فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

نقش آیه الله کاشانی در عدم تصویب لایحه الحاقی

آیه الله کاشانی برای جلوگیری از تصویب قرار داد نفت در مجلس، اعلامیه ای خطاب به ملت ایران درباره ملی کردن نفت صادر کرد.
بعد از انتشار اعلامیه، اجتماع بزرگی در مسجد شاه (سابق) بر پاگردید که در آن سخنرانان راجع به ابطال قرار داد نفت 1312 شمسی/1933 میلادی به سخنرانی پرداختند و خواستار ملی شدن صنعت نفت شدند.
در قسمتی از اعلامیه آیه الله کاشانی آمده بود:(295)
بر همه کس واضح و آشکار است که تمام بلیات و مصائب، مخصوصاً هرج و مرج دستگاه اداری و غارت بیت المال و تسلط زمامداران نالایق و مملکت فروش و بطور کلی تشویق جنایتکاران و حبس و تبعید و شکنجه وطن دوستان در اثر سیاست جابر انگلستان در مملکت ما به وجود آمده است و آن دولت همیشه این اعمال خلاف عفت و انسانیت را برای غرات نفت ایران که بزرگ ترین و مهم ترین ثروت ملی ماست، مرتکب شده و می شود...
ملی شدن صنعت نفت در ایران تنها چاره بیچارگیهای ماست، زیرا بدین وسیله ثروت بی کران که خداوند تبارک و تعالی به ملت ایران عطا فرموده، از دست دشمنان بشر که مقصدی جز منفعت طلبی و مکیدن خون ملل ضعیف ندارند، بیرون آمده، به صاحبان حقیقی و مستحق آن می رسد... برای اینکه تکلیف دینی و وطنی ملت مسلمان ایران کاملاً معلوم و روشن باشد نا چارم این آرزوی عمومی را یک بار دیگر در اینجا بیان کنم تا به نام سعادت ملت ایران و به منظور کشور بدون استثنا ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اکتشاف و استخراج و بهره برداری در دست دولت ایران قرار گیرد و از آقایان نمایندگان وطن دوست و خدمتگزار که منافع وطن را بر حمایت از اجنبی برتری می دهند، جز این انتظاری نیست که در وصول به این مقصود بذل وجود نمایند و در احقاق حق مشروع و حتمی و قانونی ملت ایران و خاتمه دادن به اسارت جامعه ایرانی از هر نوع مجاهدت دریغ نکنند...
رزم آرا باگستاخی تمام و بی اعتنایی، همچنان روی تصویب قرار داد الحاقی پافشاری می کرد و در پاسخ به کمیسیون نفت (12 اسفند 1329) گفت:(296) ایران یک لولهنگ (آفتابه) هم نمی تواند بسازد تا چه رسد به اداره صنعت عظیمی همچون صنعت نفت و نیز گفت: اگر زیاد پافشاری کنند مسجد را بر سر کاشانی و مجلس را بر سر مصدق خراب خواهم کرد. رزم آرا که از تصویب لایحه الحاقی بوسیله مجلس ناامید شده بود، از شاه خواست تا فرمان انحلال مجلس را صادر کند. شاه پس از کسب نظر دکتر گریدی سفیر کبیر آمریکا در تهران، با پیشنهاد رزم آرا برای انحلال مجلس مخالفت کرد.
رزم آرا که وجود شاه و مجلس شورای ملی را مانع رسیدن به مقاصد خود می دید، راه چاره را در انجام یک کودتای نظامی و ترور شاه پیدا کرد.(297) طرح کودتا مورد تأیید و حمایت دولت انگلستان و با نظر سفیر کبیر بریتانیا سرفرانسیس پشرو، در تهران تدارک دیده و قرار شد که نخست وزیر در روز 17 اسفند مجلس شورا و سنا را منحل نماید و شاه را که همان روز برای توزیع اسناد مالکیت املاک اختصاصی به ورامین می رفت ترور نماید و با برقراری حکومت نظامی زمام امور کشور را شخصاً در دست بگیرد(298) ولی در 16 اسفند 1329 رزم آرا که برای شرکت در مجلس ختم آیه الله فیض روانه مسجد شاه شده بود، هدف گلوله های آتشین خلیل طهماسبی که فریاد می زد مرده باد شرکت نفت قرار گرفت و از پای در آمد.
آیه الله کاشانی در مصاحبه ای چنین گفت:(299)
این عمل به نفع ملت ایران بود و این گلوله و ضربه، عالی ترین و مفیدترین ضربه ای بود که به پیکر استعمار و دشمنان ملت ایران وارد آمد. قاتل رزم آرا باید آزاد شود. این اقدام او در راه خدمت به ملت ایران و برادران مسلمانش عملی شده است و...
آیه الله کاشانی در برداشتن آخرین گامها برای ملی کردن صنعت نفت و کوتاه کردن دست بیگانگان از منابع ثروت ملی و دخالت در امور کشور، همزمان با تشییع جنازه رزم آرا، دستور داد تظاهرات ملی و همگانی در خیابانهای تهران بر پا شود.
شاه از طریق سرلشکر ضرابی برای آیه الله پیام فرستاد که مانع تندرویهای فدائیان اسلام شود و اجتماعی را که قرار بود در میدان بهارستان بر پاشود متوقف کند. اما ایشان نپذیرفت و سرانجام تظاهرات بزرگ 100 هزار نفری در تهران با شعارهایی در حمایت از اسلام، مخالفت با حضور انگلیس در ایران و جهنمی بودن رزم آرا به راه افتاد. در این روزها تنها مرد قدرتمند ایران آیه الله به حساب می آمد و همه به حرکتها و تصمیمات او چشم دوخته بودند.

