فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

رسمیت یافتن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: 12 آذر 1358

قانون اساسی یکی از ثمرات عظیم بلکه بزرگترین ثمره جمهوری اسلامی است.(100)
امام خمینی (ره)
قانون عبارت است از یک قاعده حقوقی که در یک متن بیان و وضع می شود. مهمترین ویژگی قانون، کلیت و عمومیت داشتن آن است. همه افراد در مقابل قانون مساوی هستند.
ویژگی دیگر جنبه الزامی آن است. هیچکس نمی تواند خود را از شمول اجرای قانون مستثنی سازد. قانون با دستور اخلاقی که ضمانت اجرای دنیوی ندارد، تفاوت دارد.
البته در نظام جمهوری اسلامی، تخلف از قانون فقط موجب مجازاتها و اعمال مقررات کشوری نیست، بلکه اتکای این نظام به ولایت فقیه موجب شده که افراد مؤمن، برای قانون احترامی بیش از یک دستور اجتماعی قایل شوند و تحت هیچ شرایطی اجازه تخلف از آن را به خود ندهند. بنابراین اگر در مرحله وضع قانون، دقت کافی به عمل آید و حقوق فردی و اجتماعی مردم ملحوظ گردد، نظام جمهوری اسلامی تضمینهای مؤثرتری برای حفظ اعتبار قانون در اختیار دارد.
قانون اساسی
مجموعه قواعد و مقررات کلی که شکل حکومت، سازمان عالی قوای سه گانه کشور و ارتباط آنها با یکدیگر و حقوق و آزادیهای افراد را در مقابل دولت مشخص می کند، قانون اساسی نام دارد.
تاریخ تدوین قانون اساسی در ایران.
کشور ایران علی رغم سابقه تاریخی طولانی خود، تا به حال فقط دو نوع قانون اساسی را تجربه کرده است، قانون اساسی مشروطیت و قانون اساسی جمهوری اسلامی.
تاریخ تدوین و تصویب اولین قانون اساسی به دوران نهضت مشروطیت باز می گردد. در رجب سال 1324 قمری، با تشکیل کمیسیون ویژه ای با شرکت سران نهضت مشروطیت، تنظیم نظامنامه انتخابات اولین مجلس شورا در تهران آغاز شد و در نتیجه آن، اولین جلسه رسمی مجلس شورا با تعداد 165 نماینده در 14 مهر 1285، در کاخ گلستان با حضور مظفر الدین شاه که با حال بیمار به آن محل آورده شده بود، تشکیل گردید و مجلس اول با نطق شاه افتتاح شد.
انتظار ملت از این مجلس، تدوین و تصویب قانونی بود که جایگزین استبداد شود. کمیسیون قانون اساسی مجلس در جلسه 11 ذیقعده 1324، نمایندگان دربار و دولت را برای مذاکره درباره موارد لازم پیرامون قانون اساسی در مجلس دعوت نمود و در خاتمه این جلسه موافقت درباره کلیه 51 اصل قانون اساسی که در پنج فصل تنظیم شده بود، حاصل گردید و در تاریخ 8 دی 1285 شمسی، مطابق با 14 ذیقعده 1324 قمری، به امضای شاه و ولیعهد محمد علی میرزا رسید و سرانجام مجلس شورای ملی پس از چهار ماه، اولین قانون اساسی را تقدیم ملت کرد.

