فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد سوم)

علی بری دیزجی , محمد رضا مطیعان , مجید ترکاشوند

روز سالمندان: 9 مهر

وقضی ربک الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احساناً اما یبلغن عندک الکبر احد هما او کلا هما فلا تقل لهما اف و لا تنهر هما و قل لهما قولا کریما و احفض لهما جناح الذل من الرحمه و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا(16)
و خدای تو حکم فرمود که جز او هیچکس را نپرستید و درباره پدر و مادر نیکویی کنید و چنانچه در پیش شما یکی از آنان یا هردوشان پیر و سالخورده شوند، زینهار کلمه ای که رنجیده خاطر شوند نگویید و کمترین آزاری به آنها نرسانید و با ایشان با احترام و اکرام سخن گویید و همیشه پر و بال تواضع و تکریم را با کمال مهربانی بپرورند تو در حق آنها رحمت و مهربانی بفرما.
دوران سالمندی همانند دوران کودکی یا جوانی، یکی از مراحل زندگی است، با این تفاوت که دوران کودکی و جوانی، سرشار از انرژی و تلاش، ولی دوران سالمندی، همراه با تحلیل قوا و کاهش میزان فعالیتهای فیزیکی می باشد.
جوامع مختلف، تعابیر گوناگونی از آغاز مرحله سالمندی دارند. این تفاوتها ناشی از به هم آمیختگی عوامل متعدد جمعیتی، اقتصادی، فرهنگی و... است.
بصور مثال، در برخی از جوامع صنعتی که عامل اقتصادی تولید دارای ارزش بسیار زیادی است، با کاهش نقش فرد در امر تولید، وی سالخورده محسوب می شود و از رده تولید کنندگان خارج و به گروه مصرف کنندگان می پیوندد.

روند افزایش جمعیت سالمندان در جهان

می توان گفت که پدیده سالمندی مربوط به قرن ماست، زیرا تا قبل از قرن جاری، میانگین عمر بسیار پایین بود. اما بهبود وضع تغذیه و پیشرفتهای چشمگیر در علم پزشکی و ارتقای سطح بهداشت و به کارگیری شیوه های درمانی ثمربخش، سبب افزایش میانگین عمر گردیده است.
اگر پیش بینی های سازمان ملل درباره جمعیت جهان در سال 2000 را با وضعیت سال 1970 مقایسه کنیم، در می یابیم که در هر دوی این سالها، در صد افراد بالای 65 سال در آسیا و اقیانوسیه، بیشتر از آمریکای لاتین و آفریقاست، شمار سالمندان نسبت به کل جمعیت آسیا و اقیانوسیه طی این سی سال افزایش یافته است و بیشترین افزایش در سال 2000، متعلق به ژاپن است.
وجود شمار روزافزون سالمندان در اکثر کشورها موجب شده که مقامات دولتی و برنامه ریزان اجتماعی، توجی بیشتری به این مسئله ابراز، و به وضع مقررات تأمین اجتماعی مطلوبتر آنان همت گمارند و با وجود حمایت مالی فرزندان بویژه در کشورهای آسیایی باز هم اتکای سالخوردگان به تأمین اجتماعی بسیار است.
حادترین مشکل ده ساله اخیر در طرحهای تأمین اجتماعی جهان، مسئله افزایش شدید نرخ تورم و بحران اقتصادی بوده است. نرخ تورم در کشورهای صنعتی و در حال توسعه متفاوت بوده ولی بطور کلی، از اوایل دهه 1970، روندی رو به رشد در تمام کشورها داشته است.
کاهش رشد اقتصادی در کشورهای جهان - بویژه کشورهای صنعتی - موجب افزایش شمار بازنشستگان و در نتیجه، افزایش مستمری بگیران شده است. پیوستگی شدید عواملی مانند تورم، بحران اقتصادی و جمعیت سالمندان، موجب شده است که برخی از کشورها سیاستهای بلند مدت خود در ارتباط با بازنشستگان و در نتیجه، افزایش مستمری بگیران شده است. پیوستگی شدید عواملی مانند تورم، بحران اقتصادی و جمعیت سالمندان، موجب شده است که برخی از کشورها سیاستهای بلند مدت خود در ارتباط با بازنشستگان و سالخوردگان را مورد تجدید نظر قرار دهند.

