فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

شهادت آیه الله سید حسن مدرس: 10 آذر 1316

سیاست ما عین دیانت و دیانت ما عین سیاست ماست.
شهید مدرس
مدرس در سال 1287 قمری در قریه سرابه کچو از توابع اردستان پا به عرصه وجود نهاد. در شش سالگی به همراه پدربزرگش میر عبد الباقی که در کسوت روحانیت بود، به قمشه رفت و در آنجا تا چهارده سالگی اقامت و به فراگیری علوم مقدماتی مشغول بود. سپس بنا به وصیت مرحوم میر عبد الباقی، برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت. در بیست و یک سالگی، پدرش سید اسماعیل از دنیا رفت. مدت 13 سال در اصفهان به تحصیل پرداخت و در علوم معقول و منقول از محضر میرزا جهانگیرخان قشقایی، آخوند ملامحمد کاشانی و میرزا عبد العلی هرندی بهره های فراوان علمی و معنوی برد. آنگاه در سال 1309 قمری برای ادامه تحصیلات رهسپار عراق شد. بعد از تشرف به سامرا، به حضور آیه الله میرزا حسن شیرازی صاحب فتوای تحریم تنباکو می رسد و از درس ایشان بهرمند می شود. سپس در نجف از محضر آیات آخوند خراسانی و آقا سید محمد کاظم یزدی کسب فیض و در زمره شاگردان بر جسته آنان قرار می گیرد. مدرس پس از هفت سال اقامت و تحصیل در نجف اشرف و اخذ اجازه اجتهاد از مراجع مزبور، به اصفهان مراجعت و در مدرسه جده کوچک مشغول تدریس فقه و اصول می شود تا این که در سال 1324 قمری، انقلاب مشروطیت ایران به نتیجه می رسد و او را به سمت سیاست می کشاند. مرحوم مدرس در این باره خود می گوید:(78)
بعد از مراجعت از عتبات، در اصفهان، فقط از امورات اجتماعیه، مباحثه و تدریس را اختیار کرده بودم. تا زمان انقلاب استبداد به مشروطه مجبورا اوضاع دیگری پیش آمد
مدرس در اصفهان با متنفذین از خدا بی خبر، مبارزه را آغاز و آنان که او را دانشمندی مبارز و شجاع می یابند در صدد سوء قصد به جان وی بر می آیند دوستانش اطلاع می یابند که افرادی در مدرسه جده بزرگ برای ترور او کمین کرده اند، به وی می گویند: به مدرسه نروید، ولی مدرس اعتنا نمی کند. وقتی وارد مدرسه می شود تروریستها چهار تیر به سوی او شلیک که هیچکدام به وی اصابت نمی کند و از این حادثه جان به سلامت می برد و سفارش می کند که در مقام آزار ضاربین نباشند و می گوید: آنها قاتلین من نیستند مبادا به آنها آزار برسانند!

آثار و تألیفات

آثار قلمی شهید به شرح زیر است:
1- تعلیقه کتاب کفایه الاصول آخوند ملا محمد کاظم خراسانی.
2- رسائل الفقهیه.
3- رساله در ترتب.
4- رساله در شرط متأخر.
5- رساله در عقود و ایقاعات.
6- کتاب زرد(79)