تصویب ملی شدند صنعت نفت

پس از رزم آرا، خلیل فهیمی به کفالت نخست وزیری انتخاب و در 21 اسفند پس از ابراز تمایل مجلسین شورا و سنا به حسین علا، فرمان نخست وزیری وی صادر گردید. دیگر هیچکدام از نمایندگان وابسته به انگلیس جرأت مقاومت در برابر ملی شدن صنعت نفت را نداشتند، از این رو گزارش کمیسیون نفت به شرح زیر جهت تصویب به مجلس تقدیم گردید:(300)
نظر به اینکه ضمن پیشنهادات واصله به کمیسیون نفت، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورد توجه و قبول کمیسیون قرار گرفته و از آنجایی که وقت کافی برای مطالعه در اطراف اجرای این اصل باقی نیست، کمیسیون مخصوص نفت از مجلس شورای ملی تقاضای 2 ماه تمدید می نماید. بنابراین ماده واحده ذیل را با قید 2 فوریت برای تصویب تقدیم مجلس شورای ملی می نماید.
ماده واحده - مجلس شورای ملی تصمیم مورخه 17/12/1329 کمیسیون مخصوص نفت را تأیید و با تمدید مدت موافقت می نماید.
تبصره 1- آقایان نمایندگان حق دارند تا 15 روز بعد از تشکیل کمیسیون حق حضور داشته باشند.
گزارش کمیسیون در 24 اسفند به تصویب مجلس شورا و در 29 اسفند به تصویب مجلس سنا رسید. همچنین مجلس در 29 اسفند 1329، گزارش پیشنهادی کمیسیون نفت را به شرح ذیل تصویب نمود:
به نام سعادت ملت ایران و به منظور تأمین صلح جهان، [ما] امضا کنندگان ذیل پیشنهاد می نماییم که صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثنا ملی شود، یعنی تمام عملیات اکتشاف، استخراج و بهره برداری در دست دولت قرار گیرد.
کمیسیون نفت که به موجب قوانین 24 و 29 اسفند 1329، مأمور تهیه طرح قانون اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت ایران شده بود، در 5 اردیبهشت 1330 گزارشی مشتمل بر 9 ماده به مجلس تسلیم نمود. روز ششم اردیبهشت حسین علا استعفا کرد و مجلس به نخست وزیری دکتر محمد مصدق ابراز تمایل نمود. دکتر مصدق قبول مسئولیت را منوط و مشروط به تصویب گزارش 9 ماده ای کمیسیون نفت کرد و سرانجام مصدق در 7 اردیبهشت 1330 شمسی به نخست وزیری رسید و آیه الله کاشانی حمایت خود را از ایشان اعلام داشت.
مجلس در تاریخ 9 اردیبهشت همان سال پس از تغییرات جزئی که در گزارش 9 ماده ای کمیسیون نفت به عمل آورد آن را تصویب و در دهم اردیبهشت به تصویب مجلس سنا رسید. در 12 اردیبهشت دکتر مصدق ضمن معرفی کابینه خود به مجلس شورای ملی، اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور را که در سرلوه برنامه دولت خود قرار داده بود، اعلام کرد.

متن قانون اجرای ملی شدن صنعت نفت

ماده 1- به منظور ترتیب اجرای قانون مورخ 24 و 29 اسفند 1329، راجع به ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور، هیأت مختلطی مرکب از 5 نفر از نمایندگان مجلس سنا و 5 نفر از نمایندگان مجلس شورای ملی به انتخاب هر یک از مجلسین و وزیر دارایی وقت یا قائم مقام او تشکیل می شود.
ماده 2- دولت مکلف است با نظارت هیأت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند. چنانچه شرکت برای تحویل فوری به عذر وجود ادعایی به دولت متعذر شود، دولت می تواند تا میزان 25 درصد مدعا به احتمالی شرکت را در بانک ملی ایران یا بانک مرضی الطرفین دیگر ودیعه گزارد.
ماده 3- دولت مکلف است با نظارت هیأت مختلط به مطالبات و دعاوی حقه دولت و همچنین به دعاوی حقه شرکت رسیدگی نموده، نظریات خود را به مجلسین گزارش بدهند که پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته شود.
ماده 4- چون از تاریخ 29 اسفند 1329، که ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس سنا نیز رسیده است، کلیه در آمد نفت و محصولات نفتی حق مسلم ملت ایران است، دولت مکلف است با نظارت هیأت مختلط به حساب شرکت رسیدگی کند و نیز هیأت مختلط باید از تاریخ اجرای این قانون تا تعیین هیأت عاملیه در امور بهره برداری دقیقاً نظارت نماید.
ماده 5- هیأت مختلط باید هر چه زودتر اساسنامه شرکت ملی نفت را که در آن هیأت عامله و هیأت نظارتی از متخصصین پیش بینی شده باشد تهیه و برای تصویب به مجلس پیشنهاد کند.
ماده 6- برای تبدیل تدریجی متخصصین خارجی به متخصصین ایرانی هیأت مختلط مکلف است آئین نامه فرستادن عده ای محصل به طریق مسابقه در هر سال برای فراگرفتن رشته های مختلف معلومات و تجربیات مربوطه به صنایع نفت به کشورهای خراج را تدوین و پس از تصویب هیأت وزیران به وسیله وزارت فرهنگ به موقع اجرا گذارد.
مخارج تحصیل این محصلین از عواید نفت پرداخت خواهد شد.
ماده 7- کلیه خریداران محصولات معادن انتزاعی از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران، هر مقدار نفتی را که از اول سال مسیحی 1948 تا تاریخ 29 اسفند 1329 (20 مارس 1951) از آن شرکت سالیانه خریداری کرده اند، می تواند از این به بعد هم به نرخ عادله بین المللی همان مقدار سالیانه خریدار نمایند و برای مازاد آن مقادیر در صورت تساوی شرایط در خرید حق تقدم خواهند داشت.
ماده 8- کلیه پیشنهادات هیأت مختلط که برای تصویب مجلس شورای ملی تهیه و تقدیم مجلس خواهد شد، به کمیسیون مخصوص نفت ارجاع می گردد.
ماده 9- هیأت مختلط باید در ظرف سه ماه از تاریخ تصویب این قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 به مجلس تقدیم کند و در صورتی که احتیاج به تمدید مدت باشد با ذکر دلایل موجه در خواست تمدید نماید. تا زمانی که تمدید مدت به هر جهتی از جهات از تصویب مجلسین نگذشته است هیأت مختلط می تواند به کار ادامه دهد.(301)
وزیر امور خارجه بریتانیا در 28 اردیبهشت 1330، طی یادداشتی به نخست وزیر ایران، اعتبار قرار داد 1933، را تأیید و تذکر داده بود که قرار داد مذکور تحت نظر و با اطلاع جامعه ملل متحد منعقد گشته و همین قرار داد رجوع به حکمیت برای رفع اختلافات را مقرر داشته است و یاد آور شده بود که چون کمپانی نفت جنوب یک شرکت انگلیسی است و بخش عمده ای از سهام آن نیز متعلق به دولت بریتانیاست، دولت بریتانیا برای حفظ منافع خود و شرکت در این امر به هر طریقی که صلاح بداند متوسل خواهد شد و اگر از راه مذاکره توافقی حاصل نگردد. موضوع را در دیوان داوری بین المللی مطرح خواهد کرد. وزارت دارایی ایران در 29 اردیبهشت در نامه ای به نماینده شرکت نفت ایران و انگلیس نوشت که ملی کردن نفت اقدامی ناشی از اعمال حق حاکمیت دولت ایران است و قابل ارجاع به حکمیت نیست.(302) سرانجام دیوان داوری بین المللی لاهه در 9 ژوئن 1952، موضوع صلاحیت دیوان را مورد بحث و رسیدگی قرار داد و به این نتیجه رسید که قرار داد 1933، تنها یک قرار داد اعطای امتیاز بین یک دولت (ایران) و یک کمپانی خارجی بود و ادعای دولت انگلیس مبنی بر آنکه قرار داد 1933 دارای دوجنبه است را وارد ندانست. بنابراین دیوان بین المللی صلاحیت رسیدگی به دعوای دولت بریتانیا علیه ایران که طی درخواست مورخ 26 مه 1951 دولت انگلستان به دیوان احاله شده بود را ندارد و در نتیجه دستور مورخ 5 ژوئیه 1951 (قرار موقت تأمینی)(303) از درجه اعتبار ساقط است. بدین ترتیب، سرانجام حقانیت ایران در خصوص ملی شدن صنعت نفت به اثبات رسید.

