در نسخه (خ) (و) نیست.

353) در نسخه (ط) غرالمحجلین با (ال).
354) مستدرک: 1/357، به نقل از دعائم الاسلام.
355) جامع الاصول: 11/121 - بحار: 28/28.
356) بحار: 61/139، به نقل از النهایة: 1/197.
357) بحار: 59/142.
358) در نسخه (خ) سخاه بجای سخاؤه.
359) در (ط) یطیقها.
360) در نسخه (خ) والشکر بجای والذکر.
361) بحار: 74/51.
362) بحار 74/50.
363) تغابن: آیه 14.
364) نور: آیه 22.
365) در نسخه (ط) ثلاثة.
366) در نسخه (خ) به جای (لقاء) (لقی) و در نسخه (ط) بجای تفطیر تفطّر.
367) در نسخه (ط) (الایثار علی الفقراء) به جای (الانفاق من الاقتار.)
368) این حدیث فقط در نسخه (خ).

369) در نسخه (ط) یمیت.

370) در نسخه (خ) فیهن.
371) در نسخه (خ) ثلاث.
372) در نسخه (خ) ثلاثة یحرق.
373) در نسخه (خ): یفتن بجای یقسی.
374) این حدیث در نسخه (ط) نیست از نسخه (خ) آورده شد.

375) بحار: 100/245، به نقل از خصال 2/412.
376) در نسخه (خ): جنابة و در (ط) جبار با تشدید باء.

377) بحار: 87/267.
378) بحار: 101/391.
379) وسائل: 13/101.
380) شرح نهج البلاغه: 20/344.
381) در نسخه (خ): نقطیة.
382) در نسخه (خ): جعل بجای جعلت.
383) خصال: 1، حدیث: 189، چاپ اسلامیه.
384) مکارم الاخلاق: 224، چاپ آخوندی.
385) کافی: 5/327.
386) انعام: آیه 162 و 163.
387) نسخه (ط) فاقد این حدیث است.

388) انفال آیه 33.
389) بحار: 17/149 و 150، به نقل از تفسیر قمی 254.
390) کافی: 4/428.
391) بحار: 69/53، به نقل از نهج البلاغه 478.
392) غررالحکم: 8231.
393) بحار 71/3.
394) وسائل: 27/168.
395) مستدرک: 14/257.
396) در نسخه (خ) خطیة.
397) معانی الاخبار: 1/358، چاپ آخوندی.

398) در نسخه (ط) بجای والده (الوالد.)
399) مجموعه ورام: 2/15.
400) نهج البلاغه فیض: 1112.
401) رنگارنگ علی اکبر عماد: 1/37.
402) رنگارنگ علی اکبر عماد: 2/342.
403) در نسخه (ط) مساکنکم.

404) بحار: 101/250، به نقل از فقه الرضا: 35.
405) بحار 21/210.
406) بحار: 21/216.
407) در نسخه (خ) ماثوره.
408) بحار: 100/237.
409) کافی 5/324.
410) بحار: 100/247، به نقل از مکارم: 245.
411) مکارم الاخلاق: 230.
412) مکارم الاخلاق: 231.
413) مکارم الاخلاق: 203.
414) مکارم الاخلاق: 201.
415) به تعلیف حدیث 136 و حدیث 358 نیز رجوع شود.

416) بحار: 78/284، از دعائم الاسلام: 1/234.
417) عیون اخبارالرضا: 2/38.
418) نهج الفصاحة: 1477.
419) نهج الفصاحة: 1520.
420) نهج الفصاحة: 1522.
421) عیون اخبارالرضا: 2/38.
422) در نسخه (خ) یلونهم.

423) الافصاح: 49.
424) در نسخه (ط) والحرام.
425) مستدرک: 16/121.
426) در نسخه (ط) لا ینجس.

427) در نسخه (خ) لم ینجسنی الجاهلیة بانجاسها نیست.

428) بحار 15/117.
429) ترجمه المیزان: 30/139.
430) هر دو حدیث: بحار: 90/282، به نقل از جامع الاخبار: 67.
431) بحار: 90/283، از دعوات الراوندی.

432) بحار: 90/284.
433) مجموعه ورام: 2/54.
434) بحار: 86/69.
435) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

436) کافی: 2/240.
437) بحار: 72/231.
438) در نسخه (خ): (ربا) بجای ربوا.
439) کافی: 5/146 - بحار: 100/115، به نقل از الهدایة: 80.
440) کافی: 5/147.
441) در نسخه (ط): ذکواته.
442) در نسخه (ط): فی نیست.

443) وسائل: 27/170.
444) بحار: 17/214.
445) کافی: 1/50.
446) بحار: 2/260.
447) در نسخه (ط) یرد.
448) در نسخه (خ): تاکل.

449) وسائل: 12/318.
450) وسائل: 17/445.
451) وسائل: 12/327.
452) وسائل: 17/430.
453) مستدرک: 68/286.
454) مستدرک: 18/270.
455) وسائل: 27/245.
456) این حدیث در نسخه (خ) آمده و در نسخه (ط) نیست.

457) کافی: 5/164.
458) وسائل 17/420.
459) بحار: 7/303، به نقل از کافی: 2/99.
460) کافی: 8/244 - تحف العقول: 360.
461) بحار: 68/389، به نقل از معانی الاخبار: 253.
462) بحار: 74/172.
463) بحارن 5/304.
464) بحار:5/305.

