شهابُ الحکمة در آداب و اخلاق و حکمت عملی

نویسنده : شیخ شرف الدین یحیی المفتی البحرانی

طلیعه

میرزا محمد کاظمینی
به نام خداوند جان آفرین - حکیم سخن در زبان آفرین
حمد و ستایش آفریدگاری را که کسوت وجود در تن عالم از آثار قدرت اوست و شکر و سپاس پروردگاری را که خرد بنی آدم از انوار اسرار حکمت اوست. آن بخشاینده ای که بر سر هر موجودی از دامن رحمت خود نثاری ریخته و آن راه نماینده ای که از پی هر مقصودی اهل نظر را اعتباری انگیخته. آن لطیفی که هواجس افکار در مدارج اعتبار، تصور کیفیتی وی را نتواند. آن عظیمی که خواطر افهام در معارج اوهام تقدیر ماهیتی وی را نیارد. آن پادشاهی که دشمنان را به صاعقه تبعید از در خود دور کرده و دوستان را به جاذبه تقریب چون موسی بر طور کرده، وجود وی مقارن زمان نیست و ذات وی مقابل مکان نیست. از عالم، آدم را برگزیده و از بنی آدم، انبیا - صلوات الله علیهم اجمعین - را. او که محمد مصطفی - صلوات الله علیه - را رفعت نبوت و درجه رسالت داد و از انبیا به مزید منزلت و کرامت مخصوص گردانید، ختم نبوت به وی کرد و رتبت دعوت کافّه مردم را خاص وی داد، صلاح عالمیان در متابعت وی نهاد و فلاح جهانیان در شریعت وی مدّخِر کرد، اقوال وی سبب هدایت ما گردانید و افعال وی مفتاح سعادت ما ساخت. درجه کمال آن کس را داد که به شیوه وی اقتدا کرد و عزّ و اقبال آن کس را ارزانی داشت که به سیرت وی اهتدا یافت. صدهزار صلوات و تحیت طیبه بر روضه مطهر و تربت مقدس وی باد.
صلوات خاصه تقدیم به عصاره عالم وجود، دُرّ مکنون خزانه عرش الهی، شاهکار بدیع آفرینش، لؤلؤ نورانی نبوت و ملکه ارجمند اسلام، ریحانة الرسول (علیها السلام)حضرت فاطمه زهرا علیها السلام، که طاعتش بر همه خلایق، حتی پیامبران و فرشتگان آسمان واجب است و فرزندان او، ائمه هدی علیهم السلام باد.
نسخه نویسان پیش از پیدایش صنعت چاپ نقش مهم و ارزشمندی در گسترش فرهنگ های بشری و انتقال میراث نسل های پیشین در سراسر جهان داشته اند و اسباب پیوند ما با تاریخ هستند. هر نسخه خطی از آغاز کتابت تا زمان رسیدن به دست فهرست نگار و مصحح سرگذشتی دارد و در گذر ایام بارها؛ دست به دست می شود؛ و از شهری به شهرهای دیگر می رود. حافظان نسخ خطی، پاسداران فرهنگ و رابط فرهنگ و آداب و سنن دیروز و امروز هستند و حق بزرگی بر انسان ها دارند.
در بلاد اسلامی، کاتبان برای امتی که در کتابش علم از ضروریات حیات بر شمرده شده است، گام های بلندی برداشته اند.
جمع آوری و ترجمه روایات از صدر اسلام تا کنون مورد علاقه گروهی از اسلام دوستان بوده و هست؛ چرا که حدیث پس از آیات قرآنی افزون بر جایگاه ویژه آن در فرهنگ دینی از منظر مستندسازی، راهگشای روشن ابعاد و زوایای مورد نیاز بشری است. استفاده صحیح از این متون در زمینه های تاریخی، کلامی، معارفی، فقهی، اخلاقی، عرفانی و حتی فلسفی و ادبی به انسان ها در هر عصر و مکانی مدد می رساند.
نکته ای که باید بیشتر تاکید نمایم این است که: تاریخ علم ایرانیان و بالاخص مسلمانان شیعه حلقه های مفقوده فراوان، چون: مولفین مجهول التصانیف، مولفان فن پوشیده نیست و راه حل اساسی جبران این نقیصه بازنگری نسخه های خطی اسلامی است، اگر دیگر فهارس با دقت بیشتری به دست دانشمندان پرمایه بررسی و تألیف شود، یقینا بنای تاریخ علم اسلام مستحکم تر خواهد شد.