...................) Anotates (.................
1) کتاب معالم الاصول به نقل از امالی شیخ صدوق، ص 551.

2) صحیفه نور، جلد 15، ص 162- 160، 31/6/1360.

3) صحیفه نور، ج 15، ص 162- 160، 31/6/1360.

4) اولین چاه نفت در ایران در منطقه مسجد سلیمان در 5 خرداد 1287 شمسی برابر 26 مه 1908 به نفت رسید و باعث شد که امپراتوری انگلیس جهت حفظ منافع نفتی اقدام به احداث و گسترش تاسیسات عظیم استخراج و تصفیه و صدور نفت و تولیدات نفتی در جنوب ایران نماید و جزیره آبادان به خاطر ویژگیهایی که داشت، جهت احداث پالایشگاه انتخاب شد. در سال 1289 شمسی، ساخت پالایشگاه آغاز شد. ظرفیت اولیه آن 12000 تن در سال بود که در سال 1299 شمسی به یک میلیون تن در سال رسید. تاسیسات نفتی آبادان و از جمله یک مرکز صدور برای حمل نخستین فرآورده های نفتی، در سال 1292 شمسی تکمیل گردید. در سال 1290 شمسی اولین واحد مسکونی بناشد و در حقیقت شالوده شهر آبادان بنا نهاده شد. شهر آبادان برای مدتها طولانی محل استقرار بزرگترین پالایشگاه جهان بود و تا قبل از آغاز جنگ تحمیلی روزانه حداکثر 630 هزار بشکه نفت خام در این پالایشگاه تصفیه می شود.

5) صحیفه نور جلد 13، ص 150- 162.

6) حماسه مقاومت، جلد 3، بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ص 19.

7) به مقاله 7 مهر ماه، شهادت سرداران رشید اسلام مراجعه فرمایید.

8) صحیفه نور، جلد، چاپ دوم، ص 74، 5/7/1360

9) صحیفه نور، جلد 15، چاپ اول، ص 172- 171، 8/7/1360.

10) صحیفه نور، جلد 14، ص 275، 21/3/1360.

11) صحیفه نور، جلد 15، چاپ اول، ص 167، 7/7/1360.

12) نمل، آیه 69.

13) عنکبوت، آیه 20.

14) حج، آیه 46.

15) آل عمران، آیه 137.

16) سوره الاسراء آیات 23 و 24.

17) مجله زن روز، 8 مرداد 1373.

18) سوره احقاف، آیه 15.

19) سوره بقره، آیه 215.

20) جهت کسب اطلاعات بیشتر به جلد اول صفحه 329 مراجعه فرمایید.

21) صحیفه نور جلد 2، چاپ اول، ص 111، 14/7/1357.

22) مدت اقامت امام (ره) در نوفل لوشاتو نزدیک به 4 ماه طول کشید.

23) روزنامه کیهان، 28 آبان 1367.

24) STANDARD

25) به نقل از محراب خونین باختران، محمد اشرفی اصفهانی، جلد اول، انتشارات سروش.

26) محراب خونین، ص 32.

27) صحفیه نور، جلد هفدهم، چاپ اول، ص 57-56، 23/7/1361.

28) صحیفه نور، جلد دوم، ص 213- 210، 4/8/1357.