465) وافی 1/85.
466) مشکوةالانوار: 175.
467) جامع الاخبار: 180.
468) بحار 13/135.
469) کافی: 2/388 - وسائل: 1/32.
470) بحار 9/119.
471) الاعراف: آیه 169 - یونس 39، بحار: 2/113.
472) به تعلیق حدیث 383 نیز مراجعه شود.

473) در نسخه (خ): الهجرة و الجهاد.
474) الزخرف: آیه 32.
475) الذاریات: آیه 58.
476) ترجمه المیزان: 8/211.
477) کافی: 2/57 - وسائل: 15/202.
478) کافی: 5/82، روایت 10.
479) مستدرک: 13/29.
480) مستدرک: 13/34.
481) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

482) این حدیث در نسخه (خ) نیست.

483) بحار: 71/392.
484) و) در نسخه (ط) نیست.

485) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

486) بحار: 2/116.
487) در نسخه (خ) متسوولات.
488) مجموعه ورام: 2/78.
489) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

490) عوالی اللالی: 3/497 - مستدرک: 15/61.
491) در نسخه (خ): الفطرة.
492) در نسخه (خ): (علی) نیست.

493) بحار: 98/3 - وسائل: 14/437.
494) بحار 98/12 - وسائل 14/532.
495) در نسخه (خ) أکون انا.
496) در نسخه (خ) فاذا.

497) بحار: 70/245.
498) در نسخه (خ) در چهار جا به جای (ان لا) (الا) و در نسخه (ط) به جای (ان لا یلبسهم) ان یلبسهم.
499) شرح نهج البلاغه: 3/98.
500) در نسخه (خ) معلق قلبه.
501) در (خ) فقال.

502) در (ط) ما تنفق.
503) امالی صدوق 2/125.
504) الفقیه: 4/352.
505) مستدرک: 12/75.
506) بحار: 70/298، به نقل از علل الشرایع: 2/178.
507) بحار: 68/181، به نقل از امالی صدوق: 22.
508) بحار: 16/192.
509) حاشیه نسخه (ط).

510) در نسخه (ط) جز عرافها.
511) بحار: 93/364.
512) در نسخه (ط) دو جا (اخریه) بجای آخرته.
513) در نسخه (خ) یطفی.

514) در نسخه (خ) یتوضی.
515) بحار: 79/227 - کافی: 3/265.
516) الفقیه: 1/166 - وسائل 3/133.
517) متن عربی در کشکول شیخ بهائی: 3/451.
518) مستدرک: 4/117.
519) در نسخه (خ) بجای (ان لا) (الا) آمده.

520) در نسخه (ط) اذ صلحا اصلحت و اذا فسدا فسدت.
521) مصباح الشریعة: 22 - فاطر: آیه 28.

522) بحار: 66/400.
523) بحار: 22/305، به نقل از خصال: 2/2.
524) معانی الاخبار: 2/122، باب 285.
525) در نسخه (ط): الذنب.
526) مستدرک: 17/422.
527) کافی: 8/2.
528) کافی: 4/467.
529) در نسخه (خ) اجری.

530) الفقیه: 2/64.
531) در نسخه (خ) عفی به جای عفا.
532) وسائل: 7/217.
533) در نسخه (ط) جلدة بجای جلده.
534) بحار: 72/352، از جامع الاخبار: ص 180.
535) مستدرک: 9/121.
536) مجموعه ورام: 2/26.
537) محجة البیضاء: 8/120.
538) فتح الابواب ابن طاوس: 309 - بحار: 78/361.
539) مجموعه ورام: 2/264.
540) مصباح الشریعة: 204.
541) مکارم: 554.
542) در نسخه (ط) ترک الدنیا و رأی تقلبها.
543) الاقامة) در نسخه (ط) نیست.

544) در نسخه (ط) (قد) نیست.

545) بحار: 59/289.
546) تحف العقول: 122.
547) بن نون) در نسخه (ط) نیست.

548) عوالی اللالی: 4/39.
549) کافی: 4/54.
550) کافی: 4/56.
551) غررالحکم: 354.
552) نهج الفصاحة: حدیث 325.
553) کافی: 1/51، چاپ اسلامیه.

554) نهج الفصاحة: حدیث 361.
555) بحار: 72/123.
556) در نسخه (خ) بجای لم یهد (لا یهد.)
557) در نسخه (خ) بجای برد (رد.)
558) در نسخه (ط) بجای رضی الله (رضاء الله.)
559) شهاب الاخبار قاضی قضائی: حدیث 394، چاپ دانشگاه.

560) رنگارنگ علی اکبر عماد: 2/132.
561) تحف العقول: 36 - بحار: 74/139.
562) البحار: 72/340 - 19، به نقل از امالی الصدوق: 148.
563) البحار: 72/348، به نقل از المحاسن: 117.
564) وسائل: 7/131 - البحار: 72/340، به نقل از امالی صدوق: 220.
565) بحار: 101/69، به نقل از امالی صدوق: 442.
566) بحار: 93/160.
567) به تعلیق حدیث 184 که گذشت مراجعه شود.

568) بحار: 70/157.
569) بحار: 70/157، دعوات الراوندی.

570) و) در نسخه (ط) نیست.

571) مستدرک: /301، از تفسیر ابوالفتوح.

572) امالی طوسی: 284.
573) بحار: 92/15 - مکارم الاخلاق: 446.
574) بحار: 92/15.
575) در نسخه (ط) عقوقا نیست.

