زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام ترجمه «اعلام الوری»

نویسنده : امین الاسلام طبرسی مترجم : عطاردی

مقدمه مترجم

سیره نبی اکرم صلی اللَّه علیه و آله از عصر آن حضرت مورد توجه مسلمین قرار گرفت، گویند نخستین کسی که در این راه قدم برداشت ابو رافع بوده است، وی در حیات حضرت رسول راجع به جنگ احد و موقعیت نبی اکرم در این واقعه مطالبی جمع کرد و هم چنین نام گروهی از یاران پیغمبر را که در این جنگ به شهادت رسیدند ذکر نموده است در قرن دوم هجری که یک نهضت علمی در جامعه اسلامی پدید آمد گروهی به این کار دست زدند که مهمترین آنها محمد بن اسحاق و محمد بن عمر واقدی است، ابن اسحاق شاید اولین مورخ اسلامی است که سیره نبی اکرم را بطور تحقیق بررسی کرده و تدوین ساخته است، مورّخین اسلامی از این مرد بزرگ بسیار استفاده کرده و در کتب خود از وی به عظمت یاد میکنند، و نظریات او را در این موضوع مورد استناد قرار میدهند.
محمد بن عمر واقدی معاصر مأمون عباسی بود و در مشرق بغداد شغل قضاء داشت او نیز یکی از مورّخین و محدثین بزرگ است، واقدی در میان مورّخین مسلمان و مستشرقین اروپائی شهرت بسیاری دارد و اطلاعات او در سیره نبی اکرم بسیار ارزنده و قابل استفاده است، واقدی برای اینکه اطلاعات خود را کامل کند تصمیم گرفت از تمام نقاطی که حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله دیدن کرده و یا در آن مناطق به جنگ پرداخته است دیدن کند، وی پس از اینکه محل غزوات نبی اکرم را بدقت مورد توجه قرار داد و از بیابانهای بدر و حنین دیدن کرد مغازی خود را تألیف نمود.
در قرن سوم هجری یعقوبی، ابو حنیفه دینوری، محمد بن جریر طبری پا به عرصه وجود گذاشتند، تحقیقات اینان نیز بسیار ارزنده، و در خور اهمیت است، تنها سیره ای که امروز از آثار قدما مورد استفاده است همین سیره ابن هشام است، اگر چه سیره ابن هشام نیز از ابن اسحاق گرفته شده، سیره ابن هشام چون در زمان خلفای بنی عباس تألیف شده در بعض موارد تعصب بخرج داده و حق را پوشانیده است و لیکن با همه این چند نقصی که در آن هست باز هم در موضوع خود بی نظیر است.
در میان علمای امامیه رضوان اللَّه علیهم گروهی در این باب فعالیت داشته اند البته ابن اسحاق، واقدی، و یعقوبی هم از علمای شیعه محسوب میشوند، در بین اصحاب ائمه اطهار گروهی را نام میبرند که در سیره و غزوات کتاب تألیف کرده اند، این مقدمه جای تفصیل و بحث در این موضوع نیست، جویندگان به کتب رجال و یا فهرست ها میتوانند مراجعه کنند، یکی از این دانشمندان و محققین امامیه که در این مورد بحث کرده و حق مطلب را ادا کرده است فضل بن حسن طبرسی رضوان اللَّه علیه است.

زندگی و خصوصیات طبرسی:

فضل بن حسن امین اسلام طبرسی یکی از مفاخر شیعه است و در باره او هر چه گفته شود کم است، طبرسی یکی از محققین بی نظیر است که با گذشت چند قرن هنوز زنده و جاودان است، او در کلیه علوم و فنون عقلی و نقلی و معارف اسلامی دست داشته و در هر رشته از فرهنگ و فضیلت متبحر بوده است.
طبرسی فقیهی ارجمند. ادیبی چیره دست، مفسری بی نظیر، مورّخی بیمانند محدثی عالیقدر، متکلمی توانا و نویسنده بزرگ میباشد، تألیفات این مرد بزرگ و شخصیت عظیم الشأن و جلیل القدر در هر موضوعی از مباحث دینی مورد توجه علماء و محققین گرفته و در تمام اعصار و امصار و در همه شهرها و ولایات محل استفاده و استناد قرار دارد.
با همه شهرتی که طبرسی دارد و در همه کتب رجال و تذکره ها از نام وی ذکری هست، با کمال تأسف از خصوصیات زندگی و حتی محل تولد او نیز اطلاعی در دست نیست، و هنوز روشن نشده که وی در طبرستان و یا تفرش متولد شده و یا در مشهد مقدس چشم به جهان گشوده است، آنچه مسلم است طبرسی در مشهد مقدس طوس زندگی میکرده و از آنجا به سبزوار مهاجرت کرده است، طبرسی در سبزوار به تدریس و تألیف مشغول بوده تا سرانجام در همین شهر دیده از جهان بسته و جنازه اش را به مشهد مقدس انتقال داده و در آن جا در مقبره قتلگاه به خاک سپرده اند.
نخستین کسی که در باره طبرسی سخن گفته است ابن فندق بیهقی در تاریخ بیهق است، وی گوید: طبرس منزلی است میان قاشان و اصفهان و اصل ایشان از آن بقعت است و ایشان در مشهد سناباد طوس متوطن بوده اند، و مرقد او آنجا است بقرب مسجد قتلگاه و از اقارب نقبای آل زباره بودند رحمهم اللَّه. و این امام در نحو فرید عصر بود و بتاج القراء کرمانی اختلاف داشته بود و در علوم دیگر بدرجه افادت رسیده و با قصبه انتقال کرد در سنه ثلاث و عشرین و خمسمائة و این جا (سبزوار) متوطن گشت و مدرسه دروازه عراق برسم او بود و او را اشعار بسیار است که در عهد صبی انشاء کرده است، در کتاب وشاح بعضی از آن بیاورده ام، و از آن جمله این ابیات است:
الهی بحق المصطفی و وصیّه - و سبطیه و السجّاد ذی الثفنات
و باقر علم الأنبیاء و جعفر - و موسی نجیّ اللَّه فی الخلوات
و بالطهر مولانا الرضا و محمد - تلاه علیّ خیرة الخیرات
و بالحسن الهادی و بالقائم الذی یقوم علی اسم اللَّه بالبرکات
أنلنی الهی ما رجوت بحبّهم - و بدّل خطیئاتی بهم حسنات
و تصانیف بسیار است او را، و غالب بر تصانیف او اختیارات است، و اختیار از کتب رتبه بلند دارد، فان اختیار الرجل یدلّ علی عقله، مثلا از کتاب مقتصد در نحو اختیاری نیکو کرده است بغایت کمال و از شرح حماسه مرزوقی اختیاری کرده است فی غایة الجودة، و او را تفسیری است مصنف ده مجلد و کتب دیگر بسیار، و در علوم حساب و جبر و مقابله مشار الیه بود، توفی بقصبة سبزوار لیلة الاضحی العاشر من ذی الحجة سنة ثمان و اربعین و خمسمائة، و تابوت او را به مشهد رضوی علی ساکنها التحیة و السلام نقل کردند.
در «نامه دانشوران» گوید: اسمش فضل است پسر علی بن فضل و لقبش امین الدین وی در علم تفسیر از أئمه و در فقه از مجتهدین و در حدیث از ثقات معدود میگردد و از مشاهیر مائه ششم هجری محسوب می شود، تصانیف او در فن شریف تفسیر اشتهار کامل و اعتبار تمام دارد، ترجمه حال این بزرگوار را صاحب ریاض العلماء که از تلامذه مجلسی دوم رضوان اللَّه علیهما بوده است از همه علماء رجال و تواریخ بهتر نوشته است.
افندی پس از عنوان کردن نام وی گفته: الشیخ الشهیر السعید و الحبر الفقیه الفرید امین الدین، ابو علی، الفضل بن الحسن بن الفضل الطبرسی المشهدی الفاضل العالم المفسر الفقیه المحدث الجلیل الثقة الکامل النبیل، صاحب کتاب تفسیر مجمع البیان لعلوم- القرآن و جوامع الجامع و غیرهما، این بزرگوار و پسرش رضی الدین ابو نصر حسن بن فضل صاحب مکارم الاخلاق و پسر پسرش ابو الفضل علی بن حسن صاحب مشکاة الانوار و سایر سلسله و خویشاوندانش همه از اکابر علماء بوده اند، از وی جمعی از افاضل روایت حدیث نموده و کسب علم فرموده اند، از جمله است رضی الدین ابو نصر حسن ابن فضل علماء رجال در احوال طبرسی رضوان اللَّه علیه مینویسند که از جمله روایات شیخ طبرسی صحیفة الرضا علیه السلام است، و این صحیفه مبارکه قرب هفتصد بیت کتابت دارد فعلا در نزد نگارنده موجود است، احادیث منطویه و اخبار مرویه آن اختصاص دارد به حضرت امام ابو الحسن علی بن موسی علیهما السلام، شیخ طبرسی آن را به سند خود که متصل می شود به حضرت مقدس رضوی روایت فرموده، و اخذ روایت آن را در زمانی که مجاور تربت شریف حضرت رضا علیه السلام بوده نموده، سیاقت روایت و اسامی روات آن بر وجهی که در بدایت این نسخه لطیفه ضبط شده چنین است:
أخبرنا الشیخ الامام العالم الراشد، امین الدین، ثقة الاسلام، امین الرؤساء، ابو علی الفضل بن حسن طبرسی اطال اللَّه بقاه فی یوم الخمیس غرة شهر اللَّه الأصم رجب سنة تسع و عشرین و خمسمائة، حدیث را به شش واسطه از معصوم روایت میکند، و هکذا سایر احادیثی را که در صحیفه مقدسه رضویه درج شده نیز به همین سند نقل فرموده است و برای صحیفة الرضا سند دیگری نیز غیر از سند طبرسی وجود دارد که تفصیل آن را باید در ریاض العلماء مشاهده کرد.
در «مجالس المؤمنین» گوید: امین الدین، ثقة الاسلام، ابو علی فضل بن حسن طبرسی از بزرگان مفسرین و ارکان علمای تفسیر است، و تفسیر بزرگ وی مجمع- البیان خود دلیل بارزی است که این بزرگوار در علوم و معارف قرآن در چه پایه بلندی بوده و او را در میان علمای امت مقامی بسیار ارجمند است.
سید محسن امین صاحب اعیان الشیعه گوید: فضیلت و مقام طبرسی و بزرگواری و عظمت وی در میان علمای امامیه روشن تر از این است که بیان گردد، وفور علم و دانش و کمالات عالیه وی بر همگان واضح و مبرهن است و کسی را در این مورد سخنی نیست، وثاقت و عدالت او نیز نزد علمای رجال محرز و مسلم میباشد، کتاب مجمع البیان بزرگترین شاهد بر وسعت اطلاعات و کمال او است.
در «نقد الرجال» گوید: طبرسی از ثقات و اجلاء مذهب امامیه بشمار است عدالت و فضیلت و شایستگی وی بر هیچ کس پوشیده نیست، تصانیف و تألیفات او هر کدام در موضوع خود کم نظیر و قابل استناد میباشد، آثار طبرسی در میان آثار علمای شیعه مانند ستارگان فروزان میدرخشند.
در «روضات الجنات» گفته: شیخ شهید سعید، و محقق فقیه فرید، امین الدین ابو علی فضل بن حسن طبرسی از فضلای عالیقدر و محققین ارجمند است، طبرسی در فقه، حدیث، تفسیر، ادبیات، سر آمد علمای زمان خود بود و در هر دانشی تبحر داشت جلالت قدر و عظمت مقام وی در نزد همگان روشن و واضح است، تفسیر مجمع البیان و جوامع الجامع وی از مهمترین آثار علمی هستند که وفور دانش و کثرت اطلاعات او را بیان میکنند محدث نوری در خاتمه مستدرک چنین گوید: افتخار علمای اعلام و امین ملت اسلام، مفسر بزرگوار، فقیه ارجمند، ابو علی فضل بن حسن طبرسی از بزرگان علماء و رجال کامل و با جلالت بشمار است، تفسیر مجمع البیان که از هنگام تألیف تا کنون مورد استفاده مفسرین بوده و تمام جویندگان علوم قرآن از وی استفاده میبرند از آثار این عالم جلیل القدر است، این عالم بزرگوار تألیفات دیگری نیز دارد که هر کدام در موضوع خود جالب و قابل استفاده میباشند.
محدث قمی در «الکنی و الالقاب» میفرماید: فضل بن حسن طبرسی که دوست و دشمن به وفور علم و دانش و فضل و کمال وی گواهی میدهند یکی از ثقات فقهاء و محدثین عالیقدر است، مجمع البیان یکی از تألیفات این محقق عظیم الشأن است که شیخ شهید در باره آن گوید: مانند این تفسیر نوشته نشده و مؤلف آن از بزرگوارترین افراد علمای امامیه است.
چاپلقی در «الروضة البهیة» گوید: طبرسی از فضلای امامیه و ثقات جلیل القدر است، وی در میان علمای شیعه به عدالت و وثاقت و جلالت شأن مشهور است، طبرسی دارای تألیفات متعددی است که از همه مشهورتر مجمع البیان است این تفسیر از بهترین تفاسیر محسوب است و در آن تمام علوم و معارف قرآن تشریح شده است، بطور کلی تمام علمای رجال و تذکره نویسان از طبرسی بعظمت و بزرگواری یاد کرده اند و او را بسیار تجلیل و تکریم میکنند، و این مقدمه جای ذکر همه آنها نیست.
فرزندان و احفاد طبرسی:
از فضل بن حسن طبرسی- رضوان اللَّه علیه- فرزندانی به جای ماندند که هر کدام در زمان خود مشعل فروزانی بودند، و محیط زندگی خود را روشن ساختند، شیخ طبرسی با سادات آل زباره بستگی و قرابت پیدا کرد و با آنان وصلت نمود، رضی الدین ابو نصر مؤلف مکارم الأخلاق یکی از فرزندان اوست که بعلم و کمال و دانش و فضیلت و بزرگواری و شرافت معروف بود، کتاب مکارم الأخلاق که در موضوع خود بسیار جالب و بی نظیر است از تألیفات این عالم جلیل القدر میباشد، مکارم الأخلاق مکرر در مصر و ایران چاپ شده و در چاپ مصر تحریفاتی نیز بعمل آمده است.
علی بن حسن بن فضل حفید مرحوم طبرسی نیز از اجله علماء امامیه است،
کتاب مشکاة الانوار که در میان محدثین امامیه معروف میباشد از تألیفات منیفه این عالم جلیل و فاضل نبیل است، کتاب مشکاة الانوار نیز در آداب و اخلاق تألیف گردیده و در واقع ذیلی است که بر مکارم الأخلاق نوشته شده است، غیر از این دو نفر گروهی دیگر نیز از خویشاوندانش از اکابر علماء بوده اند که هر کدام در موقعیت خود منشأ اثر گشته اند.