29) کاش والدینم می دانستند، دکتر لی سالک، مترجم کامران دبیری، نشر رامین.


30) نهج الفصاحه، ابوالقاسم پاینده، ص 293، شماره 1394.

31) همان منبع، ص 15، شماره 83.

32) همان منبع، ص 413، شماره 1955.

33) صحیفه نور، جلد 7، ص 49-48، 12/3/1358.

34) صحیفه نور، جلد6، ص 147-146، 23/2/1358.

35) صحیفه نور، جلد اول، ص 255، 1/10/1356

36) مجله پانزده خرداد، شماره 4، ص 117.

37) نخست وزیران شوروی، انگلیس و آمریکا

38) سوره نحل، آیه 89.

39) مسند احمد بن حنبل، جلد 3، ص 14. ترجمه: من بین شما دو امانت سنگین را بجا گذاتم، کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم را اگر تمسک بجویید به آن دو هرگز گمراه نمی شوید بدرستیکه آن دو از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

40) روزنامه جمهوری اسلامی، شماره 4223، 5 دی 1372.

41) بحار الانوار، جلد 2، ص 152.

42) صحیفه نور، جلد 14، صفحه 63-59، 22/11/59.

43) علی اکبری، حسن، حماسه فهمیده

44) همان منبع، ص 5.

45) صحیفه نور، جلد 14، ص 63- 59، (22/11/59).

46) یادنامه شهیدان (9)، بنیاد شهید انقلاب اسلامی.

47) صحیفه نور، جلد 10، چاپ اول، ص 110.

48) جهت کسب اطلاعات بیشتر به مقاله لغو نهائی کاپیتولاسیون در ایران در جلد اول، صفحه 329 مراجعه فرمایید.

49) صحیفه نور، جلد اول، ص 108- 102، 4/8/1343.

50) صحیفه نور، جلد 1، ص 108- 102.

51) صحیفه نور، جلد 3، ص 17- 15، 14/8/1357.

52) صحیفه نور، جلد 10، ص 157- 148، 16/8/1358.

53) صحیفه نور، جلد 10، ص 97، 10/8/1358.

54) صحیفه نور، جلد 10، ص 157- 148، 16/8/1358.

55) صحیفه نور، جلد 20، ص 52- 49، 29/8/1365.

56) سوره جمعه، آیه 2.

57) بحار الانوار، ج 2، ص 25، حدیث شماره 83.

58) بحارالانوار، ج 2، ص 52، حدیث شماره 20. پ

59) صحیفه نور، ج 6، ص 104- 138، 20/2/1385.

60) مجله نور علم، شماره 9، دوره سوم.

61) سوره کهف، 44. ترجمه: آنجا ولایت و حم فرمایی خاص خداست که به حق فرمان دهد و بهترزن اجر و ثواب و عاقبت نیکو را هم اوعطاکند.

62) یادنامه مفسر کبیر عالامه طباطبایی، ص 142- 141.

63) رساله لباب الالباب، مقدمه، ص 20.

64) مهر تابان، ص 54، بخش نخست.

65) مفلق شاعری است که شعرهای نغز و طرفه می سراید.

66) رسائل فلسفی از استاد سید جلال الدین آشتیانی.
67) برای اطلاع بیشتر به کتاب بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی (ره)، سید حمید روحانی، جلد اول، ص 303- 294 مراجعه فرمایید.

68) مجله نور علم (نشریه جامعه درسین حوزه علمیه قم)، شماره نهم، دروه سوم، ص 53.

69) یکی از مدرسین حوزه علمیه قم نقل کردند که در روزهای آخر عمر ایشان بر سر بالینشان بودم، دیدم دیده گشودند و فرمودند: آنها را که انتظارشان داشتم به سراغم آمدند. هنیئاله.

70) صحیفه نور، جلد 6، ص 311، چاپ 1371.

71) صحیفه نور، ج 21، ص 18.

72) مجله امید انقلاب، 5 آذر 1376، شماره 192، ص 8.

73) 1211/64.

74) صحیفه نور، ج 21، ص 52- 53.

75) روزنامه کیهان، 6 آذر 1376، ص 14.

76) صحیفه نور، ج 21، ص 120- 117، تاریخ پیام 28/1/1368.

77) آمار و ارقام ارایه شده مربوط به اوایل سال 1377 می باشد.

78) نهضت روحانیون، علی دوانی، جلد 2، ص 146.

79) کتاب زرد" این نامی است که آن بزرگوار بر کتاب گذاشت، این اثر در سال 1297 ه ش (1919 میلادی) بر رد قرار داد و ثوق الدوله نوشته و در آن بسیار از رویدادهای پشت پرده آن زمان را بازگو کرده است ایشان در جلسه پنجم، یکشنبه 25 ذیقعده 1339 ه ش در دوره چهارم مجلس می گوید: به استثنای 684 نفر نقد که اصولا و فروعا، قاصرا و مقصرا یا سیاستا یاکسبا در تمام مملکت ایران با قرار داد و ثوق الدوله موافقت کرده اند، باقی تمام ملت مخالف با قرار داد بودند. 684 نفر بودند که در تمام ایران که در کتابچه بنده اسامی و عملیاتشان ثبت است. اشاره مرحوم مدرس همین کتاب زرد است. در جلسه دوازدهم سه شنبه 13 ربیع الاول 1345 ه ق(29 شهریور 1305) شهید مدرس ضمن اشاره به قرار داد هشتصد نفر بودند که در کتاب "زرد" که بعد از من منتشر می شود اسم آنها نوشته شده است. این کتاب هم اکنون سرنوشتی نامعلوم دارد و مشخص نیست در دست کیست؟

80) برای نظارت بر قوانین مجلس شورای ملی پنج نفر از علمای طراز اول انتخاب شدند که عبارت بودند از: 1- سید حسن مدرس 2- حاج امام جمعه خویی 3- حاج سید ابوالحسن اصفهانی. 4- سید محمد باقر همدانی. 5- حاج آقا نورالله اصفهانی.

