فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

بررسی اوضاع سیاسی - نظامی از والفجر 8 تا کربلای 4

بهره گیری از اثرات مهم فتح فاو و پیش بینی احتمالی افزایش فشار به ایران و عدم تأمین حقوق ایران بوسیله عراق و حامیانش موجب شد از اوایل 1365، سلسله تلاشهای وسیعی به منظور طرح ریزی و آماده سازی عملیات "سرنوشت ساز" به عمل آید.
بر اساس چنین تحلیلی، سیاست تبلیغاتی کشور بر روی بسیج نیرو و امکانات برای اجرای عملیات سرنوشت ساز متمرکز شد.
در آبان 1365، در حالی که ایران تحت فشار همه جانبه ای قرار گرفته بود، افشای ماجرای مک فارلین(177) به عنوان مهمترین تلاش سیاسی پنهان آمریکا برای برقراری رابطه با ایران و به دست گیری ابتکار عمل در جنگ ایران و عراق، اوضاع سیاسی - نظامی جنگ را در موقعیت جدیدی قرار داد.
برداشت عراق از اهداف و نتایج نهایی تلاشهای آمریکا و احتمال قربانی شدن صدام، به واکنش شدید رژیم عراق در برابر آمریکا و گرایش بیشتر به سوی شوروی (سابق) منجر شد. به این ترتیب ایران در آستانه عملیات کربلای 4 در شرایط دشواری قرار گرفت. افشای ماجرای مک فارلین که باعث ایجاد طوفان سیاسی در ماورای ایران شده بود، ضمن آن که حملات هوایی عراق را در پی داشت، بر روند تلاشهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران برای کسب موقعیت برتر نیز، تأثیر گذاشت. در چنین اوضاعی موقعیت شوروی (سابق)، بویژه با گرایش عراق به سمت آن، بهبود یافت. در واقع شوروی از اهرم قابل ملاحظه ای برای تأثیر گذاری بر روند جنگ برخوردار شد. متقابلاً آمریکا، در نتیجه تشتت حاصله در سیاست خارجی خود که از پی آمدهای افشای ماجرای مک فارلین بود، به همان میزان از تأثیرگذاری بر روند جنگ ناتوان شد و ناچار بیش از پیش به حمایت از عراق روی آورد.
بنابراین آمریکا و شوروی (سابق) عملاً به حمایت از عراق، ایران را تحت فشار مشترک قرار دادند. عراق نیز می کوشید با استفاده از حمله هایی، ایران را در موقعیتی قرار دهد که هر چه سریعتر از ادامه جنگ دست کشیده و از تنبیه متجاوز انصراف حاصل کند.
در سوم دی 1365، عملیات بسیار پیچیده و سخت کربلای 4، با هدف نهایی تصرف شهر ابو الخصیب واقع در جنوب اروندرود و حومه بصره آغاز شد.
موفقیت عملیات کربلای 4، به تاکتیک ویژه ای بستگی داشت که محور طرح ریزی عملیات را تشکیل می داد و هرگونه خلل در اجرای این تاکتیک، اصل عملیات را با ابهام روبرو می کرد. با شروع عملیات کربلای 4، مشخص گردید که تاکتیک ویژه عملیات لو رفته است و ناگزیر دستور توقف عملیات صادر شد. نتیجه عملیات کربلای 4، به شکل نامطلوبی موقعیت برتر ایران را تحت تأثیر قرار داد و شرایط بحرانی ایجاد کرد.
عراق تحت شرایط جدید در صدد حمله به فاو و باز پس گیری آن بر آمده تا اوضاع سیاسی - نظامی را به نفع خود تغییر دهد. حفظ برتری سیاسی - نظامی جنگ، مقابله با هرگونه رکود در جبهه های نبرد ایجاب می کرد که عملیات نظامی با هدف کسب پیروزی ادامه یابد.

اهمیت منطقه عمومی شرق بصره و استحکامات دشمن(178)

