فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

متن نامه ارسال شده به محضر امام (ره)

محضر مقدس رهبر عظیم الشأن، حضرت آیه الله العظمی امام خمینی دامت برکاته وجوده الشریف، در سایه اظهارات اخیر آن وجود مبارک، از لحاظ نظر، مشکلاتی که در راه قانونگذاری و اداره جامعه اسلامی به چشم می خورد، برطرف شده و همان گونه که انتظار می رفت این رهنماییها مورد اتفاق نظر این صاحب نظران قرار گرفت. مسئله ای که باقی ماند، شیوه اجرایی اعمال حق حاکم اسلامی در موارد احکام حکومتی است... اطلاع یافته ایم که جناب عالی در صدد تعیین مرجعی هستید که در صورت حل نشدن اختلاف مجلس شورای نگهبان از نظر شرع مقدس یا قانون اساسی، با تشخیص مصلحت نظام در جامعه، حکم حکومتی را بیان نماید، در صورتی که در این خصوص به تصمیم رسیده باشد، با توجه به اینکه هم اکنون موارد متعددی از مسائل مهم جامعه بلاتکلیف مانده، سرعت عمل مطلوب است.(209)
امام (ره) نیز بلافاصله در تاریخ 17/11/1366، به این نامه جواب دادند و در ضمن آن، فرمان تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام را صادر فرمودند.

متن کامل پاسخ حضرت امام (ره)(210)

بسم الله الرحن الرحیم
گر چه به نظر این جانب پس از طی این مراحل زیر نظر کارشناسان که در تشخیص این امور مرجع هستند، احتیاج یه این مرحله نیست، لیکن برای غایت احتیاط در صورتی که بین مجلس شورای اسلامی و شروای نگهبان شراع و قانوناً توافق حاصل نشد، مجمعی مرکب از فقهای محترم شورای نگهبان و حضرات حجج اسلام خامنه ای، هاشمی، اردبیلی، توسلی، موسوی خوئینیها، و جناب آقای میر حسین موسوی و وزیر مربوط برای تشخیص مصلحت نظام اسلامی تشکیل گردد در صورت لزوم از کارشناسان دیگری هم دعوت به عمل آید و پس از مشورتهای لازم، رأی اکثریت اعضای حاضر این مجمع، مورد عمل قرار گیرد.
احمد در این مجمع شرکت می نماید تا گزارش جلسات به این جانب سریعتر برسد. حضرات آقایان توجه داشته باشند که مصلحت نظام از امور مهمه ای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلامی عزیز می گردد. امروز جهان اسلام، نظام جمهوری اسلامی ایران را تابلوی تمام نمای حل معضلات خویش می دانند. مصلحت نظام و مردم از امور مهمه ای است که مقاومت در مقابل آن ممکن است اسلام پابرهنگان زمین را در زمانهای دور و نزدیک زیر سئوال برد و اسلام آمریکایی مستکبرین و متکبرین را با پشتوانه میلیاردها دلار توسط ایادی داخل و خارج آنان پیروز گرداند. از خداوند متعال می خواهم تا در این مرحله حساس آقایان را کمک فرماید.
روح الله الموسوی الخمینی
مجمع تشخیص مصلحت نظام که صرفاً بر اساس دستور امام (ره) ایجاد شد در اواخر سال 1366، آئین نامه داخلی خود را تنظیم و پس از اصلاحاتی که به دستور امام در برخی مواد آن (5 و 10)(211) به عمل آورد، مورد تأیید آن حضرت قرار گرفت و رسماً کار خود را شروع کرد. برخی از مهمترین تصمیم گیریهایی که در این دوره در مجمع تشخیص مصلحت انجام گرفت، عبارتند از: قانون مبارزه با مواد مخدر مصوب آبان 1367، قانون حل مشکل اراضی بایر مصوب 25/5/1367، قانون تعزیزات حکومتی مصوب 23/12/1367.

