فهرست کتاب


آداب و مستحبات نماز

عباس عزیزی‏

17 - تسبیحات چهارگانه

قال علی (علیه السلام): ان الانسان کان فی الصلوة فان جسده و ثبابه و کل شی ء حوله یسبح:
هنگامی که انسان مشغول نماز است، بدن و لباس و هر چه پیرامون اوست خدا را تسبیح می گویند.
(بحارالانوار، ج 82، ص 213)
در رکعت سوم و چهارم نمازهای سه رکعتی و چهار رکعتی، تنها سوره حمد خوانده می شود و می توانیم به جای آن اشعارهای چهارگانه زیر را، که تسبیحات اربعه نام دارند، سه بار آهسته (به طور اخفات) تکرار کنیم و اگر یک بار هم گفته شود کافی است:
1 - سبحان الله.
خداوند از هر عیب و نقصی [جهل، ضعف، ظلم، شرک، بیهودگی، خستگی، دروغ، بهتان، وابستگی و....] پاک و منزه است.
2 - والحمدلله.
و حمد و سپاس برای الله است [که از هر عیب و نقصی مبراست ].
3 - و لا اله الا الله.
و هیچ معبودی بجز الله نیست.
4 - والله اکبر.
و خدا از هر چیز بزرگتر و برتر است.
محتوای تسبیح
قرآن در آیات متعدد از تسبیح موجودات جهان خبر می دهد(101). و به ما توصیه می کند که با حمد پروردگار(102) و به نام عظیم(103) و اعلی(104) الهی تسبیح گوییم. آیا راز این تسبیحات چیست با اینکه می دانیم خداوند از هر گونه توصیف و تسبیحی بی نیاز است؟
تمام موجودات، از اتم تا کهکشانها، با نشان دادن حرکات منظم و سیر تکاملی خود آفریننده خود را تسبیح و از هر عیب و نقصی منزه نشان می دهند.
ما انسانها نیز باید با شعارهای تسبیح، خود را از هر پستی و نقصی پاک گردانیم و همگام با سایر موجودات با کوشش منظم و بی عیب به سوی رشد و تکامل پیش رویم و استعداد و قدرت ذاتی خود را آشکار سازیم و منشأ خیر و تربیت دیگران گردیم.
از سوی دیگر، شعارهای حمد و تسبیح، انسان را متوجه نقص خود و استعداد سرشاری که برای رسیدن به برتری و کمال دارد می گرداند، و او را به تلاش و کوشش و عزم و امید وا می دارد تا چون غریقی امواج خروشان دریا را بشکافد و موانع را از سر راه بردارد و خود را به ساحل کمال برساند(105).

18 - سلام

قال الصادق (علیه السلام): معنی السلام فی دبر کل صلوة، الامان، ای من ادی امر الله و سنة نبیه (صلی الله علیه و آله و سلم) خاشعاً منه قلبه فله الامان من بلاء الدنیا و برائة من عذاب الاخرة معنی سلام در پایان نماز، امان است، یعنی هر کس که امر خدا و سنت پیامبرش را با خشوع قلب بجای آورد، از بلای دنیا در امان است و از عذاب آخرت بر کنار.
(مصباح الشریعه، باب سلام)
سلام نامی است از نامهای خدای تعالی، که در میان خلایق به امانت سپرده است(106).
پس چون نمازگزار اراده خروج از نماز می کند، چون اصل و حقیقت نماز رسول خداست، اول شخصا ایشان را مخاطب قرار داده و می گوید: السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته
سپس با دیگران، که حاضران در جمع هستند، سلام می دهد و خود را نیز در سلام شرکت داده و می گوید: السلام علینا و علی عباد الله الصالحین
و آنگاه آخرین سلام را ارائه می دهد: السلام علیکم و رحمة الله و برکاته(107)
مستحب است این که نمازگزار (چه منفرد و چه امام و چه مأموم) در وقتی که سلام به السلام علیکم می دهد، قصد کند به خطاب در علیکم، انبیاء و ملائکه و ائمه، یعنی آنها را در ذهنش حاضر کند.
سلام نخست به رسول خدا، سلام دوم به خود ما و بندگان شایسته خدا، سلام سوم بر همه فرشتگان و مؤمنان و....(108)

بخش دوم: اذکار مستحبی