فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

"بیابان زایی" خطری فزاینده برای منابع طبیعی و زندگی انسانی

در هیچ دوره ای از حیات بشر، همچون امروز، منابع طبیعی و محیط زیست مورد بی مهری و تخریب قرار نگرفته است. هم اکنون محیط زیست در برابر خطرات عمده ای قرار دارد که 4 گروه از آنها اهمیت بیشتری دارند:
الف - افزایش مقدار "گازکربنیک" در اتمسفر زمین که موجب افزایش درجه حرارت متوسط کره زمین می شود.
ب - تخریب "لایه ازن".
ج - آلودگیهای صنعتی و شیمیایی.
د - "بیابان زایی".
شواهد اقلیمی نشان می دهند، پدیده بیابان زایی مشکل کشورهایی است که از نظر جغرافیایی در مناطق خشک یا نیمه خشک جهان قرار دارند. اما در واقع، این پدیده و اثرات ناگوار آن، در نهایت، همه جهان را شامل خواهد شد. آمار و ارقام نشان می دهد، صحراها و بیابانها بیش از 3/1 از سطح خشکیهای زمین را پوشانیده اند وبطور پیوسته در حال گسترش می باشند.(265) بر اساس آمار منتشر شده از سوی "آژانس بین المللی توسعه" ، طی نیم قرن گذشته، تنها بیش از 65 میلیون هکتار جنگل، مرتع و زمینهای مناسب برای کشاورزی که در کناره های صحراها واقع بوده اند، به بیابان تبدیل شده اند. وسعت سرزمینهایی که هم اکنون در معرض تهدید جدی ناشی از گسترش بیابانها قرار دارند، 3 میلیارد هکتار است.
فقدان یا کمبود باران، از صفاحت بارز نواحی بیابانی است. بطور طبیعی، در جایی که باران نبارد، گیاه نیز نمی روید و در جایی که گیاه نروید، غذایی برای جانوران تولید نمی شود و جانداران نیز برای ادامه حیات خویش، به آب، غذا و اکسیژن نیازمندند. به هیمن علت، زندگی در بیابان رنگ می بازد و تنها موجوداتی در این مناطق زندگی می کنند که خود را با شرایط ناگوار و کشنده آن تطبیق داده اند و کم توقع و سازگار هستند.
اگر پوشش گیاهی در سطح جهان، به همین روال تخریب شود و بیابانها با همین سرعت توسعه یابند، میزان اکسیژن و مواد غذایی روزبه روز در سطح کره زمین کاهش خواهد یافت.
بخش وسیعی از ایران را بیابانها خشک و سوزانی فراگرفته که در آنها کمتر اثری از وجود آب و آبادانی مشاهده می شود. سطح این کویرها نسبت به فلات ایران بسیار پست است، به عنوان مثال، ارتفاع "کویر لوت" و "کویر نمک" از سطح دریا بترتیب، 300 متر و 685 متر است.
دو عامل انسانی و طبیعی موجب گسترش بیابانها می شوند. تغییرات پوسته زمین یکی از عوامل اصلی طبیعی منجر به توسعه صحراهاست، بدین ترتیب که بالا آمدن کوهها از سطح دریا بترتیب، 300 متر و 685 متر است.
دو عامل انسانی و طبیعی موجب گسترش بیابانها می شوند. تغییرات پوسته زمین یکی از عوامل اصلی طبیعی منجر به توسعه صحراهاست، بدین ترتیب که بالا آمدن کوهها از سطح زمین، مانع رسیدن ابرهای باران زا به مناطق مرکزی محیط پیرامون آنها می شود و در نتیجه، بر وسعت سطح خشکیها افزوده می گردد. فعالیتهای انسانی تشدید کننده روند توسعه بیابانها نیز عبارت از:
حشم داری و کشاورزی غیر اصولی، استفاده بی رویه از آبهای زیرزمینی، فعالیتهای شهرنشینی و مصرفی که از دو جنبه زیاده طلبی و ازدید جمعیت سرچشمه می گیرند.
احیای جنگلها و ایجاد پوشش گیاهی، یکی از راههای اساسی برای جلوگیری از توسعه صحراهاست، زیرا پوشش گیاهی مناسب به علت کاهش دادن سرعت جریان آب و باد، وارد کردن آب در خاک و پیوند دادن ذرات خاک توسط ریشه های خود، می تواند از حرکت خاک و فرسایش آن جلوگیری به عمل آورد. امروزه می توان ادعا کرد که هیچ عاملی بهتر از پوشش گیاهی مناسب در شیب های تند، نمی تواند مانع از فرسایش خاک بشود.

