فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

بازتاب عملیات کربلای 5

شکستن خطوط و استحکامات دشمن و پیشروی در شرق بصره، تواناییها و قابلیتهای نظامی عراق را بار دیگر، زیر سئوال برد، چنانکه روزنامه آبزرور چاپ پاریس به نقل از کارشناسان غربی نوشت: برای اولین با از آغاز جنگ تاکنون، ناظران و کارشناسان غربی در مورد امکانات دفاعی عراق دچار تردید شده اند.(183)
همچنین تأکید بر توانایی نظامی ایران، بخش دیگری از تحلیلهای ارایه شده در رسانه های خبری بود، چنانکه رادیو بی. بی. سی طی تحلیلی در همین زمینه، با توجه به تجربه سپاه در عملیات فاو و عبور از رودخانه اروند، ضمن اشاره به عبور از منطقه آبگرفتگی و کانال پرورش ماهی در عملیات کربلای 5 گفت: موفقیت ایران در عبور از دریاچه ماهی، یک بار دیگر توانایی ایران در عبور از آبراهها را نشان می دهد.(184) هفته نامه نیوزویک نیز با توجه به ابعاد عملیات، ضمن تأکید بر پیروزی ایران در عملیات کربلای 5، بر شرایط پیروزی ایران بر عراق اشاره کرد: تهاجم ایرانیها در نزدیکی بصره، حداقل یک چیز را در خصوص جنگ ایران و عراق تغییر داده و آن این مسئله است که برای اولین بار طی چند سال گذشته، این احتمال را که یک طرف حقیقتاً بر دیگری پیروز شود، مطرح ساخته است.(185)