هنگام انتخاب منطقه عملیات کربلای 5، آنچه اوضاع را پیچیده تر می کرد، این بود که:
1- تنها انجام یک عملیات نمی توانست مؤثر باشد.
2- بعلاوه عملیات باید با پیروزی توأم باشد.
3- همچنین سرعت عمل نیز نقش تعیین کننده ای در این عملیات داشت. منطقه عمومی شرق بصره نظر به اهمیت سیاسی و نظامی آن، همواره جایگاه قابل ملاحظه ای در اندیشه طراحان نظامی داشت، و از این رو عملیات رمضان با هدف دستیابی به منطقه شرق بصره طرح ریزی و اجرا شد.
دشمن با توجه به اهمیت منطقه، زمین شرق بصره را مسلح به انواع موانع و استحکامات کرده بود و با رها کردن آب در منطقه، انجام هرگونه عملیاتی را غیر ممکن ساخت و فضای امنی را برای خود به وجود آورده بود تا بتواند حرکت هر نیروی مهاجم را قبل از دستیابی به خط اول خود سرکوب کند.
اولین خط دفاعی دشمن دژی بود که در یک سمت آن سنگرهای بتونی برای استراحت نیرو و در سمت مقابل، سنگرهای دیده بانی و تیربار با مهمات آماده و سنگرهای تانک احداث شده بود. این دژ، دشمن را از موقعیت ممتازی برای اشراف و تسلط کامل بر منطقه بر خوردار می کرد. در پشت خط اول چند موضع هلالی شکل احداث، که قطر هر یک به 300 الی 400 متر و ارتفاع آن به 5 تا 6 متر می رسید. در پشت مواضع هلالی، برای تردد و استقرار تانک، جاده ساخته شده بود و به این وسیله تانک می توانست با استقرار روی مواضع مشخص شده، کل منطقه درگیری را زیر پوشش گلوله مستقیم و تیربار قرار دهد.
دومین خط دشمن به فاصله صد متر از خط اول و به موازات آن احداث، و سیلبندی بود به عرض 205 و ارتفاع 4 متر که دارای موضع پیاده، کانال مواصلاتی و مواضع تانک بود، این سیلبند از جنوب جاده شروع می شد و به سمت اروند ادامه داشت.
سومین خط دشمن، خاکریزی بود به موازات خط دوم و دارای مواضع پیاده و تانک که در جلوی آن کانال متروکه ای به عرض 4 و عمق 2 متر احداث شده بود.
چهارمین رده دشمن در پشت نهر دو عیجی قرار داشت و شامل نهر، دژ و چندین موضع هلالی پی در پی، که بر توانایی دشمن برای مقابله و دفاع می افزود.
پنجمین رده دشمن در پشت نهر جاسم قرار داشت. ضمن آن که در حد فاصل خط چهارم و پنجم، قرار گاههای دشمن، خصوصاً قرارگاه تاکتیکی سپاه سوم (مقر فرماندهی لشکر 11)، دارای مواضع مستحکمی بود و پدافند مستقل داشت. پس از خط جاسم تا کانال زوجی، مرکز توپخانه، لجستیک و عقبه لشکر 11 قرار گرفته بود و رده ششم و هفتم دشمن شامل کانال زوجی و مثلثی های غرب کانال زوجی بود. در منطقه شلمچه، دشمن زمین را به شکل پنج ضلعی در آورده بود که از استحکامات بسیار پیچیده ای برخوردار بود.

نیروهای عمل کنند

پس از قطعی شدن عملیات در منطقه شلمچه و تعیین زمان کسب آمادگی، لازم بود تا در زمانی محدود، آمادگی برای عملیات فراهم شود.
پیدایش باور جدید یعنی "انجام عملیات تحت هر شرایط" موجب گردید شور و حال جدیدی بر فرماندهان مسئولان جنگ حاکم شود و مأموریت قرارگاهها و یگانهای تابعه و خط حد یگانها تعیین و جاده ها و عقبه ها تقسیم شود.
در مورد سازمان رزم نیروهای عمل کننده تصمیم زیر اتخاذ شد:
قرارگاه کربلا قرارگاه قدس قرارگاه نجف
لشکر 25 کربلا لشکر 7 ولیعصر (عج) لشکر 17 علی بن ابی طالب (علیه السلام)
لشکر 41 ثار الله لشکر 8 نجف لشکر 5 نصر
لشکر 19 فجر لشکر 14 امام حسین (علیه السلام) لشکر 21 امام رضا (علیه السلام)
لشکر 10 سید الشهدا (علیه السلام) لشکر 27 محمد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لشکر 155 ویژه شهدا
لشکر 31 عاشورا لشکر 32 انصار الحسین تیپ 57 ابوالفضل (علیه السلام)
لشکر 33 المهدی (عج) تیپ 44 قمر بنی هاشم (علیه السلام) تیپ 29 نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)
تیپ 18 الغدیر تیپ 12 قائم (عج)
تیپ 48 فتح لشکر 105 قدس
در واقع بر خلاف تدابیر اولیه مبنی بر تقسیم قرارگاهها در مناطق مختلف جنوب و غرب، کلیه قرارگاهها و یگانها و در منطقه عملیاتی شرق بصره تمرکز یافتند و آماده انجام عملیات شدند.(179) البته نظر به اینکه عملیات در شلمچه، زمین پنج ضلعی، کانال پرورش ماهی و پاسگاه بوبیان مجموعاً یک مأموریت واحد تلقی می شد، چنین تدبیر شد که قرارگاه کربلا جای پای اولیه را تصرف کند، سپس قرارگاههای قدس و نجف مأموریت عبور و تعمیق را عهده دار شوند.