مهمترین دلایل تخریب جنگلها

- تبدیل بی رویه جنگلها به اراضی زراعی.
- استفاده بیش از حد از سرشاخه های درختان جنگلی برای تعلیف دامها.
- ایجاد فضای باز در جنگلها برای کاشت علوفه.
- برداشت بیش از حد از چوبهای جنگلی برای تهیه هیزم و زغال مورد مصرف دامداران، روستاییان و ساکنان مناطق جنگلی و شهرهای مجاور، (طبق پژوهشهای کارسناسان، یک خانواده دامدار جنگل نشین در طول سال برای تأمین مصارف سوختی و ساختمانی خود، حدود 75 متر مکعب چوب مصرف می کند که اگر این مقدار چوب در چرخه تولید و اقتصاد قرار گیرد، می تواند ارزش افزوده زیادی را عاید کشور کند.)
- قطع درختان جنگلی به منظور امرار معاش از طریق فروش آنها.
- گسترش مناطق مسکونی در نواحی جنگلی، که این امر ناشی از رشد روزافزون جمعیت است.
- توسعه راههای روستایی، انتقال خطوط نیرو،...
- استخراج غیر علمی چوب از جنگلها.
- عدم غرس نهال کافی متناسب با قطع درختان کهن.
- نبود کارخانه های چوب استاندارد به تعداد کافی، جهت استفاده بهینه از چوب جنگلی و به حداقل رساندن میزان ضایعات آنها.

راه کارهای جلوگیری از تخریب جنگلها در ایران

هر چنده عوامل تخریب و راه حلهای احیای جنگلها، برای کارشناسان و مسئولان امر روشن است ولی بهترین شیوه ها برای ایجاد و احیای جنگلهای و جلوگیری از تخریب آنها، به شرح زیر می باشد:
- تجدید نظر در ساختار تشکیلاتی سازمان جنگلها و مراتع کشور.
- استخدام و آموزش نیروهای متعهد و متخصص به تعداد کافی برای همکاری در دانشکده های منابع طبیعی،
- آموزش روشهای حفظ و ایجاد پوششهای گیاهی به مردم.
- به کارگیری شیوه های کار آمد و پیشرفته به جای روشهی سنتی.
- ایجاد زمینه مناسب برای سرمایه گذاری بخشهای خصوصی و دولتی در جهت حفظ و توسعه منابع طبیعی و ایجاد هماهنگی میان دوبخش.
- رفع مشکلات و نارساییها در زمینه های فنی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، به منظور ایجاد امکانات لازم برای استفاده مطلوب از منابع طبیعی.
- ایجاد نظامی جامع و صحیح برای بهره برداری بهینه از منابع طبیعی.
- تشویق مردم به امر درختکاری از طریق اعطای بخشودگیهای مالیاتی،...
- حفاظت از جنگلها، جلوگیری از قاچاق چوب و برخورد قاطع با آنان.
- تسریع در لوله کشی گاز روستاها و شهرهای مجاور جنگلهای، مراتع و حاشیه کویرها، به منظور جلوگیری از استفاده بی رویه از چوب و بوته.
- جلوگیری از بروز آتش سوزی و اطفای سریع آن در جنگلها.
- تکثیر گونه های مرغوب درختان و مبارزه با آفات درختان.
- کنترل چرای دامها در جنگلها از طریق کمک به تأمین نیازمندیهای اولیه دامداران (نظیر تأمین علوفه) و تشویق آنها به دامداری ساکن و کشت علوفه.
- جلب مشارکت هر چه بیشتر جنگل نشینان و دامداران در امر توسعه و احیای جنگلها و مراتع و همچنین، بهره برداری اصولی از این منابع طبیعی در قالب تعاونیها و طرحهای مشارکت مردمی.
- ایجاد جنگل از طریق کاشت گونه ای دارای رشد سریع نظیر، "صنوبر"، "اکالیپتوس"، و درختان دارای برگهای سوزنی.
- بها دادن هر چه بیشتر به امر پژوهشهای علمی در زمینه منابع طبیعی.
- تشویقی کشاورزان به ایجاد بادشکنهای درختی در اطراف مزارع.
- اصلاح روشهای بهره برداری از چوب، به منظور دستیابی به ارزش افزوده فرآورده های چوبی.
- تخلیه سریع چوبهای افتاده در جنگلها برای جلوگیری از پوسیدگی و آفت زدگی درختان جنگلی.
- جلوگیری از تبدیل مراتع به دیمزارهای کم بازده.
- استفاده بهینه از آب در مناطق خشک و کم باران.
- هم آهنگی و همکاری تنگاتنگ وزارت نیرو، اداره آبیاری و سازمان جنگلها و مراتع جمهوری اسلامی ایران در زمینه بهره برداری اصولی از آبهای کشور.
- ایجاد کمربند سبز پیرامون کویرها با هدف پیشگیری از گسترش بیابانها.