شهابُ الحکمة در آداب و اخلاق و حکمت عملی

نویسنده : شیخ شرف الدین یحیی المفتی البحرانی

نسخه ها

تصمیم بر این شد که این دو نسخه مطبوع و مخطوط با هم مقابله و تصحیح به عمل آید. و در حین تصحیح مشاهده شد که احادیث و کلماتی در هر دو نسخه با هم تفاوت هایی دارد، حتی بعضی از آنها در دیگری ساقط شده، و جمله بندی بعضی عبارات با یکدیگر مطابقت نمی کند، و حدیث ها گاهی جا به جا شده اند، و یا بعضی کلمات در یکی از نسخه ها خوانا نیست و با نسخه دومی اصلاح می شد، یعنی در واقع مکمل همدیگر بودند.
این کار با اینکه محتاج وقت و فراغت زیاد بود، مشکل زیادی نداشت، و آنچه برای نگارنده واجبی سخت و طولانی پیش آورد، این بود که یکی از دوستان مرا تشویق کرد که اسناد این احادیث را جستجو، و پیدا کنم. این کار فراغت و زمان طولانی تری می طلبید.
به حمدالله خدای تعالی، اوقات فراغت عطا فرمود، و چندین سال مشغول این کار شدم. در حین جستجوی اسناد حدیث ها، معلوم شد که این کار لازم بود، زیرا بعضی از احادیث که در متن نسخه ها مغلوط و یا ناقص، و یا نامفهوم می نمود، با پیدا شدن سند از کتب احادیث اصلاح و کامل می شد.
فایده دیگر این کار هم این بود که بعضی احادیث موجود در این کتاب سوال انگیز، و محتاج توضیح بود که نگارنده در طول سالیانی که در جستجوی اسناد بودم به احادیث دیگری در تویح و شرح آنها برخورد نمودم، و به عنوان تعلیق در زیر احادیث مبهم اضافه نمودم که برای خوانندگان بسیار مفید است، و آنها را در داخل کادر جدا از حدیث مربوطه قرار دادم که با احادیث متن کتاب مخلوط نشود.
احادیث این کتاب در هر دو نسخه بدون اعراب بود که خواندن آن برای غیر عرب دشوار می نمود، فلذا همه آنها اعراب گذاری شد، هکذا احادیثی که در تعلیق ها آمده نیز اعراب گذاری گردید.
مشکل دیگر اینکه هویت مولف در کتب رجال معروف نبوده چنانکه در پشت جلد نسخه چاپی آمده: الشیخ الاجل یحیی البحرانی مولف هذا الکتاب لم یکن معروفا فی کتب الرجال.
ناچار شدم از کتب تذکره و فهارس آنچه به نام یحیی بحرانی بود جستجو کرده و در یک جا جمع آوری کنم، و با ترکیب آنها شاید هویت کامل مولف به دست آید.
اگر چه این کار به دقت و حوصله و صرف وقت زیادی احتیاج داشت، ولی بر خود لازم دیدم که به موجب حدیث نبوی: اذا عمل أحدکم عملا فلیتقن کار خود را هر چه می توانم کامل تر انجام دهم و از خدای منان کمک و یاری خواستم، تا اینکه بحمدالله به این امر توفیق یافتم، حتی علاوه بر اینکه به تشخیص هویت مولف کمک کرد، ریز همه تالیفات او اعم از رسائل و کتب به دست آمد که فهرست آنها را در همین جلد آوردیم.
از جمله تالیفات او به یک رساله خطی به نام تذکرة المجتهدین در احوال مشایخ الشیعه دست یافتم که در احوال و تذکرة 114 نفر از بزرگان علما و مشایخ مشهور شیعه از زمان امام حسن عسکری (علیه السلام) تا قرن دهم هجری قمری به طور اختصار نوشته شده است. که اول آنها علی بن ابراهیم صاحب امام حسن عسکری (علیه السلام) و آخرشان شهید ثانی زین الدین علی بن احمد العاملی که در سنه 965 به شهادت رسیده می باشد.
در این رساله، مولف هر دو استاد خود، یعنی محقق الکرکی، و شیخ حسین الصمیری را نام برده، و کیفیت تلمذ خود نزد آن دو را مشروحا بیان نموده که هویت او را کاملا روشن ساخته است.
ما رساله نامبرده را به خواست خدا به ضمیمه این کتاب یا جداگانه چاپ خواهیم کرد که مورد استفاده محققین و نویسندگان کتب رجال قرار گیرد.
و توضیحات کامل درباره رساله تذکرةالمجتهدین در مقدمه همان رساله خواهد آمد.
توضیحا اینکه اسناد احادیث تعلیق ها که در داخل کادر قرار گرفته در ذیل همان حدیث آورده شد. ولیکن اسناد احادیث متن کتاب تماما در آخر کتاب با ذکر شماره حدیث آمده که به همان فهرست اسناد مراجعه شود.
با توجه به اینکه برای هر حدیث اسناد متعدد، و ده ها سند یافت می شود در انتخاب اسناد متن کتاب به یکی دو سند اکتفا شده و بعضی از آنها از ائمه معصومین (علیه السلام) نقل شده به اعتقاد اینکه روایات منقوله از آنها عین روایات نبوی می باشد. زیرا احادیثی که از آنها وارد شده از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بوده است. در این باره روایات مکرر وارد شده که اینک دو مورد از آنها را در اینجا نقل می کنیم:
جابر می گوید که من به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: حدیثی که برای من نقل می کنید سند آن را نیز معلوم کنید، فرمود: حدثنی ابی عن جدی عن رسول الله (صلی الله علیه و آله) عن جبرئیل (علیه السلام) عن الله عزوجل، و کل ما احدثک بهذا الاسناد(6) یعنی: پدرم از جدم و او از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و او از جبرئیل (علیه السلام) و او از خدای عزوجل نقل کرده است. و هر حدیثی که به تو نقل نمودم با همین اسناد است.
راوی گوید: از ابا عبدالله (علیه السلام) شنیدم که فرمود: لأنا اذا حدثنا، لانقول: قال فلان و فلان، و انما نقول: قال الله و قال رسوله(7) یعنی: هرگاه ما نقل حدیث می کنیم، نمی گوییم که فلان کس و فلانکس گفته، می گوییم: خدا فرمود، و رسولش فرمود.
والسلام علی من اتبع الهدی
1382 ش / 1424 ق
عبدالله روشن بین (حکمت)
تهران
صفحه 23، 24، 25.