576) در هر دو نسخه همین طور است.

577) بحار 63/542.
578) در نسخه (ط): فی کل اربعین من الغنمة.
579) تحف العقول: 43.
580) در نسخه (ط) کلمه (ها) نیست.

581) در نسخه (ط) ئودی.

582) در نسخه (خ): تعرفه. و بین الهلالین در حاشیه نسخه (ط).

583) توضیح خوردن گوشت مومن در تعلیق حدیث 187 گذشت.

584) وسائل: 2/132.
585) مستدرک: 1/414.
586) در هر دو نسخه (ذکی) با (ذ) آمده.

587) در نسخه (خ) فی التجهیز نیست.

588) در نسخه (ط) لم ترد زکوته.

589) در نسخه (خ) اعفث (یعنی بیهوده گو.)
590) در نسخه (خ) در هر دو جا: لم تبد.

591) در نسخه (خ) اضائة.
592) بحار: 66/408.

593) الغارات: 1/3.
594) بحار: 73/179، به نقل از امالی صدوق: 140 - خصال: 1/6.
595) بحار: 73/180، از مکارم.
596) بحار: 74/74.

597) در نسخه (ط) قطع، بجای (منقطع.)
598) در نسخه (خ) خصوصا یونس نیست.

599) در نسخه (خ) الفتان بجای القتال یعنی: فتنه انگیز.
600) در نسخه (خ) اهنی و امری.

601) بحار: 93/182 - نهج الفصاحة: 2173.
602) بحار: 93/182، به نقل از دعوات الراوندی.

603) مجموعه ورام: 1/130.
604) مجموعه ورام: 1/157.
605) کشکول شیخ بهائی: 3/22.
606) نحل آیه 98.
607) البقرة: آیه 280 - وسائل 11/547.
608) بحار: 93/31، از نوادر الراوندی.

609) بحار: 93/131، از جامع الاخبار: 208.
610) در نسخه (ط) الرجل بجای: القبر.

611) در نسخه (ط) بجای اهله (امامه.)
612) دعائم الاسلام: 2/308.
613) در نسخه (ط) (خذو) با خاء منقوطه.
614) بحار: 62/47 - شرح نهج البلاغه: 30/19.
615) بحار: 44/286، به نقل از عیون اخبار الرضا: 1/299.
616) بحار: 36/335، به نقل از کفایة الاثر: 19 - 20.
617) سوره الانشراح: آیه 5 - 6.
618) مجمع البحرین طریحی: 3/401.
619) در نسخه (ط) الشریاء.

620) در نسخه (ط) احببت.
621) بحار: 16/373، به نقل از فروع کافی: 1/368.
622) بحار: 71/163، به نقل از امالی طوسی: 2/252.
623) در هر دو نسخه (لاشتروه بوزنه) با ضمیر مذکر آمده بود، آن را اصلاح کرده (و مونث) آوردیم.

624) بحار 59/233.
625) در نسخه (خ): المزائد به جای الزائد.

626) بحار 33/446، از کافی: 5/35.
627) بحار: 74/18.
628) ترجمه از خصال: 1/243، چاپ اسلامیه.
629) بحار: 74/153 - تحف العقول: 47.
630) در نسخه (خ) (لئن) به جای لان.
631) در نسخه (خ) لیمسخکم و در نسخه (ط) کلمه الله نیست.

632) مستدرک: 15/180.
633) سفینة البحار: 1/149.
634) علاقمندان به بحار 71/236 مراجعه فرمایند.

635) به) در نسخه (خ) نیست.

636) بین الهلالین نیز به همان صورت در اصل است.
637) کافی: 8/197.
638) مجمع البحرین: 3/385.
639) بحار: 55/320، به نقل از النهایة: 3/51.
640) بحار: 92/2، از مکارم الاخلاق: 350.
641) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

642) در نسخه (خ): امتی بجای اهل الارض.

643) هر چهار حدیث تا اینجا، بحار: 64/239، به نقل از جامع الاخبار: 150.
644) بحار: 67/248، از جامع الاخبار: 100.
645) مجموعه ورام: 2/119.
646) غررالحکم آمدی: ص 93، رقم 1622.
647) رنگارنگ علی اکبر عماد: 1/395.
648) بحار 67/60.
649) امالی الصدوق: 329.
650) مجالس شیخ مفید: 49 و 48.
651) کافی: 1/44.
652) تحف العقول: 166.
653) بحار: 74/173.
654) بحار: 44/138.
655) مستدرک: 1/123.
656) مجموعه ورام: 2/37.
657) کفو آدم فمن دونه در نسخه (ط) نیست و الخلق بجای خلق.
658) در نسخه (ط): حسن الخلق بجای خلق حسن.
659) در نسخه (ط) لیؤذن (ذ) با نقطه و البلاد بجای البلاء و در نسخه (ط) من مقاریض بجای بالمقاریض.
660) مجموعه ورام: 2/204.
661) کشکول شیخ بهائی: 3/213.
662) بحار: 64/237.
663) بحار: 64/235.
664) همین کتاب:حدیث 757 - بحار: 65/348.
665) بحار 64/236.
666) بحار: 64/235.
667) محجة البیضاء: 8/147.
668) در نسخه (خ) ثلانا.
669) بحار: 74/58.
670) در نسخه (ط) الحلق.
671) تحف العقول: 38.
672) مجموعه ورام: 2/121.
673) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

674) و این دو حدیث در نسخه (خ) آمده و در نسخه (ط) نیست.