پیروان کلام وحی با همه فراز و نشیب های تاریخ، همت خود را در گردآوری و تدوین متون حدیثی به کار بسته و با سلیقه ها و روش های مورد علاقه خود، توجه به نیازمندی های هر زمان و امکان موجود در آن عصر، به فعالیت پرداخته اند.
تاریخ هرگز فشارهای جسمی و روحی سران حزب مخالف اهل بیت علیهم السلام، پس از رحلت رسول مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) تا اواسط نیمه اول سده دوم اسلامی را به فراموشی نمی سپارد؛ چرا که به تعبیری می توان گفت این دوره، دوران فترت حدیث در فرهنگ اهل سنت است و در آن روزگار ضربه ای سهمگین به پیکره فرهنگ روایی وارد آمد.
خوشبختانه با تیزبینی پیروان مکتب مکتب اهل بیت علیهم و تبیین راه صحیح توسط پیشوایان معصوم شیعه علیهم السلام این فترت فرهنگی هرگز در شیعیان رخ ننمود و از زمان نزول وحی تا حال با جمع آوری و نقد و بررسی اخبار و آثار نبوی روز به روز بر اعتلا و نشر فرهنگ روایی در کنار ترویج آموخته های قرآنی افزوده شده است. در این میان گروهی از حدیث دوستان توجه ویژه ای به فقه الحدیث نمودند و از این دانش که به بررسی متن حدیث می پردازد و ما را با مبانی و سیر منطقی فهم حدیث نزدیک می گرداند استفاده های شایانی نموده اند. این دانش به گونه ای مستقیم، با فهم مقصود اصلی حدیث و بهره گیری از آن در تطبیق عملی حدیث با زندگی انسان موجب می شود تا وظیفه انسان ها روشن گردد.
نمونه ای از این جوامع حدیثی که حاکی از عشق و علاقه مسلمانان و پیروان اهل بیت (علیه السلام) به سنت نبوی و ولدی است کتاب شریف الشهاب فی الحکم و الاداب، تألیف محدث بزرگوار و عالم زبردست شیخ شرف الدین یحیی المفتی البحرانی، متوفای سده دهم هجری، است که با همت بلندمردی از شیعیان به گونه ای روان به زیور ترجمه آراسته شده و در اختیار شما علاقه مندان قرار گرفته است.
کتاب الشهاب فی الحکم و الاداب که مترجم محترم آن را به نام شهاب الحکمه نامیده است، تالیفی است از تالیفات 27 گانه فقیه بزرگ و نویسنده پرتلاش، شیخ شرف الدین یحیی بن حسین بحرانی یزدی شیعی، از دانشمندان سده دهم که در سلماباد، یکی از روستاهای بحرین، پا به عرصه وجود گذاشت و از شاگردان برجسته علمی علی بن حسین بن عبدالعالی، معروف به محقق کرکی (م: 940 ق) بود.(1) این کتاب توسط محقق نیکو ضمیر جناب آقای عبدالله روشن بین، معروف به حکمت تصحیح و تشریح گردیده است.
آقای روشن بین در 1302 ش در تبریز متولد شد. ایشان قرآن مجید و برخی از متون فارسی و عربی که آموختن آن برای کودکان متداول بود و کتبی را که خواندن و دانستن آنها در راه تفقد و تحصیل معرف مقرر است از پدرش، مرحوم حاج حسین لیل نهاری، و نزد مرحوم میرزا فرج الله مکتب دار، در مدرسه طالبیه تبریز، آموخت و در 15 سالگی در تجارتخانه پدرشان که یکی از بازرگانان تبریز بود و در آن زمان در ضعف مزاج و بیماری به سر می برد به کار مشغول شد. پدر ایشان در 20 دی ماه 1320 وفات یافت و در 19 سالگی قیّومیّت و سرپرستی خواهران و برادران به عهده ایشان قرار گرفت و با معیّت برادرشان که دو سال کوچکتر بود، در تجارتخانه پدر برای تامین معاش خانواده به فعالیت پرداختند و در 1325 ش در تبریز بنگاه مطبوعاتی دین و دانش را تاسیس کرد و در 1326 ش شرح حال سید جمال الدین اسد آبادی را که پیش از آن به سعی و اهتمام کاظم زاده ایرانشهر در برلین انتشار یافته بود، با اضافات و ملحقات تجدید چاپ و منتشر نمود.
