آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی

نویسنده : رضا برنجکار

1 - کلیات

علم فرق و مذاهب یکی از دانشهای دیرین و دیرپای اسلامی است که از همان سده های نخستین اسلامی پا گرفته و همچنان مورد توجه اندیشمندان اسلامی است. یکی از عوامل پویایی و پایندگی این علم، پیوند نزدیک آن با حیات دینی و فرهنگی جامعه اسلامی است. هر چند آثار بر جای نشان می دهد که همواره نوعی تعصب و روحیه تقابل بر این علم سایه انداخته و داوری های نادرست گاه چهره ای کاملاً غیر واقعی از جریانهای فکری مخالف به نمایش گذاشته است، اما با این همه، هیچ مورخ و پژوهنده تاریخ تفکر اسلامی از این علم بی نیاز نیست.
بررسی آرا و عقاید فرقه های گوناگون از یک جنبه دیگر نیز حایز اهمیت است. چنان که می دانیم، در مباحث فکری و اعتقادی از خردورزی و نقد و تحلیل نظریه ها و آراگریزی نیست؛ طبیعی است که هر نقد و نظر عالمانه پیشاپیش نیازمند شناخت درست آرا و مقایسه دقیق میان آنهاست. علم فرق و مذاهب، اگر به درستی آموخته شود، می تواند ما را در شناخت دیدگاههای مختلف اعتقادی بینش و بصیرت بخشد.
اما از همه مهمتر، اینکه علم مذاهب حتی در فهم بخشهایی از متون دینی نیز ما را یاری می رساند؛ گاه ابهامهای موجود در روایات اسلامی را می زداید و گاه بر وضوح مفاهیم می افزاید. در روایات شیعه و سنی بارها از فرقه های مختلف نام برده شده یا عقیده آنان نقل و نقد شده است. اصولاً اهل بیت علیه السلام در بیان معارف حقه معمولاً ناظر به آرای مخالفان بوده اند و مرز حقایق دینی از عقاید بشری را جدا کرده اند. از زمان امام محمد باقر علیه السلام که ائمه علیه السلام فرصت بیان حقایق دین را پیدا کردند، جامعه اسلامی مملو از آرا و عقاید بیگانه بود و نحله های گوناگون در تفسیر مفاهیم قرآنی هر یک به راهی می رفتند. در چنین وضعیتی ناگزیر برای روشن شدن حقیقت باید آرای ناصواب را بازگو کرد.

نام و عنوان علم

این علم بر خلاف سایر علوم اسلامی از یک نام مشخص و منحصر به فرد برخوردار نیست و در طول سده های گذشته عناوین مختلفی را برای این علم به کار برده اند. اما در مجموع معروفترین تعبیر، یکی فرق و مذاهب و دیگری ملل و نحل بوده است.
از لحاظ لغوی، فرق، جمع فرقه به معنای گروهی از مردم است. مذاهب، جمع مذهب به معنای رأی و عقیده می باشد. ملل، جمع ملة به معنای دین و شریعت است و بالاخره نحل، جمع نحلة و به معنای ادعا به کار می رود.(1)
هر چند تعبیر فرق و مذاهبو نیز ملل و نحلدر اصطلاح گاه به جای یکدیگر به کار می رود اما چنین می نماید که اکثراً از عنوان دوم در معنایی عامتر و شاملتر استفاده می شود. ملل و نحلمعمولاً به معنای گرایشهای مختلف فکری و اعتقادی در ادیان و نیز پیروان آنها به کار می رود، در نتیجه شامل فرق و مذاهب اسلامی و غیر اسلامی می شود. اما از فرق و مذاهبخصوص فرق و مذاهب اسلامی قصد می شود. به هر حال در این کتاب این تعابیر به یک معنا یعنی فرق و مذاهب اعتقادی دین اسلام به کار می رود.
در هر دین و آیین معمولاً پس از رحلت پیامبر یا بنیان گذار دین، در میان پیروانش اختلافاتی رخ می دهد و این اختلافها گاه به قدری عمیق است که باعث پیدایش مذاهب و مکاتب مختلف می گردد و پیروان دین را. گروههای متعدد تقسیم می کند. این اختلافها می تواند در موضوعات مختلفی چون موضوعات سیاسی، فقهی، اخلاقی، و اعتقادی باشد. معمولاً مهمترین و شدیدترین اختلافها، اختلافهای اعتقادی و کلامی است؛ از این رو، در این کتاب تنها به فرق و مذاهبی پرداخته می شود که منشأ پیدایش آنها آرای خاص اعتقادی و کلامی بوده است.
اما درباره پسوند اسلامیدر عنوان فرق و مذاهب اسلامیباید گفت که وقتی یک مذهب را با این عنوان توصیف می کنیم منظور این نیست که تمام مطالب آن مذهب منطبق بر اسلام یا مستقیماً برگرفته از متون اسلامی است، بلکه منظور این است که آن مکتب در حوزه تفکر اسلامی رشد و پرورش یافته است و آرای آن غالباً با استناد به منابع اسلامی طرح شده است، هر چند ممکن است در نحوه استناد و استنباط از متون دینی اشتباهاتی رخ داده باشد یا حتی اساساً انحرافی از مبانی دینی به شمار آید.