675) این دو حدیث در نسخه (خ) آمده و در نسخه (ط) نیست.

676) بحار: 71/18، رساله الحقوق از: تحف العقول.

677) وسائل: 13/96.
678) در ط مائتا.
679) در نسخه (خ) طاهرا بدون نقطه. و القیامة ندارد یوم وافیه آمده.

680) خصال صدوق: 2/389، اسلامیه - وسائل 4/838.
681) وسائل: 29/22.
682) در نسخه (ط) اجتنبت.
683) در (ط) بالمصابک.
684) این حدیث در نسخه (خ) نیست.

685) بحار: 66/373 از: معانی الاخبار.

686) مجموعه ورام: 2/184.
687) در نسخه (خ) از تقب بجای ارتعب.
688) در نسخه (ط) شرک با تشدید راء.

689) در نسخه (ط) علم نیست.

690) بحار: 65/363 - کافی: 1/44، شرح از بحار.

691) بحار: 65/363.
692) النساء: آیه 134.
693) بحار: 100/24.
694) این حدیث در متن نسخه (خ) نیست ولی در حاشیه آن چنین آمده: من ستر مسلما ستره الله یوم القیمة.
695) بحار: 2/152.
696) در نسخه (ط) من یشمع شمع الله به.
697) شرح نهج البلاغه، ابن ابوالحدید: 1/207، چاپ 8 جلدی، بیروت.
698) در حاشیه نسخه (ط) و من لم یقدر علی المعروف فلیثن علی اتیه.
699) روضة الواعظین: 2/456.
700) در نسخه (ط) هر دو جا بجای (آخرته) اخریه.
701) الصافات: آیه 180 و 181 و 182.

702) وسائل: 7/153.
703) در نسخه (خ) مجابة.
704) در نسخه (خ) بجای (قل) بقل.
705) در نسخه (ط) لم یمنعه الله.
706) مستدرک: 12/95.
707) در نسخه خ) رضی الله.

708) مستدرک 12/209.
709) هود: آیه 16.
710) بحار: 74/180.
711) مجموعه ورام: 2/18.
712) البقرة: آیه 280.

713) بحار: 100/153، از: الهدایة 80، البقره: آیه 80.
714) بحار: 100/148، از تفسیر علی بن ابراهیم 1/93.
715) بحار: 100/153، از الهدایة 80.
716) تحف العقول: 395.
717) معی در نسخه (ط) نیست و ای حسنین در حاشیه نسخه (ط).

718) در نسخه (خ) تقضی.
719) الجنة) دوم در نسخه (ط) نیست.

720) من در نسخه (ط) نیست.

721) در نسخه (خ) المسکن بجای السکنی.
722) در نسخه (خ): ملائکة السماء و ملائکة الارض.
723) در نسخه (ط) لا یغنیه.

724) در نسخه (ط) یختم.

725) خصال: 2/415.

726) مجموعه ورام: 1/3.
727) الغافر: 18.
728) بحار: 8/351 (ید).
729) بحار: 27/116، از ایضاح دفائن النواصب 32 و 35.

730) بحار: 36/280.
731) بحار: 32/326، از الغارات ثقفی.
732) بحار: 3/13 از: امالی طوسی.
733) فی نسخة و اما التی فی الدنیا.

734) فی نسخة (علی العلم.)
735) فی نسخة و اما التی فی الاخرة.
736) بحار: 27/78، از الخصال 2/99.
737) در نسخه (خ) یقرءبها.
738) در نسخه (خ) (فقد) نیست.

739) در نسخه (ط) (کافئة.)
740) در نسخه (ط): اقام الصلوة.
741) هفت موبقات در حدیث 221 گذشت.

742) بحار 72/152 از النهایة نقل کرده که شطر بمعنای نصف است یعنی بگوید (اق) که نیمی از (اقتل) است.
743) وسائل: 16/344.
744) در نسخه (ط) یوأنس.
745) در نسخه (ط) سلطان الجائر.

746) در نسخه ط اجارة، با (راء) بدون نقطه.
747) بحار: 72/150.
748) سورة النور: آیه 19.
749) در نسخه (ط): ولو یوجر.
750) بحار: 69/254.
751) الشوری آیه 30.
752) تحف العقول: 213 و 214.
753) کافی: 2/428.
754) در نسخه (ط) خیال.
755) بحار: 72/365.
756) مستدرک: 9/121.
757) بحار: 72/259، از جامع الاخبار: 171.
758) بحار: 72/259.

759) مستدرک: 7/322.
760) در نسخه (خ) (من) بجای (عن.)
761) در نسخه (ط) کلمه الله نیست.

762) در هر دو نسخه یدعوا آمده با الف آخر.
763) بحار: 73/149.
764) مستدرک 13/460.
765) در نسخه (ط) کلمه الله نیست.

766) الرحمن آیه 46 - (من مخافة الله) در نسخه (ط) نیست و بجای (فی کتابه) من کتابه.
767) النازعات 41.
768) کافی: 2/70.
769) بحار: 74/47.
770) کافی: 2/68.
771) در نسخه (ط) بجای الی نفسه (من نفسه.)
772) سفینة البحار: 1/230 - تحف العقول: 375.
773) یعنی البنات. در متن هر دو نسخه است.