در 1327 و 1328 کتاب نیچریه یا ناتورالیسم، به قلم سید جمال الدین و در ردّ مادی گری و طبیعی گری، را که در هندوستان چاپ شده بود، به اضافه خلاصه شرح زندگانی و کلمات قصار و اندرزهای حکمت آمیز آن فیلسوف جهان اسلام دو بار چاپ و منتشر کرد و در آخر 1328 ش به تهران رفت و در 1329 ش چاپخانه حکمت را تاسیس نمود.
کتاب از حجله عروسی تا بستر شهادت، داستان حنظله و از فداکاران صدر اسلام، دو بار منتشر شد و در دی ماه 1340 ش کتاب شهادت علم و فلسفه به اهمیت و خوبی روزه، تألیف مرحوم دکتر عطاء الله شهاب پور، را تجدید چاپ کرد.
ایشان تا 1370 ش علاوه بر فعالیت های انتشاراتی به پخش و فروش کتب و مجلات علمی و اسلامی پرداختند و در حدود همان سال اداره چاپخانه را با نظارت خود به عهده فرزندان شایسته خویش واگذار نمودند و از آن تاریخ به بعد بیشترین اوقات خود را به مطالعه گذراندند و در زمینه تصحیح الشهاب فی الحکم و الاداب تلاش کردند.
هنگامی که از علت انتخاب نام روشن بین جویا شدم فرمودند: حقیر گاهی اشعاری می سرودم و تخلص خود را حکمت قرار داده بودم و چاپخانه را نیز حکمت نامگذاری کردم. نام خانوادگی من قبلا لیل نهاری بود، از اداره سجل احوال تقاضای تعویض آن به حکمت نمودم، چون حکمت را کسان دیگر گرفته بودند موافقت نشد تا اینکه با تفأّل به قرآن کریم این آیه آمد: و جعلنا الیل و النهار آیتین و محونا آیة اللیل و جعلنا آیة النهار مبصرة لتبتغوا فضلا من ربکم...(2) ولی با کلمه مبصر و کلمات هم معنی آن نیز موافقت نشد، فلذا به کلمه فارسی روشن بین تبدیل و در تاریخ 8/3/1329 ش شناسنامه جدید صادر شد، ولی هنوز بسیاری از آشنایان بنده را به نام حکمت می شناسند.
در پایان این کتاب مجموعه ای با عنوان تذکرةالمجتهدین آمده که تألیف الشیخ شرف الدین یحیی بن عزالدین حسین بن عشیرة بن ناصر البحرانی یزدی، معروف به الشیخ المفتی یحیی البحرانی است و اثری منحصر به فرد به شمار می رود و می تواند موضوع پژوهش و تحقیق گسترده ای باشد و به جهت اینکه مولف این دو اثر بحرانی می باشد لذا به صورت مجزا در پایان کتاب آمده است.
با سپاس از همت والا و ارزشمند جناب آقای حکمت، افتخاری است برای بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانة الرسول (س) که این اثر کم نظیر را به پیشگاه اصحاب فرهنگ و اندیشه تقدیم می نماید.
فاشکر الهک و اتبع رضوانه - ان الاله یحب کل شکور
و ارغب لکفک أن تخط بنانها - خبرا تخلفه بدار غرور
فجمیع فعل المرء یلقاه غدا - عند التقاء کتابه المنشور
سپاس دار از خدایت و خشنودی او را بجوی، که خداوند هر سپاس دارنده ای را دوست می دارد. و چنین پسند دار که انگشتان دستت خبری را رقم زنند که در سرای فریب (دنیا) بنهی (و بروی)؛ چه، کردار مرد فردا به آن هنگام که نامه گشوده اش را دیدار کند، با او دیدار خواهد کرد.