تشکیل شورای انقلاب به فرمان امام خمینی (ره): 22 دی 1357

با اوج گیری نهضت اسلامی در سال 1357، اندیشه طرح تشکلی به نام شورای انقلاب در میان روحانیون معتمد امام (ره) پدید آمد، که در سفر شهید مطهری به پاریس، این طرح با ایشان در میان گذارده شد.
آیه الله هاشمی رفسنجانی در این باره چنین نوشته است:(186) ... آقای مطهری در مراجعت از سفر پاریس، دستور رهبر عظیم الشأن انقلاب را مبنی بر تشکیل شورای انقلاب آوردند. حضرت امام آقایان شهید مطهری، شهید بهشتی و موسوی اردبیلی و شهید باهنر و این جانب هاشمی رفسنجانی را به عنوان هسته اول شورای انقلاب تعیین و اجازه داده بودند که افراد دیگر با اتفاق نظر این پنج نفر اضافه شوند و در جلسات ابتدایی تصمیم بر این شد که حتی الامکان ترکیب شورا از اعضای روحانی و غیر روحانی به نسبت مساوی و نزدیک به هم باشد. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل شورا تا آنجا که حافظه یاری می کند و با استمداد از حافظه دیگران چنین بود: پیش از پیروزی انقلاب، آقایان سید محمود طالقانی، سید علی خامنه ای [مقام معظم رهبری ]،[ محمد رضا] مهدوی کنی، احمد صدر حاج سید جوادی، مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس مصطفی کتیرایی، سرلشکر ولی الله قرنی، سرتیپ علی اصغر مسعودی، به اتفاق آرا به عضویت انتخاب شدند.
پس از پیروزی انقلاب و تشکیل دولت موقت، آقایان بازرگانی و سحابی و کتیرایی و حاج سید جوادی و قرنی به دولت و ارتش منتقل شدند و به جای آنها آقایان دکتر حسین حبیبی، مهندس عزت الله سحابی، دکتر عباس شیبانی، ابوالحسن بنی صدر و صادق قطب زاده انتخاب گردیدند و در مرحله بعد پس از شهادت استاد مطهری، آقایان مهندس میر حسین موسوی، احمد جلالی و دکتر حبیب الله پیمان انتخاب شدند و آقای مسعودی به کار اجرایی رفت...
نقش استاد مطهری به عنوان رابط امام (ره) و شورای انقلاب، چشمگیر بود.
هاشمی رفسنجانی در این باره چنین گفته است:(187) طبعاً، چون امام حرفها را برای ایشان زده بودند، مرجع برای ما ایشان بودند. بیشتر نص امام را از ایشان بایست می شنیدیم... ایشان بیشتر از ما مسائل فکری برایشان مطرح بود تا عملی، و در گذشته هم این طوری بود. در شورای انقلاب هم این طوری بود. خیلی مواظب بود که خطوط انحرافی فکری که آن روز در جامعه ما وجود داشت و سر و صدا هم زیاد داشت، اینها در شورای انقلاب راه پیدا نکنند.
ترتیب خاصی که برای گفت و گو با افراد برای عضویت در شورای انقلاب در نظر گرفته شده بود، با مسئولیت شهید مطهری به انجام رسید.
به گفته مرحوم مهندس مهدی بازرگان:(188) ... روی لیستی که انتخاب کرده بودند، آن افراد را قبلاً بخواهند و با تک تک آنها صحبت کنند و بدون اینکه نام دیگران را ببرند، آمادگی آنها را برای شرکت و فعالیت در این شورای انقلاب پرسش بکنند. مرحوم مطهری این کار را که کرد. بعد به ایشان [امام ]گزارشی داد و بعد ایشان هم - گمان می کنم که باز به وسیله خود آقای مطهری - به همه ما ابلاغ کردند که این افراد انتخاب شدند و می توانید کار بکنید.
شهید مظلوم بهشتی در این باره، چنین اضهار کرده است:(189)
... افراد را امام تعیین می کردند، به این معنی که اول امام به یک گروه 5 نفری از روحانیت مسؤولیت دادند که برای شناسایی افراد لازم برای اداره آینده مملکت تلاش کنند. این عده عبارت بودند از آیه الله مطهری، هاشمی رفسنجانی، موسوی اردبیلی، دکتر باهنر و خود بنده. بعد با آقای مهدوی کنی صحبت کردیم و به امام اطلاع دادیم و ایشان هم شرکت نمودند. بدین ترتیب هسته شورای انقلاب یک گروه شش نفری شد شد. بعدها آیه الله طالقانی و [آیه الله ]خامه ای نیز از روحانیون اضافه شدند... بتدریج آقای مهندس بازرگان، دکتر سحابی و عده ای دیگر از شخصیتها را که امام نیز قبلاً می شناختند و با آنها در پاریس دیدار داشتند - قرار بود روی آنها مطالعه کنیم و نظر نهایی مان را بدهیم - آنها را با نظر نهایی مان به امام در پاریس معرفی کردیم و امام نیز تأیید نمودند.
شورای انقلاب که بنیاد آن در آذر ماه 1357، شکل گرفته بود، بزودی به عنوان اساسی ترین ارکان قدرت سیاسی و اجرایی امام (ره) و یکی از نهادهای منتسب و مورد تأیید ایشان آغاز به کار کرد.
در پیام سیاسی بسیار مهم امام (ره) در 22 دی 1357، تشکیل شورای انقلاب اعلام شد. در قسمتی از این پیام آمده است:(190)
به موجب حق شرعی و براساس رأی اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران که نسبت به این جانب ابراز شده است، در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت، شورایی به نام شورای انقلاب اسلامی مرکب از افراد با صلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق، موقتاً تعیین شده و شروع به کار خواهند کرد. اعضای این شورا در اولین فرصت مناسب معرفی خواهند شد. این شورا موظف به انجام امور معین و مشخصی شده است، از آن جمله مأموریت دارد تا شرایط تأسیس دولت انتقالی را مورد بررسی و مطالعه قرار داده و مقدمات اولیه آن را فراهم سازد.
بدیهی است که مسؤولیتهای شورای انقلاب، عمده ترین مسؤولیتهای رهبری انقلاب در داخل کشور محسوب می شد. شورا در آغاز، هفته ای یک بار و سپس دو بار، بطور مخفی در منازل افراد تشکیل جلسه می داد. تصمیمات اتخاذ شده در این جلسات بلافاصله با امام (ره) در میان گذاشته می شد و پس از کسب تکلیف، به مرحله اجرا در می آید. از اقدامات مهم شورای انقلاب، مذاکره با مقامات نظامی نیروهای مسلح، دیدارهای دیپلماتیک، ترتیب دادن مسافرت بختیار به پاریس برای ملاقات با امام (ره)، مأموریت راه اندازی نفت و انتخاب رئیس دولت موقت بود.
اساساً علل و انگیزه های بسیاری در تمایل به تشکیل شورای انقلاب دخیل بود. آن روزها گرایش به شورا شدید بود. رهبران و مبارزان با توجه به تصوری که از استبداد و حکومت فردی داشتند، مایل به تکرار آن تجربه ها نبودند. به همین دلیل به طور طبیعی باید شورای انقلاب تشکیل می شد. از این رو شورای انقلاب به عنوان طبیعی ترین شکل مدیریت در بدو انقلاب بطور خودجوش مطرح و پذیرفته شد و همه تصمیمها از آنجا هدایت می شد و برای بعضی کارها کمیته هایی فعالیت داشت که مهمترین آنها، کمیته سوخت و کمیته اعتصابات بود.