774) در نسخه (ط) بنفقته.
775) بحار:72/3.
776) به تعلیق حدیث 535 حتما مراجعه کنید.
777) به حدیث 264 رجوع شود.

778) هیچ مونی برادرش را هنگام مصیبت او تسلیت نمی دهد مگر اینکه خداوند در وز قیامت جامه های بهشتی بر او می پوشاند.

779) در نسخه (خ) رداه.
780) بحار: 79/71، از علل الشرایع: 1/289.
781) بحار: 73/150، از المحاسن: 608.
782) مجموعه ورام: 1/76.
783) مستدرک: 3/472.
784) در نسخه (خ) (یوم القیمة) نیست.

785) مستدرک: 15/266.
786) کافی: 4/53.
787) به تعلیق 883 رجوع شود.

788) مجموعه ورام: 1/63.
789) غررالحکم: 448.
790) شرح نهج البلاغه: 20/41.
791) مجمع البحرین: 3/296 و 297.
792) در نسخه (ط) ماء نیست.

793) در نسخه (خ) بجای فیه (منه.)
794) در نسخه (ط) الغناء.

795) بحار: 70/62.
796) بحار: 70/62.
797) در نسخه (خ) مطلقات.

798) در نسخه (ط) نقترق بجای (نقترف.)
799) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

800) بحار: 8/149 - مجموعه ورام: 1/67.
801) در نسخه (ط) وددت ان یبارک فی قلب کل مومن.
802) بین القلابین در حاشیه نسخه (ط).
803) در نسخه (خ) فی قبقبه و دبدبه و تقلقه هر سه کلمه با (ه) بدون نقطه و (دبدبه) با دال بدون نقطه آمده.

804) در بحار 9/76 عین این حدیث آمده ولی (هذه الامة) در آن نیست.

805) بحار: 93/170.
806) بحار: 77/10.
807) در نسخه (خ) بجای او (و).

808) بحار: 72/467.
809) بین الهلالین از حاشیه نسخه (ط).

810) بحار: 59/105.

811) در نسخه (خ) (دیوث) بجای دیبوب.

812) در نسخه (خ) (لا) بجای (لم).

813) در نسخه (خ) (کد عظیم) نیست.

814) مستدرک: 8/399.
815) در نسخه (ط) (جاد) بدون الف.
816) معانی الاخبار: 245.
817) در نسخه (ط) الصحیفون.
818) مستدرک: 17/311.

819) مجمع البحرین: 5/78.
820) به تعلیق حدیث 535 مراجعه نمایید.
821) در نسخه (خ) لا ترفعوا قتلی و لا تصعوا قتلی فانی...
822) در نسخه (خ) شهاب فان شهاب.

823) در نسخه (ط) تهجدات.

824) بحار: 64/239.

825) بحار: 64/239.
826) مجموعه ورام: 2/204.
827) مجموعه ورام: 2/204.
828) بحار: 78/195.

829) تحف العقول: 375.
830) بحار: 70/157.
831) بحار: 64/236.
832) مستدرک: 2/437.
833) مستدرک: 5/180.
834) الکافی: 2/259.
835) وسائل: 3/262.
836) المحجة: 8/67، ذکره من حدیث علی (علیه السلام).

837) المحجة: 8/147.
838) بحار: 92/292.
839) کافی: 2/587.
840) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

841) در نسخه ط للمعاش.
842) ذات الجیش در نزدیکی مدینه یک وادی است. و ذات الصلاصل: اسم موضعی است در راه مکه و ضجنان.
843) پاورقی بحار: 74/56.
844) در نسخه (ط) کلمه من نیست.

845) التوبة: آیه 25.
846) تلخیص از بحار: 21/146، به نقل از طبرسی.
847) در نسخه (خ) لا یقبل.
848) ترجمه از بحار: 93/82.
849) در نسخه (ط) یؤمکم اقرارکم.

850) بحار: 38/236.
851) مستدرک: 4/36 و 6/437.
852) در نسخه (ط) کان نیست.

853) در نسخه (ط) کلمه (من) نیست.

854) در نسخه (خ) السابقین.
855) بحار: 6/132، از امالی طوسی.

856) در نسخه (ط) کلمه الله نیست.

857) در نسخه (خ) مقلبة.
858) سوره الزمر: آیه 53 و 54.

859) دو روایت اخیر از مجمع البیان: 8/503 ترجمه گردید.

860) مکارم الاخلاق: 457.
861) بحار: 47/167.
862) این حدیث در نسخه (ط) نیست.

863) در نسخه (خ): الکلام بجای (الکلاب.)
864) در نسخه (ط) در دو جا رضاء بجای رضی.

865) بحار: 71/80.
866) مستدرک: 15/174.
867) بحار: 71/80.
868) بحار: 71/84.
869) در نسخه (ط) یشب.

870) در نسخه (ط) بشی.
871) مجموعه ورام: 2/229.
872) سوره 16: آیه 106.
873) ترجمه از تفسیر قمی: 1/422 - مجمع البحرین 6/359.
874) بحار: 76/253، از جامع الاخبار: 180 - مستدرک 13/219.
875) در نسخه (خ) غفرلها ذنوبها.
876) در نسخه (خ) (من) بجای (عن) و در نسخه (ط) (لم یزل) بجای (لم تزل.)
877) در نسخه (خ) لعنها بجای لعنتها.
878) در نسخه (خ) فراشها.

879) ارشاد القلوب: 1/175 - وسائل: 20/172.