تألیفات طبرسی:

1- مجمع البیان فی تفسیر القرآن، این کتاب یکی از مهمترین آثار اسلامی و مذهب تشیع است، جویندگان علوم و معارف قرآن از قدیم و جدید بر این تفسیر روی آورده و از این دریای معرفت استفاده میکنند، این تفسیر مکرر در مصر، لبنان و ایران چاپ شده و اخیرا هم با تصحیح و تنقیح کامل از طرف کتابفروشی اسلامیه چاپ و منتشر شده است.
2- جوامع الجامع، این تفسیر مختصریست از تفسیر مجمع البیان، طبرسی پس از اینکه مجمع البیان را تألیف کرد متوجه شد که زمخشری تفسیر کشاف را تألیف کرده است، هنگامی که کشاف را مطالعه کرد تصمیم گرفت تفسیری بنویسد که جامع هر دو باشد، از این رو بنوشتن جوامع الجامع پرداخت، علامه بزرگوار شیخ آقا بزرگ طهرانی دامت برکاته گوید: طبرسی جوامع الجامع را به درخواست فرزندش حسن بن فضل نوشت و آن را در دوازده ماه به پایان رسانید، تفسیر مزبور با مقدمه محققانه حضرت حجة الاسلام و المسلمین قاضی طباطبائی سید محمد علی در تبریز چاپ شده است.
3- تفسیر دیگری که شاید «الکاف الشاف» باشد، این کتاب کوچکتر از مجمع البیان و جوامع الجامع بوده است، خصوصیات این تفسیر روشن نیست و در حال طبرسی از این کتاب نام برده شده است.
4- إعلام الوری بأعلام الهدی- طبرسی این کتاب را در سیره نبی اکرم و اهل بیت اطهار علیهم السلام تألیف کرده و در آن از تاریخ موالید و وفیات، دلائل نبوت و امامت خوارق عادات، فضائل، مناقب مکارم اخلاق و محامد آداب آن بزرگواران ذکر نموده است.
5- الوجیز، این کتاب نیز در تفسیر قرآن است و خصوصیات آن چندان روشن نیست.
6- النور المبین.
7- رسالة فی حقائق الامور.
8- العمدة فی اصول الدین، این کتاب بزبان فارسی نوشته شده و در آن اصول و فروع مذهب و فرائض مورد بحث قرار گرفته و شاید رساله عملیه مؤلف باشد.
9- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، طبرسی در مجمع البیان در ذیل آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»، از این کتاب نام برده و بطوری که از نام کتاب معلوم است باید در موضوع امامت باشد.
10- عدة السفر و عدة الحضر، گروهی این کتاب را بفرزندش حسن بن فضل نسبت داده اند.
11- نثر اللئالی، طبرسی در این کتاب کلمات امیر المؤمنین علیه السلام را به ترتیب حروف معجم مرتب ساخته و بروش «غرر و درر» آمدی آن را مبوب نموده است.
12- کنوز النجاح 13- معارج السؤول