نگاهی اجمالی به اوضاع سالمندان ایرانی

قانون مدنی در ماده 1200 می گوید: نفقه ابوین با رعایت الاقرب فالاقرب، بر عهده اولاد و اولاد اولاد است. و ماده 1204، نفقه را شامل مسکن، غذا و وسایل منزل به اندازه رفع حاجت می داند. آنچه در قانون مدنی آمده، همان قانون اسلام است. اما در رژیم گذشته، که در جهت حاکم کردن فرهنگ غرب و زدودن شعایر اسلامی، اقداماتی انجام می پذیرفت، میزان گسیختگی خانواده ها و جدایی جوانان از والدین افزایش یافت و به تضاد دو نسل قدیم و جدید (پیر و جوان) دامن زده شد. آنچه در قانون مدنی نگاشته شده بود، فقط جنبه قانونی داشت که به سبب نزول معنویات و نبود ضمانت اجرایی هیچگاه جامه عمل به خود نپوشید. در نتیجه، ضرورت رسیدگی به سالمندان مطرود از خانواده، بشدت احساس شد و ناگزیر رژیم ستمشاهی در برنامه چهارم عمرانی کشور، اعتباری جهت تأسیس خانه های سالمندان منظور کرد. اما بودجه ای از محل اعتبارات عمرانی برای تحقق این هدف، به مصرف نرسید و فقط از طرف همسر شاه معدوم، مکانی به نام "خانه سالمندان" برای نگهداری شبانه روزی 50 سالمند که قادر به پرداخت 12000 ریال در ماه بودند، ایجاد شد. در برنامه پنجم عمرانی رژیم گذشته نیز بودجه ای جهت تأمین حداقل رفاه برای جامعه سالمندان بی سرپرست منظور شد اما در اجرا بروزی نداشت. سپس، در 30 اسفند 1346، بمنظور بررسی و تهیه طرحها و ایجاد هماهنگی در فعالیتهای مربوط به رفاه افراد، گروهها و جهت بررسی مسائل خاص اجتماعی و ارایه راه حلهای مناسب، شورایی به نام "شورای عالی رفاه اجتماعی" تشکیل که دارای چند کمیته بود که یکی از آنها "کمیته رفاه سالمندان" نام داشت. این کمیته نیز در طول حیات خود، پیشنهادهای پر طمطراقی را ارایه داد که در همان مرحله پیشنهاد متوقف ماندند. در سال 1353 نیز پس از تشکیل "وزارت رفاه اجتماعی"، "سازمان تأمین خدمات رفاهی"، تشکیل و شروع به کار کرد که تشکیل این وزارت نیز فقط جنبه صوری داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روح معنویت گرایی در جوانان غیور ایران تقویت شد. با وقوع انقلاب فرهنگی، جوانان این مرز و بوم از فضایل عالی انسانی و ارزش والای خانواده در اسلام آگاهی بیشتری کسب نمودند و بدین ترتیب، بافت خانواده در ایران انسجام و استحکام بیشتری یافت. سالمند نه تنها به عنوان فردی مزاحم در خانواده تلقی نشد، بلکه از ارزش والایی نیز برخوردار گردید. از سوی دیگر، دولت برای تأمین نیازهای جسمی و روانی سالمندان و اقدامات کار آمدی را ابراز داشت و کوشش نمود که استقلال و امنیت مادی و معنوی را برای سالخوردگان به وجود آورد.
اگر چه در پرتو تحولات ناشی از انقلاب و به دلیل آداب و رسوم فرهنگی در جامعه ما، کهنسالان از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند، اما این بدان معنا نیست که هیچ سالمندی از محیط گرم خانواده اش محروم نمی ماند. زیرا همه ساله بر شمار سالخوردگانی که به آسایشگاههای سالمندان در سراسر کشور مراجعه می کنند، یا از سوی اطرافیانشان به آنجا سپرده می شوند، افزوده می شود.
کارشناسان سازمان بهزیستی در مورد علل سپرده شدن سالمندان به آسایشگاهها، پژوهشهای گسترده ای کرده اند.(17)
این تحقیقات نشان می دهد:
- شمار زنان ساکن در آسایشگاهها در ایران تقریباً دو برابر مردان است. کارشناسان علت را عدم استقلال مالی و عدم توانایی زنان برای اداره یک زندگی مستقل ذکر کرده اند.
- قریب به 3/2 از سالمندان کشور در غیر زادگاه خود ساکن هستند و از وطن خود که مورد علاقه و انس شان بوده به دلایل گوناگونی مهاجرت کرده اند. که یکی از عوامل روی آوردن و یا سپرده شدن آنان به آسایشگاهها شده است.
- محققان سازمان بهزیستی کشور تجرد در دوران کهولت را یکی دیگر از عوامل رهسپاری سالمندان به آسایشگاهها می دانند. آمار نیز گفته آنان را تأیید می کند. این امر نشاندهنده آن است که آسیب پذیری خانواده یکی از عوامل گرایش سالمندان به آسایشگاهها می باشد.
- از مهمترین عوامل افزایش شمار سالمندان در آسایشگاهها، بی مهری فرزندان نسبت به والدین سالمند خود می باشد.
عمده ترین عللی که موجب بی مهری فرزندان می شود:
1- افزایش بی رویه مهاجرت روستاییان به شهرها.
2- کمبود امکانات سکونتی در شهرها.
3- مشکلات اقتصادی نظیر گرانی، تورم و عدم توزیع مناسب کالا، ازدواجهای نامتجانس، اختلافات خانوادگی ناشی از ضعف فرهنگ شهری ، دخالت بیش از حد والدین در امور فرزندان و افزایش توقع آنان از فرزندان و...