شهابُ الحکمة در آداب و اخلاق و حکمت عملی

نویسنده : شیخ شرف الدین یحیی المفتی البحرانی

مقدمه مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی محمد و آله الطاهرین.
کتاب الشهاب فی الحکم و الاداب، گنجینه ای است از آداب و اخلاق حکمت عملی، از احادیث نبوی (صلی الله علیه و آله)، و یکی از نفایس کتب حدیث است که از قرن دهم هجری قمری به یادگار مانده است.
مولف این کتاب؛ الشیخ شرف الدین یحیی بن عزالدین حسین بن عشیرة بن ناصر البحرانی یزدی، معروف به شیخ یحیی المفتی البحرانی، و از اکابر علمای قرن دهم است.
او از شاگردان شیخ نورالدین علی بن عبدالعالی الکرکی بوده و مدت زمانی ملازمت او را داشته، و نائب و خلیفه او در منطقه یزد بوده که در سال 932 از استاد خود اجازه گرفته است.
همچنین نزد شیخ حسین بن الشیخ مفلح بن الحسن الصیمری (متوفی 933) تلمذ کرده، و مدت سی سال از محضر او استفاده برده و با او معاشرت داشته، و در سال 926 از ایشان نیز اجازه گرفته است.
وی مولف دست کم 27 کتاب و رساله است که در کتب رجال و فهارس از آنها نام برده شده است.
از آن جمله همین کتاب الشهاب می باشد که شامل حدود 1120 حدیث شریف نبوی است و به طور مرسل نقل شده، و سی باب آن به اسلوب حروف الفبا ترتیب داده شده است.
نگارنده؛ این احادیث را که تماما پشت سر هم و فشرده نوشته شده بود، از هم جدا کرده و آنها را شماره گذاری نمودم که از آن بهتر استفاده شود، و همه آنها را به فارسی ترجمه نمودم که برای عموم سودمند باشد.
در ضمن، تعلیقاتی نیز در زیر بعضی از احادیث که احتیاج به شرح و توضیح داشت بر آن افزودم. و در آن شرح و توضیح سعی کردم که از آیات قرآن و احادیث و روایات رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین علیهم السلام با ذکر سند استفاده شود که قابل وثوق باشد، لذا حدود 580 آیات و احادیث دیگر نیز در تعلیقات نقل شده که با تعداد احادیث متن کتاب به 1700 بالغ می شود.

نسخه کتاب:

نسخه ای از این کتاب در سال 1322 ه ق در تهران به چاپ سنگی به طبع رسیده است که روضات الجنات، انوارالبدرین، اعیان الشیعه و الذریعة الی تصانیف الشیعه، همگی فقط از همان نسخه مطبوع مذکور گزارش داده اند، و در هیچ جای دیگر، خبر از نسخه دیگر مشاهده نشده است.
یک نسخه از آن کتاب چاپی از پنجاه سال پیش نزد اینجانب بود، ولی در جستجوی نسخه های دیگر بودم، زیرا مقابله و تصحیح کتاب با چند نسخه، آن را ارزشمند و قابل اعتماد می کند.
نگارنده در طی سالیان متمادی به کتابخانه های معروف کشور و فهرست های کتاب های خطی آن کتابخانه ها، در تهران، تبریز، قم، یزد، آستان قدس رضوی و بعضی کتابخانه های خصوصی مراجعه و جستجو می کردم، و خواسته خود را نمی یافتم، تا اینکه به لطف و فضل پروردگار، چندین سال قبل در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، نسخه ای خطی مشاهده کردم که هیچ کس تا کنون به آن نسخه دست نیافته، و در جایی در آن نقل نشده است.
این نسخه ارزشمند خطی حدود چهار قرن پیش در سال 1056 ه ق به خط نسخ روی کاغذ دست ساخت آن زمان به کتابت شخصی به نام ابن عبدالحسین محمد آل حسینی النجفی نوشته شده است که اکنون در خزانه کتابخانه مذکور نگهداری می شود و عکس همه صفحات آن در اختیار نگارنده می باشد و عکس صفحه اول و صفحه آخر و پشت جلد آن و عکس صفحه اول و آخر نسخه چاپی را در این مقدمه آورده ایم.