81) قرار داد و ثوق الدوله - کاکس: قراردادی است که در اوت 1919، دولت بریتانیا به همدستی وثوق الدوله نخست وزیر وقت به دولت ایران تحمیل کرد، این قرار داد اختیارهای عام امور نظامی، مالی و گمرکی ایران را به مستشاران انگلیسی می سپرد.

82) نهضت روحانیون ایران، ج 2، علی دوانی، ص 115.

83) تاریخ بیست ساله ایران، جلد اول، ص 253.

84) تاریخ 20 ساله ایران - حسین مکی - ج 3 ص 7.

85) فراکسیون به معنای دسته ای از اعضای یک حزب، یک جمع و مجلس است.

86) رفقای مدرس در این دوره عبارت بودند از: میرزای هاشم آشتیانی، ملک الشعرای بهار، سید حسن خان زعیم، حائری زاده، سید محمد محی الدین مزارعی، اتابکی، سید مصطفی بهیانی، جاچ آقا اسماعیل عراقی.

87) این استیضاح در 7 مرداد 1303 شمسی توسط شهید مدرس صورت گرفت. (مذاکرات مجلس، چاپ روزنامه رسمی دوره 5، جلد اول، ص 254- 255).

88) دیوان بهار، ج 1، چاپ دوم - (1344 شمسی) ص 395.

89) تاریخ بیست ساله ایران، ج 3، ص 331- 333.

90) ماه بهمن

91) در این روز مدرس اجازه صحبت کردن نیافت و مذاکرات را غیر قانونی اعلام کرد و از جلسه مذاکره و مجلس خارج شد.

92) شهید مدرس در اوایل 1305 ، به عنوان نماینده تهران در دوره ششم مجلس ، انتخاب شده بود.

93) مدرس قهرمان آزادی - حسین مکی - ج 2- ص 725.

94) دوره ششم مجلس، در تاریخ 22 مرداد 1307، پایان یافت و دوره هفتم در تاریخ 14 مهرماه 1307 رسما افتتاح شد حسین کی استوان در کتاب سیاست موازنه منفی جلد اول - ص 33، آورده است: معرف است که بعد از خاتمه انتخابات مدرس از رئیس شهربانی وقت پرسید که در دوره 6 من قریب به چهارده هزار رای داشتم اگر از ترس شما کسی به من رای نداد، پس آن رایی که من به خودم دادم کجا رفت؟!

95) سوم فروردین.

96) در برخی از منابع تاریخ شهادت مدرس را غروب 27 رمضان 1356 برابر دهم آذر 1317، ذکر کرده اند
که اشتباه است، زیرا 27 رمضان آن سال برابر با اواخر آبان 1317، است لذا 1316، تحقیقا صحیح است.

97) یادنامه شهیدان - شماره 11- معاونت پژوهش و تبلیغات بنیاد شهید انقلاب اسلامی.

98) همان منبع

99) روزنامه جنگل، سال اول، شماره 28، به نقل از انقلاب اسلامی و ریشه های آن، عباسعلی عمید زنجانی، ص 370.

100) صحیفه نور، جلد 10، ص 242، 7/9/1358.

101) تعداد آرای موافق 329/680/15. آرای مخالف 78516 و باطل 1110 رأی بود.

102) مسائل 2862 تا 2866 توضیح المسائل امام خمینی (ره).

103) جهت کسب اطالاعات بیشتر به مقاله 13 آبان تسخیر لانه جاسوسی در همین کتاب مراجعه کنید.

104) روزنامه اطلاعات، آبان 13767، مقاله دانشگاه و دانشجو در آیینه رهنمودهای مقام معظم رهبری، دفتر مقام معظم رهبری، مدیریت ویژه نشر آثار.

105) همان منبع.

106) همان منبع.

107) مصطفی بزرگ نیا، مهدی شریعت رضوی، و احمد قندچی شهدای آن روز دانشگاه بودند.

108) روزنامه کیهان 16 آذر 1376، ص 10.

109) صحیفه نور، جلد 20، ص 244- 227، 29/4/1367.

110) روزنامه کیهان، 8 آبان 1370.

111) اطلاعات 21 آذر 1370، شماره 19505.

112) جهت اطلاع بیشتر به جلد دوم روزها و رویدادها ص 172 به بعد مراجعه فرمایید.

113) جهت اطلاع بیشتر به همان منبع مراجعه شود.

114) صحیفه نور، جلد 14، ص 92- 90، 29/11/59.

115) صحیفه نور، جلد 19، ص 111- 101، 22/11/1363.

116) سوره نساء آیه 176.

117) سوره بقره آیه 282.
118) سوره بقره آیه 120.

119) حدیث ولایت، جلد 6، ص 60، 19/9/1369.

120) صحیفه نور، جلد 12، ص 177، 23/3/1359.

121) صحیفه نور، جلد 15، ص 253- 252، 20/9/1360.

122) شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، جلد اول، علی ربانی خلخالی.

123) صحیفه نور، جلد 11، ص 39، 27/9/1358.

124) صحیفه نور، جلد 21، ص 206- 169.

125) یاد ایام، جلد 1، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، ص 349.

126) حدیث ولایت، جلد 6، ص 84، 28/9/1369.

127) آل عمران - 45.

128) رسولی، سیدهاشم، قصص قرآن، یا تاریخ انبیاء، جلد دوم، ص 295، چاپ 1361.

129) رسولی، سید هاشم، همان کتاب، ص 290.

130) سوره مریم - 18.

131) سوره مریم - 19.

132) رسولی، سید هاشم، همان کتاب، ص 301.

133) رسولی، سید هاشم، همان کتاب، ص 298.

134) رسولی، سید هاشم، همان کتاب، ص 305.

135) سوره مریم آیه 29.

136) سوره مریم آیات 33- 30.

