درسنامه اخلاق برای طلاب پایه چهارم

نویسنده : مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه

سر آغاز

الحمدلله رب العالمین، والصلاة والسلام علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطیبین الطاهرین.
امام خمینی قدس سرّه:
حوزه های علمیه همزمان با فراگرفتن مسائل علمی، به تعلیم و تعلم مسائل اخلاقی و علوم معنوی نیازمند است. برنامه های اخلاقی و اصلاحی، کلاس تربیت و تهذیب، باید در حوزه ها رایج و رسمی باشد. متاسفانه در مراکز علمی به این گونه مسائل لازم و ضروری کمتر توجه می شود. علوم معنوی و روحانی رو به کاهش می رود و بیم آن است که حوزه های علمیه نتوانند علمای اخلاق، مربیان مهذب و آراسته تربیت کنند.
در زمینه تهذیب و تزکیه نفس و اصلاح اخلاق برنامه تنظیم کنید. استاد اخلاق برای خود معین نمایید. جلسه وعظ، پند و نصیحت تشکیل دهید. خودرو نمی توان مهذب شد. اگر حوزه ها از داشتن مربی اخلاق و جلسات پند و اندرز خالی باشد، محکوم به فنا خواهد بود. چطور علم فقه و اصول به مدرس نیاز دارد، درس و بحث می خواهد، برای هر علم و صنعتی در دنیا استاد و مدرس لازم است، لیکن علوم معنوی و اخلاقی به تعلیم و تعلم نیازی ندارد و خودرو و بدون معلم حاصل می گردد؟!
جهاد اکبر، ص 11، 12، 23، با تلخیص

سخن مرکز متون

بسم الله الرحمن الرحیم
السلام علی الامام المهدی الذی یملأ الارض قسطا و عدلا
آبشار دانش، در زمانی بر دامن حوزه فرو می بارید و از آنجا به دشت سبز سینه ها. این، در روزگاری بود که حوزه، بسان دشت تشنه، آغوش بر جویبارهای دانش گشوده بود و گونه گون دانش ها را در بر می کشید و در کارگاه اندیشه خود، سره را از ناسره جدا می ساخت.
حوزه با زمان پیش می رفت و با دانش های روز در می آمیخت و نیازهای خود و جامعه را از دل آنها بیرون می کشید. حرکت، رویش و جوشش، تمام زوایای حوزه را فراگرفته بود. در هر عرصه ای که گام می گذاشت، سخنی نو داشت و دریچه ای جدید به روشنایی می گشود.
پرتو از قرآن و نست می گرفت و در پرتو قرآن و سنتی سیر می کرد. علم، گمشده پروردگان این حوزه بود. در هر جا که گام می نهادند، به هر کانونی که در می آمدند، در هر محفلی که بار می یافتند، در هر قلمروی که ره می پوییدند، بر سر هر چشمه ای که رحل می افکندند، در پی گمشده خود بودند که بیابند و بر گیرند و به گاه نیاز، به کار بندند.
حقیقت جو بودند و در پی حقیقت روان. اگر اندیشه ای را نقد می کردند، اگر نوشته ای را به بوته بررسی می نهادند، در پی آن بودند که غبار از چهره حقیقت بسترند و راه روشن را بنمایانند و به سرچشمه خورشید ره گشایند. بسیاری از آنان، هم در فقه، اصول، کلام، تفسیر، فلسفه، و ادبیات، نگارشهایی داشتند و هم در علومی دیگر، مانند ریاضیات و طب. پر تکاپو بودند و خستگی ناپذیر. با سستی، تن پروری، و راحت جویی میانه ای نداشتند. مرد عرصه های کار بودند و تلاش. برای رسیدن به قله های دانش، همیشه در حرکت بودند و خیزش. گردنه های دشوار گذر و راههای پر پیچ و خم را می پیمودند، تا به افق روشن دانش برسند و تمدنی زیبا و پرشکوه پدید آورند.
آنچه را گفته آمد، می شود از آثار علمی به جای مانده از دوره های گوناگون و نیز از نقشی که عالمان و دانش آموختگان حوزه های نجف، بغداد، حله، ری، اصفهان، قم، جبل عام، و... در جهان اسلام و در رشد و تعالی فکری مسلمانان داشته اند، بدرستی فهمید.
امروزه اگر حوزه بر آن است که شکوه آفریند و با انقلاب نور، هماهنگ و هم آوا شود، ناگزیر باید در صحنه های گونه گون همزمان تلاش کند و همه سویه و ژرف بیندیشد.
کارهای بایسته در این عرصه، تدوین متون آموزشی است. از این روی، برای برداشتن گامی هر چند کوچک، به سال 1378، مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه (متون)(1) در حوزه علمیه قم بنیان گذارده شد تا افزون بر نگارش و سامان دهی متنهای درسی حوزه های علوم دینی، نشر پیراسته و چشم نو از آنها را به عهده گیرد.
پیش از این، صاحب نظران و بزرگانی مانند آیة الله شهید سید محمدباقر صدر و آیة الله شیخ محمدرضا مظفر (تغمدها الله بالرحمة و الرضوان، و اکسنهما اعلی غرفات الجنان) گامهایی بلند در این راه بر داشته اند. این مرکز همه آن تلاش ها را ارج می نهد و خود را ادامه دهنده کوچک راه آن بزرگان و ملهم از آنان می داند.
ناگفته پیداست که هرگز در صدد نیستیم کاری کنیم تا بنیه علمی دانش پژوهان حوزه سست گردد یا از ژرفایی و عمق و دقت دروس کاسته شود؛ بلکه تلاش می کنیم تا با بهره گیری از ارشاد و راهنمایی زعمای حوزه و مدرسان و صاحب نظران، در زمینه هایی که احساس نیاز می شود، متونی پدید آوریم که علاوه بر دارا بودن ضوابط درسی، بر عمق و دقت و غنای علمی دانش پژوهان حوزه بیفزایند و به شکلی سهل تر و در مدتی کوتاه تر، مطالب افزون تری به آنان بیاموزند.
این مرکز، جوانه ای است شاداب بر پیکر تنومند و کهن و ریشه دار حوزه که امید است با همراهی و همکاری بزرگان و مدرسان و صاحب نظران، بپاید و دوام یابد و گامی هر چند کوتاه در راه تعالی حوزه های علوم دینی بر دارد. از این رو، با فروتنی، از همه این بزرگواران انتظار همدلی و همراهی داریم و با خضوع از ایشان می خواهیم از ارائه طریق و راهنمایی و انتقاد و اظهار نظر دریغ نورزند و از این رهگذر، موجبات خشنودی صاحب حوزه، حضرت بقیة الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف را فراهم آورند.
بنای مرکز بر این است که همواره در بهسازی و اصلاح و رفع نقایص متون درسی بکوشد و همین که اصلاح، تکمیل، و یا تعویض متنی را لازم دید، به آن اقدام کند.
کتاب حاضر، اخلاق (4)، به منوظر تدریس بر پایه چهارم سطح یک حوزه تدوین شده است، همچنان که در آغاز اخلاق (3)، گذشت، اخلاق (4) دفتر دوم از گزیده آثار اخلاقی امام خمینی قدس سرّه، و خلاصه شرح اربعین ایشان است. چگونگی آثار اخلاقی امام و گزینش مرکز متون به تفصیل در مقدمه اخلاق (3) بیان شده است.
علاوه بر این اثر، اخلاق (1) تا (3) برای پایه های اول و دوم و سوم منتشر شده، و اخلاق (5) و (6) برای پایه های پنجم و ششم در آستانه نشر است.
قم
مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه متون
تابستان 1382