فعالیت سیاسی مدرس

فعالیت سیاسی وی با عضویت در انجمن ایالتی اصفهان آغاز می شود و با انتخاب او بعنوان یکی از 5 تن علمای منتخب(80) برای دوره دوم قانونگذاری مجلس، در تاریخ 1289 ش، از طرف مراجع چهره سیاسی او شناخته تر می شود. در تمام دوره دوم مجلس، مدرس نقش خود را بخوبی ایفا و نامش به عنوان یک روحانی برجسته بر سر زبانها می افتد. مدرس در سال 1290 شمسی، امور رسیدگی به مدرسه عالی سپهسالار (شهید مطهری) را بعهده گرفت و مشغول تدریس در این مدرسه نیزگردید. از طرف مردم تهران در سال 1293 شمسی، به نمایندگی دوره سوم مجلس انتخاب شد. که این مجلس بیش از یکسال دوام نیافت و در اثر فشار خارجی و آغاز جنگ جهانی اول در سال 1914 میلادی، تعطیل شد.
روسیه در زمان تصدی کابینه مستوفی الممالک بی طرفی ایران را نقض و نیروهایش نقاط شمالی را اشغال و تا کرج پیش آمدند و بیم آن می رفت که پایتخت را نیز تصرف کنند. این امر ملیون را به چاره جویی واداشت. آنها به قم مهاجرت و کمیته دفاع ملی را تشکیل دادند. مدرس یکی از چهره های سرشناس مهاجرین و کمیته دفاع ملی بود. تشکیل این کمیته در قم از پیشرفت نیروهای روسیه تزاری تا اندازه ای جلوگیری کرد. مدرس پس از چندی از قم عازم اصفهان و کرمانشاه شد و پس از 9 ماه توقف در کرمانشاه و عراق، عازم ترکیه و سوریه گردید. مهاجرت او نزدیک به 2 سال به طور انجامید. مدرس در استامبول با سلطان محمد پنجم، پادشاه دولت عثمانی ملاقات و راجع به مشکلات فی مابین دو کشور گفتگو کرد.
پس از بازگشت مهاجرین به ایران، مدرس به تدریس فقه و اصول می پردازد. اما هرگز از سیاست کناره گیری نمی کند. به خاطر شرایط بد کشور در سال 1296 شمسی با کابینه صمصام السلطنه بختیاری به مخالفت بر می خیزد و به همراه علمای طراز اول در حضرت عبد العظیم متحصن می شود.
سال بعد با قرار داد 1919 میلادی وثوق الدوله،(81) به مخالفت بر می خیزد و اجازه نمی دهد که تقسیم ایران بین اجانب صورت پذیرد.
با کودتای 1299 شمسی، رضاخان و تشکیل کابینه سید ضیاء الدین طباطبایی، مدرس همراه بسیاری از ملیون و مبارزان دستگیر و زندانی می شوند و تا آخر عمر 93 روزه کابینه سیاه در قزوین زندانی می شود.
حسین مکی تاریخ نویس مشهور درباره شخصیت مدرس چنین می نویسد:(82)
مدرس در عزت نفس و مناعت طبع آیتی بود و بدون شبهه کمتر نظیر داشت. چنانچه اطلاع صحیح در دست است که مشارالیه دوره ای که در زندان قزاقخانه به سر می برده، مطلقاً برای استخلاص خود تشبثی نکرده. فقط از ترس این که مبادا کابینه وقت شئون سیاسی کشور را متزلزل کند، اندوه بسیار داشته و بارها این موضوع و دستهایی را که در کودتا شرکت داشته به رفقای خود در زندان متذکر می شده و تمام وقایعی را که کودتا در برداشت پیش بینی می کرده. حتی گفته بود از روزی که سید ضیاء رئیس الوزرا شد، استقلال کشور به مخاطره افتاده است.
مدرس پس از آزادی از زندان به نمایندگی از مردم تهران به مجلس چهارم راه می یابد و در 5 خرداد 1300 به عنوان نایب رئیس مجلس انتخاب و رهبری اکثریت مجلس را به عهده می گیرد و برای جلوگیری از قدرت یافتن سردار سپه، مستوفی الممالک را استیضاح و کابینه را ساقط می کند.
مدرس تنها حریف میدان سردار سپه را قوام السلطنه می دانست. اما به جای کابینه قوام السلطنه کابینه مشیرالدوله روی کار آمد و مردم به واسطه حسن ظن نسبت به مستوفی الممالک، اقدام اکثریت مجلس و مدرس را در سقوط کابینه مستوفی الممالک تقبیح و در جراید حمله های شدید کردند.
حسین مکی راجع به نقش مدرس در دوره چهارم مجلس تحت عنوان دورنمایی از زندگی مدرس می نویسد:(83) یکی از وکلای شجاع دوره چهارم سید حسن مدرس بود که علاوه براینکه مقام نایب رئیس اول مجلس را داشته، لیدر اکثریت مجلس هم بوده است. مدرس از جمله کسانی بود که برای جلوگیری از دیکتاتوری و قدرت روز افزون و خطرناک سردار سپه همراه با همفکران خویش نقشهای جسورانه و خطیری را ایفا کرد که سرانجام به قیمت خون او تمام شد، به این معنی که پس از سالیان دراز در زندان و تبعید به سر بردن، شربت شهادت نوشید و با کفنی خونین در خاک تیره این سرزمین مدفون و....