137) شیخ صدوق، عیون و علل الشرایع.

138) خلخالی، شیخ علی اشرف، راه و روش انبیاء دفتر انتشارات اسلامی - قم.

139) آل عمران - 55

140) نساء آیات 157 و 158

141) در برخی از منابع تاریخ شهادت آیه الله غفاری 4 دی 1353 ذکر شده است.

142) کتاب حدیث ولایت، جلد 3 ص 97.

143) سوره علق آیات 5- 1.

144) سوره بقره آیه 269.

145) نهج الفصاحه فهرست شماره 324، ص 63، ابو القاسم پاینده.

146) سوره زمر آیه 9.

147) صحیفه نور، جلد 11، ص 161، 7/10/1358.

148) صحیفه نور، جلد 21، چاپ اول، ص 69- 66.

149) حضرت آیه الله جوادی آملی، نماینده امام خمینی (ره) و سرپرست هیئت اعزامی به شوروی، این پیام گرانقدر را شرح نموده و موسسه نشر آثار امام خمینی (ره) در راستای اهداف خویش اصل نامه و شرح آن را در مجموعه ای با عنوان آوای توحید به چاپ رسانده است. حضرت آیه الله جوادی آملی در این مجموعه، قبل از شرح فصول نامه امام (قدس سره) به آقای گورباچف، مقدمه ای در باب اهداف کلی نامه امام و فلسفه نگارش آن و نیز مختصری از ماجرای سفر هیات ایرانی به مسکوه نوشته اند.

150) حضرت آیه الله جوادی آملی، نماینده امام خمینی (ره) و سرپرست هیئت اعزامی به شوروی، این پیام گرانقدر را شرح نموده و مؤسسه نشر آثار امام خمینی (ره) در راستای اهداف خویش اصل نامه و شرح آن را در مجموعه ای با عنوان آوای توحید به چاپ رسانده است. حضرت آیه الله جوادی آملی در این مجموعه، قبل از شرح فصول نامه امام (قدس سره) به آقای گورباچف، مقدمه ای در باب اهداف کلی نامه امام و فلسفه نگارش آن و نیز مختصری از ماجرای سفر هیأت ایرانی به مسکو، نوشته اند.

151) شعراء، 214.

152) حجر، 94.

153) توبه، 123.

154) صف، 9.

155) بسیار سخن گفتن، دراز کردن سخن.

156) طه - 25، 26، 27، 28.

157) طه - 36.

158) ذاریات - 40

159) بقره - 258.

160) محمود راده، نصرت الله، حماسه هویزه، معاونت تبلیغات و انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلام، چاپ چهارم، 1375.

161) صحیفه نور، جلد 6، ص 187- 185، 26/2/1358.

162) مجله 15 خرداد، شماره 19، سال 1374، ص 55.

163) به مقاله کشتار خونین مسجد گوهرشاد، جلد دوم روزها و رویدادها، 22 تیر ماه مراجعه شود.
164) مجله 15 خرداد، شماره 19، سال 1374، ص 57.

165) ص 446- 445

166) زندگینامه س سیاسی امام خمینی، جلد 1، ص 63.

167) س یمای زن در کلام امام خمینی (ره)، ص 46.

168) سیمای زن در کلام امام خمینی (ره)، ص 47.

169) قاپوچی به معنای دربان و حاجب است.

170) محمد حسن انصاری: آگهی شهان از کار جهان، نقل از داستانهایی از زندگی امیر کبیر، ص 38.

171) وصول مالیات و حقوق دیوانی.

172) اما متأسفانهاین مرد بزرگ نتوانست افتتاح مدرسه ای را که خود آن را پایه گذاری کرده بود به چشم ببیند. چون هنگامی که در پنجم ربیع الاول سال 1268 ه ق دارالفنون افتتاح می شد، امیر کبیر در کاشان به سر می برد.

173) آغشته، آلوده

174) حضرات آیات اسلام وحید خراسانی، یوسف صانعی، سید حسن طاهری خرم آبادی، محمد مؤمن، علی مشکینی، ناصر مکارم شیرازی، سید حسن موسوی تبریزی و محمد یزدی، اعضای مدرسین آن زمان حوزه علمیه قم بودند.

175) مجلد 15 خرداد، شماره 24، ص 55.

176) 23/7/1374.

177) جهت کسب اطلاعات بیشتر به مقاله مک فارلین در 13 آبان 1365 مراجعه فرمایید.

178) منطقه عمومی شرق بصره، از پاسگاه طلائیه تا شلمچه را در بر می گیرد.

179) پس از انتخاب منطقه شلمچه برای عملیات، 4 قرارگاه با مأموریتهای زیر در مناطق مختلف تشکیل گردید:
(1) قرارگاه کربلا: اجرای مأموریت در منطقه شلمچه.
(2) قرارگاه قدس: اجرای مأموریت در منطقه هور.
(3) قرارگاه نوح: اجرای مأموریت در منطقه فاو و اسکله های البکر و الامیه.
(4) قرارگاه نجف: اجرای مأموریت در شمال غرب، محور سومار.
180) محل استقرار قایقها در پشت دژ دشمن واقع در آبگرفتگی.

181) شرق بصره منطقه عمومی شلمچه و تنومه.

182) رزمندگان اسلام عملیات کربلای 8

183) روزنامه رسالت، 4/11/1365.

184) خبرگزاری جمهوری اسلامی "گزارشهای ویژه" 28/10/1365.

185) اداره کل مطبوعات خارجی وزارت فرهنگ و ارشاد، شماره 1220، 4/12/1365.

186) صورت مذاکرات شورای انقلاب، مقدمه به قلم اکبر هاشمی رفسنجانی، جلد اول.

187) مجله سروش، یادنامه شهید مطهری، اردیبهشت 1362.

188) انقلاب ایران به روایت رادیو بی. بی. سی، هوشنگ مهدوی - ناشر طرح نو، 1374، ص 338.