جایگاه قانونی مجمع تشخیص مصلحت نظام

مجمع تشخیص مصلحت نظام تا قبل از بازنگری قانون اساسی در سال 1368، فاقد جایگاه قانونی در قانون اساسی بود و صرفاً مشروعیت و قانونی بودن تصمیمات آن با توجه به اختیارات مقام ولایت مطلقه فقیه که قانون اساسی آن را به رسمیت شناخته، قابل توجیه بود.
بعد از موافقت امام (ره)، با اصلاح برخی از اصول قانون اساسی و تعیین شورای بازنگری، این شورا پس از مباحث فراوان در تاریخ 19/4/1368، اصل 112 اصلاحی قانون اساسی را بدین گونه تصویب کرد: مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تشخیص در مواردی که مصوب مجلس شورای اسلامی را شورای نگهبان خلاف موازین شرع و یا قانون اساسی بداند و مجلس با در نظر گرفتن مصلحت نظام نظر شورای نگهبان را تأمین نکند و مشاوره در اموری که رهبری به آنان ارجاع می دهد و سایر وظایفی که در این قانون ذکر شده است، به دستور رهبری تشکیل می شود. اعضای ثابت و متغیر این مجمع را مقام رهبری تعیین می نماید. مقررات مربوط به مجمع توسط خود اعضا تهیه و تصویب و به تأیید مقام رهبری خواهد رسید.
متعاقب گنجانده شدن مجمع تشخیص مطلحت نظام در قانون اساسی، در تاریخ 12/7/1368، مقام معظم رهبری، طی نامه ای خطاب به رئیس جمهور وقت، اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام را تعیین و دستور تشکیل آن را صادر کردند.(212)
بسم الله الرحمن الرحیم
جناب حجه الاسلام و المسلمین آقای هاشمی رفسنجانی ریاست محترم جمهوری دامت تأییداته، با سلام و تحیه، در اجرای اصل یکصد و دوازدهم قانون اساسی و به منظور تحقق مصالحی که در اصل مزبور به آن تصریح شده است، افراد مشروحه ذیل را به عنوان اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام برای مدت سه سال منصوب می کنم. حضرات فقهای شورای نگهبان، رؤسای محترم سه قوه، وزیر مربوط، رئیس کمیسیون مربوط مجلس شورای اسلامی، حضرات آیات و حجج اسلام: آقای مهدوی کنی، آقای حاج شیخ یوسف صانعی، آقای حاج سید احمد خمینی، آقای حاج سید محمد موسوی خوئینی ها، آقای حاج شیخ محمد علی موحدی کرمانی، آقای شیخ حسن صانعی، آقای حاج شیخ محمد رضا توسلی، آقای حاج شیخ عبد الله نوری و جناب آقای میر حسین موسوی.
انتظار می رود جناب عالی با تشکیل و اداره مجمع مزبور، این نهاد قانونی و کارساز را به جریان انداخته، مصالح نظام جمهوری اسلامی و ملت بزرگ و رشید ایران را در حوزه کارآیی آن تأمین فرمایید.
و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته
سید علی خامنه ای 12/7/1368
همچنین در تاریخ 18/2/1370 از سوی مقام معظم رهبری، آقای دکتر حسن حبیبی و حجه الاسلام حسن روحانی به عضویت مجمع تشخیص مصلحت نظام در آمدند و بدین ترتیب تا تاریخ مذکور مجمع دارای 22 عضو شد و تا حکم جدید مقام معظم رهبری در اواخر سال 1375، این ترکیب به قوت خود باقی بود.
از عمده ترین و مهمترین مسائل و مواردی که در این دوره در مجمع تشخیص مصلحت نظام مطرح و در مورد آنها تصمیم گیری شد می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
نحوه رسیدگی به مسایل قضایی مربوط به نمایندگان مجلس شورای اسلامی، تعزیرات حکومتی بخش دولتی، قانون مجازات اسلامی، قانون تشکیل محکمه عالی قضات، قانون تخلفات، جرایم و مجازاتهای مربوط به اسناد سجلی و شناسنامه، قانون تعیین تکلیف اراضی واگذاری دولت و نهادها، قانون اجازه تسهیلات قانونی برای اجرای طرحها و برنامه های مصوب سال 1371، قانون رسیدگی به دعاوی مطروحه راجع به احوال شخصیه و تعلیمات دینی ایرانیان زرتشتی، کلیمه و مسیحی، اصلاح قانون مالیتهای مستقیم، قانون نحوه اعمال تعزیرات حکومتی راجع به قاچاق کالا و ارز و...
مقام معظم رهبری طی حکمی در 27 اسفند 1375، آیه الله هاشمی رفسنجانی را به ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب نظام منصوب کردند و شخصیتهای حقوقی و حقیقی را به شرح ذیل به عضویت این مجمع منصوب نمودند:(213)
الف - رؤسای سه قوه.
ب - فقهای عالی مقام شورای نگهبان.
ج - وزیر یا رئیس دستگاهی که موضوع مورد بحث در مجمع، مربوط به آن دستگاه است.
شخصیتهای حقیقی عضو عبارتند از آیات عظام، حجج اسلام، آقایان:
1- هاشمی رفسنجانی.
2- مهدوی کنی.
3- امینی نجف آبادی.
4- عباس واعظ طبسی.
5- احمد جنتی.
6- امامی کاشانی.
7- حسن حبیبی.
8 - میر حسین موسوی.
9 - علی اکبر ولایتی.
10 - محمدی ری شهری.
11 - حاج شیخ حسن صانعی.
12 - حسن روحانی.
13 - موسوی خوئین یها.
14 - حبیب الله عسگراولادی.
15 - دری نجف آبادی.
16 - علی لاریجانی.
17 - سید مصطفی میر سلیم.
18- توسلی محلاتی.
19- عبد الله نوری.
20- مرتضی نبوی.
21- سید حسن فیروز آبادی.
22- غلامرضا آقازاده.
23- بیژن زنگنه.
24- محمد هاشمی.
25- محسن نوربخش.
مقام معظم رهبری در ضمن این حکم با اشاره به جایگاه بالای مجمع تشخیص مصلحت نظام از آن به عنوان یکی از مبارک ترین نهادهای قانونی کشور یاد کردند و در قسمتی از حکم خود عنوان داشتند:
این حسنه ماندگاری است که هوشمندی و همه سو نگری رهبر بزرگ ما آن را در هنگامی که نیاز کشور به آن آشکار گشت، پدید آورد و ارکان مدیریت عالی کشور را با آن به نصاب لازم رسانید.
همچنین معظم له در جایی دیگر از مجمع تشخیص مصلحت نظام به عنوان چشمی بینا و مغزی متفکر برای مشخص کردن سیاستهای مختلف یاد کردند.(214)
با توجه به حکم اخیر مقام معظم رهبری، مجمع تشخیص مصلحت نظام وظیفه ای فراتر از گذشته بر دوش گرفته و به عنوان هیئت مستشار عالی رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مطرح می باشد.
تأکید مقام معظم رهبری بر وظایف قانونی دیگر مجمع، از جمله مشورت دادن به رهبری در تعیین سیاستهای کلی به خوبی بیانگر نقش ارزنده و جایگاه رفیع مجمع در ارکان تصمیم گیری کلان نظام می باشد.
متعاقب این حکم، در تاریخ 19 شهریور 1376، جناب آقای محسن رضایی به پیشنهاد رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و موافقت مقام معظم رهبری به سمت دبیر مجمع مصلحت نظام منصوب گردیدند. که دبیر مجمع، جزء اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز می باشد.