(واپسین ابیات رائیه ابن بوّاب علی بن هدان در علم خط)
والله المستعان
یزد - بنیاد ریحانةالرسول (س)
جمادی الاولی 1345 ق / تیرماه 1384 ش
صفحه 11

مقدمه مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی محمد و آله الطاهرین.
کتاب الشهاب فی الحکم و الاداب، گنجینه ای است از آداب و اخلاق حکمت عملی، از احادیث نبوی (صلی الله علیه و آله)، و یکی از نفایس کتب حدیث است که از قرن دهم هجری قمری به یادگار مانده است.
مولف این کتاب؛ الشیخ شرف الدین یحیی بن عزالدین حسین بن عشیرة بن ناصر البحرانی یزدی، معروف به شیخ یحیی المفتی البحرانی، و از اکابر علمای قرن دهم است.
او از شاگردان شیخ نورالدین علی بن عبدالعالی الکرکی بوده و مدت زمانی ملازمت او را داشته، و نائب و خلیفه او در منطقه یزد بوده که در سال 932 از استاد خود اجازه گرفته است.
همچنین نزد شیخ حسین بن الشیخ مفلح بن الحسن الصیمری (متوفی 933) تلمذ کرده، و مدت سی سال از محضر او استفاده برده و با او معاشرت داشته، و در سال 926 از ایشان نیز اجازه گرفته است.
وی مولف دست کم 27 کتاب و رساله است که در کتب رجال و فهارس از آنها نام برده شده است.
از آن جمله همین کتاب الشهاب می باشد که شامل حدود 1120 حدیث شریف نبوی است و به طور مرسل نقل شده، و سی باب آن به اسلوب حروف الفبا ترتیب داده شده است.
نگارنده؛ این احادیث را که تماما پشت سر هم و فشرده نوشته شده بود، از هم جدا کرده و آنها را شماره گذاری نمودم که از آن بهتر استفاده شود، و همه آنها را به فارسی ترجمه نمودم که برای عموم سودمند باشد.
در ضمن، تعلیقاتی نیز در زیر بعضی از احادیث که احتیاج به شرح و توضیح داشت بر آن افزودم. و در آن شرح و توضیح سعی کردم که از آیات قرآن و احادیث و روایات رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین علیهم السلام با ذکر سند استفاده شود که قابل وثوق باشد، لذا حدود 580 آیات و احادیث دیگر نیز در تعلیقات نقل شده که با تعداد احادیث متن کتاب به 1700 بالغ می شود.

نسخه کتاب:

نسخه ای از این کتاب در سال 1322 ه ق در تهران به چاپ سنگی به طبع رسیده است که روضات الجنات، انوارالبدرین، اعیان الشیعه و الذریعة الی تصانیف الشیعه، همگی فقط از همان نسخه مطبوع مذکور گزارش داده اند، و در هیچ جای دیگر، خبر از نسخه دیگر مشاهده نشده است.
یک نسخه از آن کتاب چاپی از پنجاه سال پیش نزد اینجانب بود، ولی در جستجوی نسخه های دیگر بودم، زیرا مقابله و تصحیح کتاب با چند نسخه، آن را ارزشمند و قابل اعتماد می کند.
نگارنده در طی سالیان متمادی به کتابخانه های معروف کشور و فهرست های کتاب های خطی آن کتابخانه ها، در تهران، تبریز، قم، یزد، آستان قدس رضوی و بعضی کتابخانه های خصوصی مراجعه و جستجو می کردم، و خواسته خود را نمی یافتم، تا اینکه به لطف و فضل پروردگار، چندین سال قبل در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، نسخه ای خطی مشاهده کردم که هیچ کس تا کنون به آن نسخه دست نیافته، و در جایی در آن نقل نشده است.
این نسخه ارزشمند خطی حدود چهار قرن پیش در سال 1056 ه ق به خط نسخ روی کاغذ دست ساخت آن زمان به کتابت شخصی به نام ابن عبدالحسین محمد آل حسینی النجفی نوشته شده است که اکنون در خزانه کتابخانه مذکور نگهداری می شود و عکس همه صفحات آن در اختیار نگارنده می باشد و عکس صفحه اول و صفحه آخر و پشت جلد آن و عکس صفحه اول و آخر نسخه چاپی را در این مقدمه آورده ایم.