فهرست کتاب


آداب و مستحبات نماز

عباس عزیزی‏

15 - سجود

قال الصادق (علیه السلام): ما خسر والله من اتی بحقیقة السجود ولو کان فی العمر مرة واحدة:
به خدا قسم کسی که حق سجود را به جای آورد و سجده حقیقی کند به هیچ عنوان زیان متوجه او نشود، گر چه در تمام مدت عمر چنین سجودی را یک بار به جای آورد.
(عرفان اسلامی، ج 6، ص 54)
1 - کسی که ایستاده نماز می خواند بعد از آن که سر از رکوع برداشت و کاملا ایستاد و کسی که نشسته نماز می خواند بعد از آن که کاملا نشست، برای رفتن به سجده تکبیر بگوید.
2 - موقعی که مرد می خواهد به سجده برود اول دستها را، و زن اول زانوها را به زمین بگذارد.
3 - بینی یا پیشانی را به مهر یا چیزی که سجده بر آن صحیح است بگذارد.
4 - در حال سجده انگشتان دست را به هم بچسباند و برابر گوش بگذارد، به طوری که سر آنها رو به قبله باشد.
5 - در سجده دعا کند و از خدا حاجت بخواهد و دعایی که بعدا ذکر می شود بخواند.
6 - بعد از سجده بر ران چپ بنشیند و روی پای راست را بر کف پای چپ بگذارد.
7 - بعد از هر سجده وقتی نشست و بدنش آرام گرفت تکبیر بگوید.
8 - بعد از سجده اول بدنش که آرام گرفت استغفر الله ربی و اتوب الیه بگوید.
9 - سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را بر روی رانها بگذارد.
10 - برای رفتن به سجده دوم در حال آرامی بدن الله اکبر بگوید.
11 - در سجده ها، صلوات بفرستد و اگر آن را به قصد ذکری که در سجده ها دستور داده اند بگوید، اشکال ندارد.
12 - در موقع بلند شدن دستها را بعد از زانوها از زمین بردارد.
13 - مردها آرنج و شکم را به زمین نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها آرنجها و شکم را به زمین بگذارند و اعضاء بدن را به یکدیگر بچسبانند(92).
14 - ذکر بیش از مقدار واجب در سجده بگوید.
15 - در وقت عزم ایستادن تکیه به دست ها کند، در حالی که انگشتان خود را گشوده باشد.
16 - دو مرفق و دو بازو را مثل دو بال بیرون آوردن.
17 - نظر کردن در حال سجده به طرف بینی(93).
18 - مستحب است وقتی که خواست بلند شود، بگوید: بحول الله و قوته اقوم و اقعد.
19 - مستحب است بعد از نماز سجده شکر نماید و همین قدر که پیشانی را به قصد شکر بر زمین بگذارد کافی است، ولی بهتر است صد مرتبه یا سه مرتبه یا یک مرتبه شکرا لله یا شکرا یا عفوا بگوید و نیز مستحب است هر وقت هم نعمتی به انسان می رسد یا بلایی از او دور می شود سجده شکر بجا آورد(94).
20 - مستحب است انسان به قصد اظهار ذلت و کوچکی خویش یا به قصد تعظیم و بزرگ شمردن حق تعالی سجده نماید و این سجده از بهترین عبادات الهی است که طول دادن آن نیز مستحب است(95).
21 - مستحب است که با رسیدن هر نعمتی در پیشگاه خداوند متعال شکرگزاری کند، حتی همین قدر که انسانی موفق شده است نماز واجب خویش را بخواند و وظیفه اش را انجام دهد، این خود، جای شکر دارد(96).
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: نزدیکترین حالت بنده به خدا حالت سجده است(97).