880) مکارم الاخلاق: 215 - بحار: 20/152.

881) بحار: 100/245 - تحف العقول: 111و 110.

882) الفقیه: 4/15 - امالی صدوق: 429 - بحار: 100/244.

883) مکارم الاخلاق: 216.

884) مکارم الاخلاق: 216.
885) النساء: آیه 33.

886) در ص 428، تحت عنوان شماره 1811: تلخیص ملخص علل الشرایع للشیخ و له تلخیص العلل کما مر (م: ظاهرا تکرار 1869 باشد.)
887) اشاره به اجازه کرکی: (1128: اجازته) للشیخ شرف الدین یحیی البحرانی المذکور، ج 1، ص 215، الذریعة.
888) در ریاض العلماء چنین آمده است (نقد کتابی صواب الاعمال و عقاب الاعمال للصدوق)، ج 5، ص 344.

889) و اما کتب مقاتلة الثلاثة فهی الان معروفة متداولة بین اهل بحرین و غیرها - فلاحظ (ریاض، ج 5، ص 344.)
890) اجازه شیخ علی الکرکی به شیخ شرف الدین به عزالدین حسین به عشیره بن ناصر البحرانی ثم الیزدی در صفحه 343 و 344، جلد 5 الریاض نیز آمده.

891) تاریخ فوت شیخ یحیی البحرانی معلوم نیست ولی این دو اجازه را که در سنه 970 نوشته معلوم است که وی تا این تاریخ زنده بوده است.

892) تاریخ فوت شیخ یحیی البحرانی معلوم نیست ولی این دو اجازه را که در سنه 970 نوشته معلوم است که وی تا این تاریخ زنده بوده است.

893) در این باره در سطور آتی توضیحاتی خواهیم داد.

894) به صفحه 25، رقم 108 و صفحه 26، رقم 113 مراجعه شود.
895) به اول رساله حاضر و صفحه 11، رقم 1 آن مراجعه شود.

896) ایضا، صفحه 25، رقم 108 رساله.

897) ایضا، صفحه 26، رقم 113 رساله.

898) ایضا، صفحه 17، رقم 48.

899) ایضا، صفحه 19، به رقم 49 این رساله رجوع شود. همه کلمات و عبارات بالا با نسخه ای که در دست ماست کاملا مطابقت دارد.

900) مطالب این قسمت تایید و توصیف همان نسخه است که در دست ما است و هیچ مغایرتی با آن ندارد و اینکه احتمال می دهد این نسخه غیر از تراجم مشایخ الشیعه است. ناشی از یک تصحیف واضح و روشن است که درباره نام مولف در (الریاض)، ج 2، ص 178 رخ داده است که در سطور آتی ملاحظه خواهید فرمود.

901) این نسخه نیز تایید و توصیف همان نسخه است که در دست ماست و می گوید: نسخه ها سقیم و مغلوط بوده است.

902) عینا همان کلمات و عباراتی است که در نسخه ما آمده، به صفحه 25، رقم 108 رجوع شود.

903) عینا همان کلمات و عباراتی است که در نسخه ما آمده، به صفحه 26، رقم 113 رجوع شود.

904) تذکره صیمری با عبارات و کلماتی که در بالا آمده عینا حرف به حرف همان است که در نسخه ما رقم 113 آمده است.

905) اجازه صیمری به شاگردش یحیی بن الحسین بن عشیرة، در ضمن تذکره مذکور قرینه دیگری است که تلمیذ مذکور در سطور اول نیز شیخ یحیی البحرانی بوده، نه یونس المفتی باصفهان.
906) ریاض العلماء، ج 5، ص 400.

907) ریاض العلماء، 2/178 (ضمن ترجمه حسین بن مفلح) اعیان الشیعه، 10/331.

908) فا: والرضوان.
909) فا: و هو.

910) حاء: فیه تامل.

911) فا: و قد کتب سبعة مجلدة.

912) فا: اوله.

913) فا: (کتاب العلم، کتاب الحجة، کتاب الطهارة الی آخر روایات الشریفة) حا: (خ): (ثم کتاب العلم، ثم الحجة، ثم الایات والکفر، ثم الدعاء و القرآن، ثم الطهارة الی آخر روایات الشریفة.)
914) حا: فیه تأمل.

915) حا: (خ): والتهذیب.

916) حا: علم النبی بالشیئی.

917) فا: ولا تشتبه فساده.

918) فا: فقال به جای: فان.

919) فا: ولم ینس - حا: (خ ل): و لم یتبینوا.

920) فا: لجمیع.
921) فا: من هنا حکمهم.

922) فا: العبد العدل.
923) فا: (ترکت) به جای: شرکت.

924) حا: (خ ل): المستمسک.
925) فا: محمد بن الحسن الصفار.

926) حا: روایاته.

927) فا: (عبدالسلام) بن سالم.

928) فا: عن بن یونس.

929) فا: (جلیان)، به جای ظبیان.

930) فا: و ان له.

931) حا: (خ) و فا: الأئمة السادات.

932) فا: فاقد (هو) است.

933) فا: مدلل الحدیث.

934) فا: السجستانی.

935) فا: عبدالله.

936) فا: معدتن بن.

937) حا: (خ ل): الماتی.

938) حا: (عن (ظ)).

939) حا: (خ) شرزویه.

940) فا: سالت الله.

941) حا: (خ ل): الحسین.