189) روزنامه اطلاعات، 31/4/1359.

190) صحیفه نور، جلد 4، ص 208، 22/10/1357.

191) اولین رئیس شورای انقلاب استاد شهید مرتضی مطهری که در شب یازدهم اردیبهشت همان سال توسط گروهک فرقان به شهادت رسید.

192) کیهان، 12/4/1359

193) کیهان، 26/4/1359.

194) هاشمی و انقلاب، مسعود رضوی، فصل دوم - شورای انقلاب و دولت موقت.

195) غلامرضا نجاتی، تاریخ سیاسی 25 ساله ایران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، ص 314- 313.

196) محمود طلوعی، پدر و پسر، ناگفته ها و ناشنیدنیها از زندگی و روزگار پهلویها، ص 753- 751.

197) سوره آل عمران، آیه 169.

198) مجله پانزده خرداد، شماره 5 و 6، ص 7

199) گذشته چراغ راه آینده است، ص 570.

200) مسائل سیاسی - اقتصادی نفت ایران دکتر ایرج ذوقی، فصل ششم، ص 261.

201) مجله پانزده خرداد، شماره 3، سال 1370، ص 36.

202) مجله 15 خرداد 1373، شماره 17، ص 128.

203) صحیفه نور جلد 4- ص 267- 266، 5/11/1357.

204) تاریخ سیاسی معاصر ایران - تألیف دکتر سید جلال الدین مدنی - ج 2.

205) صحیفه نور جلد 4، ص 280، 12/11/1357.

206) صحیفه نور، جلد 4، ص 287- 9281، 12/11/1357.

207) صحیفه نور، جلد 15، ص 188، 20/7/1360.

208) روزنامه اطلاعات 25/12/1376، شماره 21300.

209) مجموع قوانین و مقررات مربوط به تشخیص مصلحت نظام، چاپ چهارم، ص 9- 7.

210) صحیفه نور، جلد 20، ص 176، 17/11/1366.

211) البته ماده 5 به همان صورتی که اصلاح کرده بودم - جلسه با 7 نفر رسمیت پیدا می کند - باقی باشد و ماده 10 بدین صورت اصلاح گردد: کلمه - مجددا حذف گردد و به جای آن - تنها یک بار گذارده شود.

212) اطلاعات، 13/7/1368، شماره 18867.

213) روزنامه جمهوری اسلامی، 28/12/1376.

214) اطلاعات، 27/12/1375، شماره 21016.

215) سوره عنکبوت، آیه 69.

216) صحیفه نور، چاپ اول، جلد 5، ص 58، 19/11/1357.

217) صحیفه نور، جلد 16، ص 35: 19/11/1360.

218) 18/11/1370، جزوه نیروی هوایی ارتش در نگاه رهبر، اداره عقیدتی سیاسی نیروی هوایی.

219) 18/11/1370، جزوه نیروی هوایی ارتش در نگاه رهبر، اداره عقیدتی سیاسی نیروی هوایی.

220) 1/12/64.

221) 1/12/64.

222) هر یک از حوادث و جریانهای انقلاب اسلامی با توجه به تاریخ وقوع آنها، بطور مبسوط در 3 جلد کتاب روزها و رویدادها آورده شده است و در اینجا فقط اشاره به سیر حوادث منجر به انقلاب منظور است.

223) صحیفه نور، جلد 1، ص 57- 54، 13/3/1342.

224) صحیفه نور، جلد 2، ص 14- 11، 2/11/1356.

225) سوره مائده، آیه 33.

226) نیوزویک، 23 بهمن 1370.

227) صحیفه نور، جلد 21، ص 86، 25/11/1376.پ
228) جواهرالکلام، جلد 41، ص 60.

229) شرح عقاید، نسفی، ص 248.

230) وسایل الشیعه، جلد 18، ص 544.

231) شرح کبیر، ص 309.

232) جواهر الکلام، جلد 1، ص 432.

233) وسایل الشیعه، جلد 18، ص 542.

234) برخی از شهیدان و مجروحین این فاجعه عبارتند از: 1- محمد تجلا که دانشجو بود 2- محمد باقر رنجبر آذر قام که بعد از ده روز به شهادت رسید. سید یحی (رحیم) صفوی که مجروح شد و بعد از پیروزی انقلاب به عضویت سپاه در آمد و هم اکنون به عنوان فرمانده کل سپاه مشغول خدمت به انقلاب می باشد.

235) صحیفه نور، جلد 2، ص 38- 36، 8/12/1356.

236) شیخ آقا بزرگ تهرانی، هدیه الرازی الی الامام المجدد الشیرازی، وزارت ارشاد، 1362، ص 36.

237) همان منبع، ص 38.

238) اعیان الشیعه، سید محسن امین، بیروت 1960، چاپ چهارم، ص 111- 90.

239) ذبیح الله محلاتی، مئآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، نجف، دارالزهراء، 1368 ق، جلد اول، ص 55- 54.

240) شیخ آقابزرگ تهرانی، هدیه الرازی الی الامام المجدد الشیرازی، وزارت ارشاد، 1362، ص 49- 48.

241) همان منبع، ص 213.

242) تاریخ حرکت انقلاب اسلامی در عراق، عبد الحلیم الحلیم الرهیمی، مترجم محمد نبی ابراهیمی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری، 1375، ص 125- 123.

243) برای اطلاع از فتوای ایشان به جلد اول روزها و رویدادها ص 341- 335 مراجعه فرمایید.

244) صحیفه نور، جلد 21، ص 101- 88، 3/12/1367.

245) مجله پیام انقلاب، شماره 208، 8/12/1366، ص 18.

246) ره یافتگان وصال، دی ماه 1373، حوزه نمایندگی ولی فقیه در سپاه، ص 26.

247) جهت کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با وظایف خبرگان رهبری و جایگاه آن در قانون اساسی، به جلد دوم کتاب مراجعه فرمایید.