فعالیتهای شورای انقلاب پس از پیروزی

از اولین روزهای ورود امام خمینی (ره) بحثهای مهمی از قبیل تشکیل دولت، تشکیل مجلس، ایجاد مجلس مؤسسان [خبرگان ] و تغییر قانون اساسی در این شورا مطرح شد.
در آستانه پیروزی در اولین گام، شورا، مهندس مهدی بازرگان را به عنوان نخست وزیر دولت موقت پیشنهاد و امام (ره) نیز طی حکومی ایشان را به عنوان رئیس دولت موقت منصوب کردند. بعد از پیروزی انقلاب در 22 بهمن 1357، شورای انقلاب و دولت موقت تحت لوای رهبری امام (ره) و مشروعیت حاصله از حمایتهای مردمی، زمام امور را به دست گرفتند. دومین تصمیم مهم شورای انقلاب، تصویب اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال 1357، بنا به فرمان امام (ره) به حجه الاسلام لاهوتی تشکیل شده بود و مأموریت حفظ انقلاب و دستاوردهای آن را در برابر حملات ضد انقلاب بر عهده داشت، با تصویب شورای انقلاب رسمیت پیدا کرد و جزء نهادهای اصلی انقلاب شد.
شورای انقلاب، ملی شدن بانکها سامان بخشیدن به محاکمات دادگاههای انقلاب، برگزاری همه پرسی در رابطه با نظام جمهوری اسلامی، بررسی پیش نویس قانون اساسی و انتشار آن در جراید، تصویب قانون شوراهای محلی، تصویب ملی شدن صنایع بزرگ، تصویب آیین نامه مجلس خبرگان و برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات مجلس شورای اسلامی و... را انجام داد. بدیهی است که شورا، مافوق دولت بود و خطوط کلی و راهبردی با تمهیدات و تصمیمات اعضای آن اتخاذ می گردید. در چنین شرایط و با چنین ساختاری، شورای انقلاب علاوه بر حفظ مجموعه نظام و جهت دادن به جامعه، با مشکلات بسیاری روبرو بود که این امر منجر به ادغام شورای انقلاب و دولت موقت در یکدیگر شد.
پیش از تسخیر لانه جاسوسی، حادثه مهم دیگری روی داد، آیه الله طالقانی، چهره محبوب مردمی و دومین رئیس شورای انقلاب در 19 شهریور همان سال درگذشت و شورای انقلاب با صدور اعلامیه ای در همین روز، "فاجعه بزرگ و دردناک فقدان جبران ناپذیر رئیس شورای انقلاب" را به امام (ره) و ملت عزادار تسلیت گفت. این نخستین بار بود که رسماً موضوع ریاست آیه الله طالقانی بر شورا مطرح می شد.(191)
به دنبال تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در 13 آبان 1358، دولت بازرگان فردای آن روز استعفای خود را تسلیم امام (ره) کرد. شورای انقلاب بیانیه مهمی خطاب به ملت صادر کرد و یادآور شد که مصمم است در فرصت محدودی، برگزاری همه پرسی درباره قانون اساسی، انتخابات مجلس شورای ملی و ریاست جمهوری و... را به انجام برساند. متعاقب این بیانیه اعلام شد که شورا ترکیب تازه ای خواهد داشت. اعضای جدید در جلسه شورای انقلاب انتخاب شدند و به پیشنهاد آیه الله بهشتی، میان اعضا بدین ترتیب تقسیم کار شد:
خامنه ای - دفاع و پاسداران، هاشمی رفسنجانی - وزارت کشور، باهنر - آموزش و پرورش، مهدوی کنی - کمیته و دادگستری، بهشتی - جهاد سازندگی، بنی صدر - وزارت امور خارجه، معین فر - نفت، حبیبی - آموزش عالی، عزت الله سحابی - برنامه و بودجه، ارشاد ملی، قدوسی - دادگاه انقلاب.
این افراد فعالیتهای خود را آغاز کرده و در مدت اندکی نسبتاً موفق شدند بر خلأ سیاسی موجود فایق آیند.
همه پرسی قانون اساسی در 12 آذر 1358، و متعاقب آن انتخابات ریاست جمهوری در بهمن 1358، برگزار و بنی صدر به عنوان رئیس جمهور انتخاب گردید. بعد از انتخاب بنی صدر، وی حملات شدیدی را علیه شورای انقلاب آغاز کرد. این اختلاف تا تشکیل مجلس شورای اسلامی در 7 خرداد 1359 و تحویل وظایف شورای انقلاب به مجلس ادامه داشت. با شروع کار مجلس و شورای نگهبان و دیگر نهادها، مسؤولیت و ضرورت وجودی شورای انقلاب به پایان رسید. لذا در 12 تیر 1359، آیه الله بهشتی اعلام کرد: مسؤولیت شورای انقلاب دو هفته دیگر پایان می یابد. (192) سپس آخرین جلسه شورا به ریاست مهندس بازرگان در پنج شنبه 26 تیر 1359 برگزار شد و جراید نوشتند:(193) به دنبال تکمیل اعضا و حقوقدانهای شورای نگهبان و رفع موانع کار مجلس و تصویب اعتبارنامه ها، پایان کار شورای انقلاب اعلام شد.
دکتر حسن حبیبی سخنگوی شورای انقلاب، در آخرین گفت و گوی خود درباره شورای انقلاب، وضعیت آن را بطور خلاصه چنین تشریح کرد:(194)
امروز با رسمیت یافتن مجلس شورای اسلامی و کامل شدن اعضای شورای نگهبان قانون اساسی، کار شورای انقلاب که تاکنون وظیفه قانونگذاری را بر عهده داشت، نیز به پایان رسید.
آخرین اعضای شورا عبارت بودند از: آیه الله بهشتی، آیه الله خامنه ای، آیه الله موسوی اردبیلی، دکتر محمد جواد باهنر، آیه الله هاشمی رفسنجانی، دکتر حسن حبیبی، دکتر عباس شیبانی، مهندس مهدی بازرگان، مهندس عزت الله سحابی، صادق قطب زاده، مهندس علی اکبر معین فر، ابوالحسن بنی صدر.