تعریف علم و ویژگیهای آن

کاملترین تعریف برای یک علم، تعریفی است که ویژگیهای مختلف علم را دربرداشته باشد. به دیگر سخن، تعریف جامع، تعریفی است که هم به موضوع علم اشاره کند و هم از روشها و غایت آن یاد کند. بر این اساس، می توان گفت: علم فرق و مذاهب اسلامی، علمی است که به شیوه توصیفی و تاریخی درباره مذاهب اسلامی بحث می کند و به معرفی آنها می پردازد.
در این تعریف به روش (توصیفی و تاریخی)، موضوع (مذاهب اسلامی) و غایت (معرفی مذاهب اسلامی) اشاره شده است. حال به توضیح این سه ویژگی می پردازیم.
پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میان امت وی اختلاف نظرها و منازعات اعتقادی رخ داد و این منازعات در نهایت به پیدایش فرقه ها گوناگون انجامید. نخستین اختلاف اساسی، مسأله امامت و جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود که امت اسلام را به دو گروه شیعه و سنی تقسیم کرد. مسأله ایمان و کفر فاسق دومین اختلاف بود که در شکل گیری خوارج، مرجئه و معتزله در میان اهل سنت مؤثر بود. اختلاف روشها به ویژه از جهت عقل گروی و نص گروی نیز در پیدایش برخی از فرقه ها همچون اهل الحدیث، اشاعره و معتزله تأثیر داشت. این مذاهب همگی به خدا و نبوت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) اعتقاد داشتند و قرآن و احادیث نبوی را می پذیرفتند و عقاید و احکام ضروری همچون معاد، فرشتگان، نماز و روزه را قبول داشتند، اما در پاره ای عقاید دیگر با یکدیگر اختلاف داشتند. همین اختلافها باعث پیدایش فرقه هایی در میان امت اسلام گردید.
اما موضوع علم مذاهب و فرق اسلامی، مذاهب اعتقادی اسلامی است. در این علم عقاید مذاهب اسلامی و گاه نقاط اشتراک و اختلاف آنها مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. تأکید بر بعد اعتقادی مذاهب از آن روست که اختلاف در مباحث اخلاقی و فقهی به اندازه ای نیست که موجب تشکیل یک فرقه مستقل شود، بنابراین در این علم هر چندگاه به اختلافات غیر اعتقادی نیز اشاره می شود. اما این مباحث بیشتر جنبه حاشیه ای دارد و در چارچوب اصل این علم قرار نمی گیرد.
غایت این علم، معرفی مذاهب و فرق اسلامی و عقاید خاص آنهاست. در اینجا نیز کتابهای فرق و مذاهب گاه استطراداً به نقد آرا می پردازند و یا به اشاره از حقانیت یا بطلان مذاهب سخن می گویند.
در کتابهای حدیث، از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده که ایشان فرمودند: امت حضرت موسی (صلی الله علیه و آله) پس از او به هفتاد و یک فرقه تقسیم شدند و امت حضرت عیسی علیه السلام پس از او به هفتاد و دو فرقه تقسیم شده اند و امت من پس از من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد و تنها یکی از این فرقه ها اهل نجات است. به نظر می رسد یکی از اهداف برخی نویسندگان فرق و مذاهب اسلامی، مشخص کردن این فرقه ها و معرفی فرقه ناجیه است.(2) حتی تکثیر برخی فرق مثل شیعه و معتزله و خوارج توسط برخی از نویسندگان اشعری مسلک نیز ظاهراً به جهت تصحیح عدد هفتاد و سه است.
به هر حال مباحث زیادی درباره این حدیث قابل طرح است که در حوصله کتاب نیست، تنها اشاره می کنیم که اولاً در احادیث مذکور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) از آینده خبر می دهند و معلوم نیست تا چه زمانی این هفتاد و سه فرقه کامل خواهد شد و شاید در زمان نویسندگان کتابهای فرق و مذاهب این عدد هنوز کامل نشده است و در آینده باز فرقه های دیگری به وجود آیند. ثانیاً شاید بیان اعداد مذکور کنایه از کثرت فرق بوده و اینکه در امت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرقه های به وجود آمده بیشتر از فرقه های امتهای سابق خواهد بود.
مسأله مهم درباره حدیث مذکور، یافتن فرقه ناجیه و ملاک نجات یافتن آن است که به نظر می رسد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در احادیث متعدد همچون حدیث ثقلین و حدیث غدیر آن را به روشنی مشخص فرموده اند.
روش علم مذاهب، روش نقلی، تاریخی و توصیفی است، در این علم ابتدا تاریخ هر فرقه و منقولات موجود درباره چگونگی پیدایش و عقاید و آرای ویژه آن مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرد و آنگاه بر اساس این مواد، هر مذهب اعتقادی توصیف و تحلیل می گردد. بنابراین در علم مذاهب هدف، نقد و رد مذهبی خاص و توصیه به پذیرفتن مذهبی دیگر نیست، بلکه معرفی و توصیف مذاهب با روش نقلی هدف اصلی در این علم است. البته هر کس حق دارد به نقد علمی یک مذهب بر اساس روش عقلی - نقلی بپردازد، اما این گونه نقدها هدف اصلی علم مذاهب نیست بلکه یکی از آثار و فواید آن می باشد. در حقیقت این علم تنها زمینه را برای نقد آماده می سازد، چون هر نقد مطلوبی پیشاپیش به شناخت درست موضوع نیازمند است.