248) حدیث ولایت - مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری - جلد 6، ص 261- 259.

249) حمله روبارو و مستقیم به دشمن را تک جبهه ای می گویند.

250) شهید حاج همت، فرمانده لشکر 27 محمد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، و شهید اکبر زجاجی معون اول لشکر، شهید حمید باکری قائم لشکر 31 عاشورا، شهید یاغچیان معاون دوم لشکر 31 عاشورا جزء این شهدای گرانقدر بودند.

251) کتاب چرند و پرند، ص 98- 96.

252) روزنامه اطلاعات، 20/10/1368.

253) میزان الحکمه، جلد 6، ص 473.

254) صحیفه نور، جلد 14، ص 32- 27، 10/11/1359.

255) صحیفه نور، جلد 13، ص 271- 265، 18/10/1359.

256) صحیفه نور، جلد 13، ص 212- 206، 27/. 9/1359

257) روزنامه اطلاعات، 22/12/1357.

258) صحیفه نور، جلد 13، ص 89، 26/6/1359.

259) سوره انسان، آیات 9 و 8.

260) پس از پیروزی انقلابی اسلامی به ابتکار شهید محمد علی رجایی، قانون حماید از سالمندان نیازمند بالای 60 سال سن روستایی و عشایری تهیه و به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و اجرای آن از سال 1364 به کمیته امداد امام خمینی محول گردید.

261) آمار و ارقام مربوط به اواخر سال 1375 شمسی است.
262) روزنامه اطلاعات، 15/12/68، ص 5.

263) روزنامه اطلاعات، 15/12/68. ص 5

264) سازمان ترافیک و حمل و نقل شهر تهران، گزارش سال 1375.

265) روزنامه اطلاعات، 16/12/1368.

266) تاریخ بیداری ایرانیان، جلد 1-، ص 88- 87.

267) 25/3/1364.

268) صحیفه نور، جلد 12، ص 9- 8، 25 / 12 / 1358.

269) لایحه اساسنامه بنیاد شهید، در 5 فصل و 16 ماده، در تاریخ 16/1/1377، به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.

270) متعصب در دین و مذهب، طرفدار شدید فرقه یا یک حزب
271) به مقاله 29 اسفند، سالروز ملی شدن صنعت نفت مراجعه شود.

272) به مقاله 30 تیر 1331، سالروز قیام ملی به رهبری آیه الله کاشانی مراجعه شود.

273) به مقاله 28 مرداد 1332، سالروز کودتای ننگین 28 مرداد مراجعه شود.

274) خطبه نماز جمعه 24/12/1363، روزنامه جمهوری اسلامی، شنبه 25/12/1363

275) روزنامه کیهان، 25/12/1363.

276) لازم به تذکر است که بعلت متلاشی شدن بعضی از اجساد مطهر شهدا، نفر چهاردهم شناسائی نگردیده است.

277) صحیفه نور، جلد اول، ص 214- 211، 21/12/1353.

278) دوانی علی، نهضت روحانیون ایران، جلد ششم، ص 287.

279) صحیفه نور، جلد اول، ص 224- 223.

280) صحیفه نور، جلد 20، چاپ اول، ص 188، 27/12/1366.

281) صحیفه نورجلد 21، ص 13، 17/6/1367

282) فصلنامه حضور، زمستان 1375، شماره 18، مؤسسه تنظیم و نشر آثار خمینی (ره)، ص 420.

283) همان منبع، ص 377 به بعد.

284) وصیتنامه امام (ره)، صحیفه نور جلد 21، ص 206- 169، 15/3/1368.

285) صحیفه نور، جلد 22، ص 364- 358، 26/4/1363.

286) روزنامه اطلاعات، 7 اردیبهشت، شماره 18450، سال 1367.

287) روزنامه اطلاعات سال 1367، شماره 21188.

288) مورخ یونانی که به پدر تاریخ معروف است. نوشته های او بیشتر طرف توجه مورخین می باشد. او مسافرتهای بسیار کرده و داستانهای زیاد از مللی که دیده شرح داده است که یکی از آثار گرانبهای زمانهای قدیم است.

289) آقازاده، غلامرضا نفت و خلیج فارس، مجموعه مقالات سیمنار بررسی مسائل خلیج فارس، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، تهران 1368، صفحات 66- 50.

290) متن کامل امتیاز نامه بانک شاهنشاهی ایران، عصر بی خبری یا تاریخ امتیازات در ایران، ابراهیم تیموری.

291) در امتیاز دارسی 5 استان شمالی ایران آذربایجان، گیلان، مازندران، استر آباد و خراسان که همجوار روسیه بودند از کل مناطق قرار داد مستثنی بودند و امتیازات واگذار شده در این مناطق به نفت شمال معروف است.

292) دیدار با ابرار، آیه الله کاشانی، علی محمدی، سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، ص 68.

293) نمایندگان طرفدار انگلیس را گویند.
294) نفت ایران، دکتر ایرج ذوقی، ص 258.

295) نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، جلد 2، ص 54 (سند شماره 8).

296) نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، جلد 2 ص 202.

297) مسائل سیاسی - اقتصادی نفت ایران، دکتر ایرج ذوقی، ص 259.
298) مسائل سیاسی - اقتصادی نفت ایران، دکتر ایرج ذوقی، ص 259.

299) محمدی علی، دیدار با ابرار، آیه الله کاشانی، سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، ص 72.

300) اسناد نفت، اداره کل انتشارات و تبلیغات، تهران، آبان 1330، ص 38.

301) اسناد نفت، صفحات 52- 51 و 69- 68.

302) اسناد نفت، صفحات 85- 84؟

303) دیوان داوری بین المللی لاهه به تقاضای دولت انگلستان در 5 ژوئیه/14 تیر 1330 اقدام به صدور قرار موقت تأمینی نمود.