942) فا: (ولدنا بدعوة) به جای: انا دعوة.

943) حا: فیه سهو، و الصواب ابو عبدالله جعفر بن ابی جعفر محمدبن قرلویه القمی، فتأمل.

944) فا: الروایات.

945) حا: و فیه تأمل، فلاحظ.
946) حا: لا یخفی ان اولاد علی بن بابویه کانوا منحصرین فی ثلاثة: ابو جعفر محمد الصدوق و اخوه الحسین، و کان من العلماء و الفقهاء و الثالث الحسن و هو قد کان مشتغلا بالعبادة و الزهد، و لا تختلط بالناس و لا فقه له، و اما اسحق الذی نقله هذا الرجل فما اجده فی موضع - فتأمل، نعم، الذی یوجد فی کتاب فهرست الشیخ منتخب الدین اسحق بن محمد بن الحسن بن الحسین بن بابویه و له اخ و هو ابو ابراهیم اسمعیل بن محمد کان من تلامذة الشیخ طوسی.

947) حا: (خ ل ظ). الحسن بن الحسین - فا: الحسین بن الحسین.

948) فا: تأویل الایات.

949) حا: (خ ل): یخبرون.

950) فا: الخلودی.

951) فا: والاسرار.

952) فا: فاقد (الثمانیة) است. در: حا (خ ل): (والتمهید) و در فا: (والتمهید) در متن آمده.

953) فا: الرسالة الغریة.

954) فا: الحسین.

955) حا: و هو تلمیذ الشیخ ابی جعفر محمد بن واحد الشیخین الشیخ.

956) حا: (خ ل): الاجازة.

957) حا: (خ ل): مولفات.
958) حا: و فیه تامل، بل هو غلط واضح. فتأمل.

959) حا: (خ ل) الشریعة.

960) فا: الفوائد.

961) حا: (خ ل) ابوالحسن.

962) حا: فیه تامل، فلعله کلمة الوا و سهو فی الکتاب، فتأمل.

963) حا: الصواب العکس اعنی الیاس بن هشام الحایری، فتأمل. القلب اما من الکاتب اوالمولف، فتأمل.

964) فا: المعادی.

965) حا: (ل ظ): شمون (خ ل ظ) میمون. فا: شمون.

966) حا: هو من العامة، لا من الخاصة. فتأمل.

967) حا: و هو تألیف المفید. فتأمل.

968) حا: (ظ): بن نجم الدین.

969) فا: (الرابع)، به جای السراج.

970) فا: (الصیمری) به جای: الصهرشتی.

971) فا: ابو معلی.

972) فا: فاقد (التصانیف) است.
973) حا: قد مر بعنوان اسمه، فلا وجه لاعادته، و لعله قد حسب ان اباالصلاح غیر التقی بن نجم الدین الحلبی المذکور سابقا، مع انه قد صرح هناک، بانه ابو الصلاح. فتأمل.

974) حا: (خ ل): هیبة.

975) حا: هذا خلط فی خبط فی الخلط، فتأمل.

976) فا: والتألیف.

977) حا: (خ ل ظ): و التفهیم.

978) فا: اکثر.

979) حا: (خ ل): المسائل.

980) حا: (خ ل ظ) و قد نقضهم.

981) فا: بما یصح.

982) فا: به جای کلمات بین الهلالین چنین آمده: (ابی جعفر الفقیه علی بن الفضل.)
983) حا: اظن ان فی ذلک عده الاوهام فتأمل و لا حظ.

984) فا: فاقد کلمة (الاقتصاد) است.

985) حا: (خ ل): الاعظم.

986) فا: ما یروی.

987) حا: فیه اغلاط فی وجوه، فلا تغفل.

988) حا: فی هذا ایضا انواع من الغلط فلا تغفل.

989) فا: المفسر به جای الغر. هکذا حا: (ظ): المفسر.

990) فا: فاقد (جامع) است.

991) فا: الحسنکانی.

992) حا: (خ ل): الملة.

993) حا: (خ ل): فضائل الأئمة.

994) حا: الصابغ.

995) فا: این دو نفر را یکی شمرده و به جای (منهم) و (و هو) ابو المؤید الموفق... الخ.

996) حا: (خ ل): المحدث.

997) فا: الدرویش.
998) حا: (خ ل): الشیعی. - فا: اسعی.

999) حا: (خ ل): قوة.

1000) فا: ابو منصر.

1001) فا: به جای کلمات بین الهلالین چنین آمده: (این الحام و هو تلمیذ.)
1002) حا: (خ ل): رضی الدین.

1003) فا: مسبحة.

1004) فا: قبل زمان السید.

1005) حا: فیه تامل، لانه من اکابر علماء الشافعیة.

1006) حا: (خ ل): الکاشح.

1007) حا: (خ ل): یحیی بن احمد.

1008) حا: قد نقل مرة اخری فلا وجه لا عادته، فتأمل.

1009) فا: الطوسی.

1010) فا: کنوز الحاج.

1011) حا: (ط): بن هبة الله.

1012) حا: قد سبق مرة اخری بعنوان قطب الدین الراوندی فلا وجه لا عادته، فتأمل مع أنه قد غلط هنا فی اسمه، فتدبر.

1013) فا: الحسینی.
1014) فا: المحمد الکبیر.

1015) فا: (القاسم) بدون (ایی).

1016) فا: عشر سنین و خمس مائة.

1017) حا: (ل ظ): مصنف کتاب فی.