قبل از مطالعه کتاب مطالب زیر را حتما بخوانید

هر کس دردی، گرفتاریی، مصیبتی، نگرانی و ترسی و یا مشکلی در زندگی دارد.
از هر گروهی که هست، اداری باشد یا کاسب، کارگر باشد یا صاحب کار، ثروتمند باشد یا کم بضاعت، دانشمند باشد یا دانشجو، واعظ باشد یا نویسنده، گناهکار باشد یا اهل عبادت.
خلاصه از هر صنفی که باشد، در شرایط مختلف با دشواری ها مواجه شده و یا اضطراب و دلهره وجودش را فرا می گیرد.
اگر می خواهید دردتان تسکین و شفا یابد و غم و اندوهتان قابل تحمل باشد، در برابر مشکلات زندگی مقاوم باشید و از حوادث نترسید، اگر می خواهید در برابر پیش آمدهای ناگوار دلتان آرام گیرد، اگر می خواهید در مواقع نگرانی اطمینان قلب داشته باشید، اگر می خواهید مردم شناس و خودشناس باشید و اگر می خواهید راه و رسم بهتر زیستن و رفتار و معاشرت با دیگران را بدانید، این مجموعه را از اول تا آخر بخوانید، که دارویی برای درد خود در آن خواهید یافت، چرا که مطالب آن در برگرفته از کلام خدا و سخنان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و از بیانات امامان معصوم علیهم السلام است.
برای استفاده بیشتر از این کتاب توصیه می شود که بار نخست از اول کتاب تا آخر آن ولو به سرعت هم که شده بخوانید و هر چه را مفید به حالتان یافتید با مداد علامتی زیر آن بگذارید.
مرتبه دوم مواردی که علامت گذارده اید با دقت بیشتری مطالعه کنید و اگر جمله ای را تشخیص دادید که داروی درد شما است آن را در یک دفترچه مخصوصی یادداشت کنید.
و بعدا آن را مکرر بخوانید تا در خاطرتان حفظ کنید و آنگاه با جدیت به آن عمل کنید و به عمل خود ادامه دهید تا نتیجه آن را ببینید و یقینا بدانید که درد شما انشاء الله درمان خواهد شد.
اگر انسان چیزی را حفظ نکند و یاد نگیرد، چگونه می تواند به آنچه یادش نیست عمل نماید؟
و اما اگر مطالب کتاب را بدون توجه و بی حوصله به اصطلاح سرسری بخوانید و یا قسمتی را خوانده و از قسمتی دیگر صرف نظر کنید زیان خواهید دید و بی نصیب خواهید ماند.
شاید یک حدیث، فقط یک حدیث از این حدیث ها سرنوشت شما را در دنیا و آخرت به کلی تغییر دهد، به شرط اینکه با عزم راسخ دنبال داروی درد خود باشید و با اطمینان و اعتماد کامل به توصیه ها و دستورات آن عمل کنید.
شما گمشده هایی در این کتاب دارید، اگر با دقت همه جای آن را جستجو کنید، انشاء الله آن را پیدا خواهید کرد.
البته در خلال مطالعه ممکن است به مطالبی برخورد کنید که پاسخ نیاز شما نباشد. و در محیط زمان ما مصداق پیدا نکند، ولی آن را هم بخوانید و بگذرید، داروی خود را جستجو کنید.