16 - تشهد

قال الصادق (علیه السلام): التشهد ثناء علی الله تعالی:
تشهد ثناء حق جل و علا است.
(مصباح الشریعه، الباب السابع عشر، فی التشهد)
1 - مستحب است در حال تشهد بر ران چپ بنشیند و روی پای راست را به کف پای چپ بگذارد.
2 - پیش از تشهد بگوید: الحمدلله یا بگوید: بسم الله و بالله و الحمدلله و خیر الأسماء لله
3 - مستحب است ثنا و دعا زیاد بگوید، پیش از تشهد و در اثناء آن و بعد از آن. دعاهایی که از ائمه معصومین (علیهم السلام) نقل شده است.
4 - مستحب است در تشهد اول بعد از صلوات بر محمد و آل محمد، بگوید: و تقبل شفاعته فی امته و ارفع درجته
5 - مستحب است هنگام برخاستن از تشهد، بگوید: بحول الله و قوته اقوم و اقعد.
6 - در موقع نشستن، دستها را روی رانها بگذارد و انگشتها را به یکدیگر بچسباند و به دامان خود نگاه کند.
7 - مستحب است که زنها در وقت خواندن تشهد، رانها را به هم بچسبانند(98).
در کتاب شریف مصباح الشریعه آمده است که تشهد ثناء بر خداوند است.
در تشهد گواهی به یگانگی خدا و رسالت پیامبر، در کنار هم آمده و پیوند نبوت و رهبری را با توحید و عبودیت می رساند(99).
وقتی در نماز می خوانیم: اشهد ان محمدا عبده و رسوله نسبت به رسول اکرم (صلی الله علیه آله و سلم) عبد را بر رسالت مقدم داشتن، ممکن است اشاره به این باشد که پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از کانال عبودیت به رسالت رسیده است، از همه چیز آزاد گشته و عبد شده است، عبد خدا، نه عبد چیزهای دیگر، دو راه بیشتر نیست یا عبودیت خدا، یا عبودیت نفس اماره، اگر انسان از عبودیت دیگران آزاد بشود و عبودیت خدا را بپذیرد لایق این می شود که عبد او باشد و کارهایی که انجام می دهد انحراف ندارد(100).

17 - تسبیحات چهارگانه

قال علی (علیه السلام): ان الانسان کان فی الصلوة فان جسده و ثبابه و کل شی ء حوله یسبح:
هنگامی که انسان مشغول نماز است، بدن و لباس و هر چه پیرامون اوست خدا را تسبیح می گویند.
(بحارالانوار، ج 82، ص 213)
در رکعت سوم و چهارم نمازهای سه رکعتی و چهار رکعتی، تنها سوره حمد خوانده می شود و می توانیم به جای آن اشعارهای چهارگانه زیر را، که تسبیحات اربعه نام دارند، سه بار آهسته (به طور اخفات) تکرار کنیم و اگر یک بار هم گفته شود کافی است:
1 - سبحان الله.
خداوند از هر عیب و نقصی [جهل، ضعف، ظلم، شرک، بیهودگی، خستگی، دروغ، بهتان، وابستگی و....] پاک و منزه است.
2 - والحمدلله.
و حمد و سپاس برای الله است [که از هر عیب و نقصی مبراست ].
3 - و لا اله الا الله.
و هیچ معبودی بجز الله نیست.
4 - والله اکبر.
و خدا از هر چیز بزرگتر و برتر است.
محتوای تسبیح
قرآن در آیات متعدد از تسبیح موجودات جهان خبر می دهد(101). و به ما توصیه می کند که با حمد پروردگار(102) و به نام عظیم(103) و اعلی(104) الهی تسبیح گوییم. آیا راز این تسبیحات چیست با اینکه می دانیم خداوند از هر گونه توصیف و تسبیحی بی نیاز است؟
تمام موجودات، از اتم تا کهکشانها، با نشان دادن حرکات منظم و سیر تکاملی خود آفریننده خود را تسبیح و از هر عیب و نقصی منزه نشان می دهند.
ما انسانها نیز باید با شعارهای تسبیح، خود را از هر پستی و نقصی پاک گردانیم و همگام با سایر موجودات با کوشش منظم و بی عیب به سوی رشد و تکامل پیش رویم و استعداد و قدرت ذاتی خود را آشکار سازیم و منشأ خیر و تربیت دیگران گردیم.
از سوی دیگر، شعارهای حمد و تسبیح، انسان را متوجه نقص خود و استعداد سرشاری که برای رسیدن به برتری و کمال دارد می گرداند، و او را به تلاش و کوشش و عزم و امید وا می دارد تا چون غریقی امواج خروشان دریا را بشکافد و موانع را از سر راه بردارد و خود را به ساحل کمال برساند(105).