یادآوری لازم

چنانکه مباشر طبع نسخه چاپی نیز در پشت جلد آن اعلام کرده، کتاب الشهاب دو کتابی است: یکی به نام شهاب الاخبار تألیف محمد بن سلامه (قاضی قضاعی، متوفی 454) و دیگری به نام الشهاب فی الحکم و الاداب، تألیف یحیی البحرانی که در قرن دهم قمری می زیسته که همین نسخه است.
شهاب الاخبار، بارها و با شرح های مختلف چاپ شده، از جمله یک نسخه از آن به نام شرح فارسی شهاب الاخبار تألیف محمد بن سلامة القاضی، با مقدمه و تصحیح و تعلیق دانشمند و استاد فقید دکتر سید جلال الدین ارموی (محدث) از طرف مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی در سال 1361 چاپ و انتشار یافته است.
استاد محقق ارموی (محدث) (اره) در مقدمه شهاب الاخبار درباره متعدد بودن الشهاب مطالبی نوشته و به این کتاب حاضر اشاره کرده اند که اینک ما عین آن را در اینجا نقل می کنیم.
شهاب متعدد است یعنی دو کتاب است که هر یک به نام شهاب موسوم و هر دو در مواعظ و آداب است.
توضیح این اجمال آنکه: شهاب الاخبار که غالبا نیز از آن به منظور تلخیص به الشهاب تعبیر می کنند، طبق تصریح جماعتی از علمای اعلام نام کتاب قاضی قضاعی است به بیانی که در کلمات محدث نوری (ره) یاد شده و تصریحات فراوان دیگری نیز برای آن هست که حاجت به نقل آنها نیست، لیکن کتاب دیگری نیز هست به نام الشهاب که مولف آن عالمی است به نام شیخ یحیی بحرانی که هدف وی نیز در کتاب موسوم به شهاب خود جمع کلمات پیغمبر (صلی الله علیه و آله) بوده است و این همان کتاب است که به سال 1322 هجری قمری در طهران به قطع خشتی چاپ شده است.
و نصّ عبارت از عالم در آن کتاب بعد از خطبه سه سطری این است:
و بعد فقد استخرت الله تعالی و ازمعت علی أن أجمع من کلام سید البشر... الخ.(3)
و آخر کتاب به این عبارت تمام می شود: و هذا آخر ما اختاره الشیخ و المولی المعظم الشیخ یحیی البحرانی نورالله مرقده.
نسخه مخطوطی از این کتاب در کتابخانه نگارنده(4) موجود است و مطابق است با آنچه چاپ شده است. حرفا به حرف، و چون خوض در آن خارج از اصل موضوع بحث است، به معرفی خصائص آن نسخه مخطوطه نمی پردازیم و کلیشه از صفحات آن در اینجا نمی آوریم.
چنانکه ملاحظه می شود، میان این مقدمه و مقدمه منقوله از شهاب الاخبار قاضی قضائی (ره) که در کلام محدث نوری (ره) گذشت فرق بسیار است و مغایرت و تعدد نه چنان ظاهر است که محتاج به شرح و بیان باشد.
از اینجا است که مباشر طبع نسخه در پشت جلد همین کتاب مطبوع در طهران به خط درشت به قصد اعلام این مطلب، این عبارت را چاپ کرده است.
اعلم أن الکتاب المسمی بالشهاب فی الحکم و الاداب فی الاحادیث النبویه یکون اثنین، احدهما یکون لمحمد بن سلامة و هو أخصر من هذا الکتاب و ثانیهما للشیخ الاجل یحیی البحرانی مولف هذا الکتاب و لم یکن معروفا فی کتب الرجال.
و چنانکه از اسلوب خطبه و ملاحظه کتاب بر می آید، این کتاب به تقلید شهاب الاخبار قاضی قضاعی (ره) تألیف شده است، منتهی تسهیلاتی و اضافاتی نیز در آن به کار رفته است.
و تقریبا از قبیل: نهایه ابن اثیر، و مجمع البحراین طریحی است، هر که طالب باشد خودش مراجعه فرماید.(5)
چنانکه ملاحظه می فرمایید، ایشان نیز به جز همان نسخه چاپ شده به نسخه دیگر دست نیافته اند، و نسخه خطی ایشان نیز عینا حرفا به حرف رونویس همان نسخه چاپی است که در سال 1322 در تهران چاپ شده، و یکی از دو نسخه ای است که ما در تصحیح خود از آن نیز استفاده کرده ایم.