ما نمی توانستیم که بعضی از مطالب آن را که به درد عموم نمی خورد و مبتلا به، نیست حذف کنیم، زیرا که ما مصحح هستیم نه مولف، حذف بعضی مطلب آن، خیانت به مولف شمرده می شد.
و نیز مواردی است که ممکن است در نظر اول مبهم و سوال انگیز باشد که آیات و احادیث دیگری برای توضیح آن به عنوان تعلیق در داخل کادر آوردیم که بسیار سودمند است. حتما تعلیقات داخل کادرها را بخوانید.
در هر حال چون مطالب این کتاب گوناگون و متنوع است، شیرین است و خسته کننده نیست و کلمات آن کوتاه است و طولانی نیست و قابل حفظ کردن هم هست.
اگر شما به یک نمایشگاه و یا فروشگاه عمومی (سوپر مارکت) بروید. آیا همه اجناس موجود در آنجا به درد شما می خورد؟ و همه را خریداری می کنید؟ یا دنبال خواسته خود می گردید؟
پس باید همه چیز را دید و آنچه مورد لزوم است انتخاب کرد.
و این را هم بدانید که این کتاب برای سرگرمی نیست، گنجینه ای است از حکمت که گمشده مومن است.
رسول گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمود: حکمت گمشده مومن است، هر جا آن را پیدا کرد به چنگ می آورد.
و فرمود: با همدیگر تبادل نظر کنید و دیدار و ملاقات کنید و به همدیگر حدیث گویید. زیرا که (گفتگوی) حدیث پاک کننده و زداینده غم و اندوه از دلهاست. به درستی که دلها زنگ می گیرند همان گونه که شمشیر زنگ می گیرد و پاک کردن و زدودن آن با گفتن و شنیدن حدیث است.(8)
حافظ از چشمه حکمت به کف آور جامی - بو که از لوح دلت نقش جهالت برود

مقدمه مولف

هذا کتاب المسمی بالشهاب فی الحکم و الاداب
المشتمل علی الف حدیث شریف النبویة
علیه و علی آله افضل الصلوة و التحیة
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله جامع الشتات لیوم النشور، و باعث الاموات من الاجداث و القبور، و صلی الله علی المصطفی المحبور، و علی آله الطاهرین من الخناء و الفجور.
و بعد، فقد استخرت الله تعالی، و از معت علی ان أجمع من کلام سید البشر، محمد المصطفی الشافع فی المحشر، الف حدیث مما اعتقد صحته و نقلته عن مشایخی رضوان الله علیهم، فقد روینا عنه (صلی الله علیه و آله)، انه قال: من حفظ من أمتی اربعین حدیثا من امر دینه عنی، سماه الله فی السماء ولیا، و فی الارض فقیها و کنت له شفیعا، و قیل له: ادخل الجنة من ای باب(9) شئت فهو الصادق اذا وعد، والموفی(10) اذا عاهد.
و سمیته بکتاب الشهاب فی الحکم و الاداب، و رتبته علی ثلثین من الابواب، (و)(11) سالکا فیه اسلوب حروف المعجم، تذکرة لأولی الألباب، راجیا بجمعه من الله تعالی جزیل الثواب و شفاعته فی یوم المآب، و ما توفیقی الا بالله، علیه توکلت و الیه أنیب.