اخلاق (4) : گزیده آثار اخلاقی امام خمینی قدس سرّه : دفتر دوم: شرح اربعین

مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه متون
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین، و الصلاة علی محمد و آله اجمعین،
و لعنة الله علی اعدائهم الی یوم الدین
خداوندا، آینه دل را به نور اخلاص روشنی بخش؛ و زنگار شرک و دوبینی را از لوح دل پاک گردان؛ و شاهراه سعادت را به این بیچارگان بیابان حیرت و ضلالت بنما؛ و ما را به اخلاق کریمانه متخلق فرما؛ و از نفحات و جلوه های خاص خود که مختص اولیاء درگاه است ما را نصیبی ده؛ و لشکر شیطان و جهل را از مملکت قلوب ما خارج فرما؛ و جنود علم و حکمت و رحمان را به جای آنها جایگزین کن؛ و در وقت مرگ و بعد از آن با ما با رحمت خود رفتار فرما؛ و عاقبت کار ما را با سعادت قرین کن؛ بحق محمد و آله الطاهرین (صلوات الله علیهم اجمعین).
و بعد، این بنده بی بضاعت مدتی بود با خود حدیث می کردم که چهل حدیث از احادی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام که در کتب معتبره اصحاب و علماء رضوان الله علیهم ثبت است، جمع آوری کرده، و هر یک را به مناسبت شرحی کند که با حال عامه مناسبتی داشته باشد؛ و از این جهت آن را به زبان فارسی نگاشته که فارسی زبانان نیز از آن بهره برگیرند؛ شاید، ان شاء الله، مشمول حدیث شریف ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و سلم شوم که: من حفظ علی امتی اربعین حدیث ینتفعون بها بعثه الله یوم القیامة فقیها عالما.(2)
تا بحمدالله و حسن توفیقه موفق به شروع آن شدم و از خدای تعالی توفیق اتمام می طلبم. انه ولی التوفیق.