1018) حا: فی کونه من علماء الشیعة تامل.

1019) فا: عبد.

1020) حا: (خ ل به جای مولف (صاحب.)
1021) فا: الشیخ الفضل.

1022) فا: الضیمری.

1023) حا: لعله... لخواجه نصرالدین الطوسی.

1024) فا: التلکبعری.

1025) فا: المسعود ورام. حا: (خ ل): مسعود بن ورام.

1026) فا: شیخنا، حا: (خ ل): شیخنا علی بن عبدالعالی طاب ثراء.

1027) فا: ولاختها ام السیدبن طاوس.

1028) حا: (خ ل): لاختها ام السیدبن طاوس.

1029) فا: رواته.

1030) فا: علیهما.

1031) فا: رئیس.

1032) فا: و هما راویان - حا: (خ ل): هکذا.

1033) فا: علی بن الحسن بن شاذان القمی روی عن الصدوق.

1034) حا: (خ ل): نجم الدین.

1035) فا: الحسین.

1036) حا: (خ ل): زینت.

1037) حا: (خ ل): ابو محمد.

1038) فا: البوسقی (ظ) ابو محمد الحسن بن ابی طالب.

1039) فا: و نسخه.

1040) فا: ستین. هکذا حا: (خ ل): ستین.

1041) حا: (خ ل): السید.

1042) فا: احمد بن.

1043) فا: الشیخ الحسن.

1044) فا: ابو السادات.

1045) فا: (فی الازاید و المفصول.)
1046) حا: قد سهوالمولف فی تاریخ. فتأمل.

1047) حا: فیه تأمل بل غلط صریح.

1048) فا: سعد.

1049) حا: (خ ل): ابو.

1050) حا: همین طور است و در فا: المئتین.

1051) حا: (خ ل): الوصول.

1052) فا: السنینی - حا: فیه تامل.

1053) فا: السعد العهدی.

1054) حا: هذا الکلام مشوش جدا، و فیه اغلاط و بعد کون الالفین من تألیفه، فانه تألیف العلامة خاله المذکور.
1055) حا: واتی.
1056) حا: بالف.

1057) حا: المخالفین.

1058) حا: فیه تامل.

1059) فا: الحسنی.

1060) حا: (خ ل): الوصول.

1061) فا: کلمات بین الهلالین در نسخه فا نیست.

1062) فا: (الفاخر) بدون کلمه (کتاب.)
1063) فا: به جای کلمات بین الهلالین چنین آمده: (و شیخه الشیخ العلامه جمال الدین الحسن بن یوسف بن المطهر قدس الله سره و نور ضریحه.)
1064) این دو شخص فقط در نسخه (فا) آمده، در نسخه حا نیست.

1065) این دو شخص فقط در نسخه (فا) آمده، در نسخه حا نیست.

1066) فا: کتبا - حا: کتاب القواعد لوالده العلامه، فتأمل.

1067) حا: یعنی شیخ فخرالدین.

1068) حا: فیه تأمل، فلا حظ.

1069) حا: (خ ل): اوصاء.

1070) فا: المسؤل.

1071) فا: الصبوح.

1072) فا: المشبتین الاربعة الاف حدیث.
1073) حا: (خ ل): مسئله.

1074) فا: فجزاءالله جزاء من اخذ العلم عن مشایخ کثیرة، منهم الشیخین... الخ.

1075) حا: لا یخفی انه لم یتقدم عمادالدین و لا نجم الدین نجم المذکور سابقا هو مجدالدین عباد. فتأمل.

1076) حا: عتیبة.

1077) فا: عتبة. کذا حا: (خ ل): عتبة.

1078) ایضا حا: السمیة - فا: والشمیسیة.

1079) فا: مجدالاکابر.

1080) فا: الطبری، کذا حا: (خ ل): الطبری.

1081) حا: لعل المراد بهذا السید المذکور هو مجدالدین عباد، فتأمل.

1082) فا: المسلی.

1083) فا: السیوری.

1084) فا: قری.

1085) فا: عبیدالله.
1086) حا: (خ ل): ابن العلامه.

1087) فا: نصرالله.

1088) حا: (خ ل): منها ج.

1089) حا: (خ ل): و له المعتبر.

1090) فا: صنف کتاب در الفرید.

1091) حا: (خ ل): اللحساوی.

1092) در نسخه فا (فی المحشر) نیست.
1093) حا: (خ ل): جماعة.

1094) حا: (خ ل): الشهید (ظ): السعید.

1095) حا: (خ ل): التألیفات: فا: السفحات.

1096) فا: مثله.

1097) فا: خالیا.

1098) حا: (خ ل): شرح.

1099) فا: الاهوتیه - حا: (خ ل): النفحات اللاهوتیة.

1100) فا: التسبیحیة و الخراجیه و الحیازیه.
1101) فا: غرایب.

1102) فا: بالغری.

1103) فا: احمد بن فهد.

1104) تذکرة این شخص فقط در نسخه (فا) آمده، در نسخه حا نیست.

1105) حا: (خ ل): حسن و کذا در متن (فا).
1106) فا: التنقیحات.
1107) حا: (خ ل) فی زمان طویل.

1108) حا: (خ ل): ذا فضایل و کرامات.

1109) فا: اثنین.

1110) فا: بقریة.

1111) حا: (خ ل): فی مفتتح.

1112) حا: (خ ل): احدی.

1113) فا: قتل قاتله.