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی به منظور فراهم آمدن زمینه های عملی مناسب برای حاکمیت اسلام در تمامی شئون مملکت، لازم بود قانون اساسی که مبین بنیادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه ایران، بر اساس اصول اسلامی، که رسالت آن عینیت بخشیدن به زمینه های ذهنی نهضت در به وجود آوردن جامعه ای مبتنی بر قسط و عدل اسلامی است، تدوین گردد. بر همین اساس تعدادی از خبرگان ملت انتخاب و "مجلس بررسی نهایی قانون اساسی" در 28 مرداد 1358، با عضویت 75 نماینده افتتاح گردید.
این مجلس با عضویت تعداد زیادی از اسلام شناسان، فقهای بزرگ و با کوششهای مستمر و شبانه روزی شهیدان گرانقدری چون آیه الله بهشتی و شهدای محراب و تأکید امام (ره) مبنی براینکه قوانین مصوبه در آن مجلس باید صد در صد بر اساس اسلام باشد در مدتی بیش از سه ماه و نیم توانست قانون اساسی را در دوازده فصل مشتمل بر یکصد و هفتادو پنج اصل تنظیم نماید.
این قانون در 24 آبان 1358، به تصویب (3/2) نمایندگان مجلس بررسی نهایی قانون اساسی رسید و سرانجام در همه پرسی که طی روزهای یازدهم و دوازدهم آذر 1358 انجام گرفت، ملت مسلمان ایران با دادن 5/99 درصد رأی موافق خود قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را مورد تصویب نهایی قرار دادند(101) و پس از آن، امام (ره) حاشیه قانون اساسی را جهت اجرا تنفیذ فرمودند.
در سال 1368، قانون اساسی بازنگری شد و به 14 فصل و 177 اصل افزایش یافت. این فصول پس از بازنگری عبارتند از:
فصل اول: اصول کلی، شامل چهارده اصل است.
فصل دوم: زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی کشور، دارای چهار اصل است.
فصل سوم: حقوق ملت، این فصل 24 اصل دارد.
فصل چهارم: اقتصاد و امور مالی، این فصل دارای سیزده اصل است.
فصل پنجم: حق مالکیت ملت و قوای ناشی از آن که شش اصل دارد.
فصل ششم: قوه مقننه، این فصل دارای 38 اصل است و در مبحث دارد: مبحث اول درباره مجلس شورای اسلامی و مبحث دوم تحت عنوان اختیارات و صلاحیت مجلس شورای اسلامی است.
فصل هفتم: شوراها، این فصل دارای هفت اصل است.
فصل هشتم: رهبر یا شورای رهبری، شش اصل دارد.
فصل نهم: قوه مجریه، دارای 39 اصل است و در دو مبحث آمده است،
الف: ریاست جمهوری و وزراء. ب: ارتش و سپاه پاسداران.
فصل دهم: سیاست خارجی، این فصل چهار اصل دارد.
فصل یازدهم: قوه قضاییه، دارای نوزده اصل است.
فصل دوازدهم: صدا و سیما.
فصل سیزدهم: شورای امنیت ملی.
فصل چهاردهم: بازنگری در قانون اساسی.
که این سه فصل اخیر هر کدام یک اصل دارند. در فصل اول آمده است:
حکومت ایران، جمهوری اسلامی است که ملت ایران، بر اساس اعتقاد دیرینه اش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود به رهبری مرجع عالیقدر تقلید آیه الله العظمی امام خمینی (ره)، در همه پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی، برابر با اول و دوم جمادی الاولی سال یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری، با اکثریت 2/98% کلیه کسانی که حق رأی داشتند به آن رأی مثبت داد.

ویژگیهای قانون اساسی

قانون اساسی، چکیده محور اصلی اهداف و افکار و آرمانهای ملتی است که تابع مکتب اسلام است. این قانون / شکل حکومت اسلامی در لباس فصول و اصول خود است و روح اسلام و قدرت ولایت در مدیریت امت اسلامی را در تمام ابعاد مشخص می کند. همچنین با توجه به مبانی اسلام و لزوم حاکمیت حدود الهی، آرای مردم و روح دمکراسی را نیز بطور کلی رعایت کرده و به نحوی بسیار ظریف رابطه این دو پایه و زیربنای قانون را در تمام فصول و اصولی که هم مرز می شوند، بر قرار کرده است. از آنجا که حاکمیت اسلام اصل و ملاک است، سیاست داخلی و خارجی به گونه ای تنظیم شده است که با پیروان ادیان رسمی براساس اصول اسلامی و روابط انسانی برخورد شود.